Opening the text
राजधर्म-त्याग-भक्ति की देहरी: यह सोपान ‘घर’ (अयोध्या/लोक-व्यवस्था) से ‘वन’ (वैराग्य/आत्मसमर्पण) की ओर संक्रमण है। यहाँ मुक्ति-सीढ़ी का मुख्य पायदान यह है कि ईश्वर-इच्छा (राम-रजाइ) के आगे निजी अधिकार, शोक, और राजनीति का आग्रह गल कर ‘सेवा-धर्म’ बनता है। निषाद-किरात-भिल्ल जैसे ‘सीमान्त’ जन भी प्रेम-भक्ति द्वारा उसी सोपान पर चढ़ते हैं—भक्ति का लोकतंत्रीकरण।
अयोध्याकाण्डस्य रसकेन्द्रं करुणाशान्त्योर्मध्ये दोलायते; किन्तु सा करुणा न निराशा—धर्मदीप्तैव करुणा। अस्मिन् खण्डे करुणारसभूमौ भक्तिरसस्याङ्कुरः प्रस्फुटित इव दृश्यते—कोल-किरात-भिल्लवनवासिनः फलमूलाङ्कुरान् समर्प्य ‘दास्यभक्तेः’ आदर्शं स्थापयन्ति, रामस्य ‘कृपालु’ स्वरूपं च सामाजिकदूरीं निवारयति। अनन्तरं कथा सभानीतौ प्रविशति—भरतस्य विकलता (निद्राभोजनयोर्लोपः) गुरुमुनिनीतिवाणी च ‘रामराज्ञा’ (रामरजाइ) परमं सिद्धान्तं करोति। भरतस्य त्यागसंकल्पः—वनवासं स्वलाभत्वेन मन्यमानः—काण्डस्य तत्त्वचिन्तायां निर्णायकः; राजधर्मस्य परमो रूपः ‘स्व’विसर्जनमेव। एवं अयोध्याकाण्डः सोपाने ‘अनासक्तिं’ ‘आज्ञापालनं’ च मोक्षमार्गस्यावश्यकीं सोपानपङ्क्तिं करोति।
Verse 510 (चौपाई)
कोल किरात भिल्ल बनबासी। मधु सुचि सुंदर स्वादु सुधा सी।। भरि भरि परन पुटीं रचि रुरी। कंद मूल फल अंकुर जूरी।। सबहि देहिं करि बिनय प्रनामा। कहि कहि स्वाद भेद गुन नामा।। देहिं लोग बहु मोल न लेहीं। फेरत राम दोहाई देहीं।। कहहिं सनेह मगन मृदु बानी। मानत साधु पेम पहिचानी।। तुम्ह सुकृती हम नीच निषादा। पावा दरसनु राम प्रसादा।। हमहि अगम अति दरसु तुम्हारा। जस मरु धरनि देवधुनि धारा।। राम कृपाल निषाद नेवाजा। परिजन प्रजउ चहिअ जस राजा।।
कोलकिरातभिल्लवनवासिनः मधु आनीतवन्तः यत् शुद्धं सुन्दरं स्वादु सुधावत्। पत्रपुटानि पूरयित्वा सावधानेन सज्जीकृतानि, कन्दमूलफलाङ्कुरान् आनीतवन्तः। ते सर्वे अञ्जलिना प्रणामेन समर्पयन्ति, स्वादगुणनामानि वदन्तः। मूल्यं न स्वीकुर्वन्ति; रामः निषेधेऽपि पुनः पुनः याचन्ते। मृदुवचनैः प्रेमपूर्णैः वदन्ति; साधुः प्रेम परिचित्य स्वीकरोति। भवन्तः सुकृतिनः वयं नीचनिषादाः; रामप्रसादेन दर्शनं प्राप्तवन्तः। भवतां दर्शनमत्यन्तदुर्लभम्; मरुधरण्यां देवधुनिधारावत्। रामः कृपालुः निषादान् मानयति; राजवत् परिजनप्रजाः इच्छति।
Verse 511 (दोहा/सोरठा)
यह जिंयँ जानि सँकोचु तजि करिअ छोहु लखि नेहु। हमहि कृतारथ करन लगि फल तृन अंकुर लेहु।।250।।
इदं ज्ञात्वा सङ्कोचं त्यज्य प्रेम दृष्ट्वा स्नेहं दर्शय। अस्मान् कृतार्थान् कर्तुं फलं तृणमङ्कुरं वा स्वीकुरु।
Verse 512 (चौपाई)
तुम्ह प्रिय पाहुने बन पगु धारे। सेवा जोगु न भाग हमारे।। देब काह हम तुम्हहि गोसाँई। ईधनु पात किरात मिताई।। यह हमारि अति बड़ि सेवकाई। लेहि न बासन बसन चोराई।। हम जड़ जीव जीव गन घाती। कुटिल कुचाली कुमति कुजाती।। पाप करत निसि बासर जाहीं। नहिं पट कटि नहि पेट अघाहीं।। सपोनेहुँ धरम बुद्धि कस काऊ। यह रघुनंदन दरस प्रभाऊ।। जब तें प्रभु पद पदुम निहारे। मिटे दुसह दुख दोष हमारे।। बचन सुनत पुरजन अनुरागे। तिन्ह के भाग सराहन लागे।।
भवन्तः प्रियातिथयः पादात्रैः वनमागताः; अस्माकं भागे सेवायोग्यता नास्ति। प्रभो, वयं भवद्भ्यः किं दद्म? किराताः काष्ठपत्राणि आनयन्ति। अस्माकं महती सेवा इयम् यत् भाजनवस्त्राणि उपहारत्वेन न स्वीकुर्मः। वयं जडजीवाः जीवघातकाः कुटिलाः कुचालिनः कुमतयः कुजाताः। रात्रिं दिनं पापं कुर्मः; न शरीरेण न हृदयेन तृप्ताः। स्वप्नेऽपि धर्मबुद्धिः कथं उद्भवेत्? रघुनन्दनस्य दर्शनप्रभावः एषः। यदा प्रभोः पद्मपादौ अवलोकितवन्तः तदा असह्यदुःखदोषाः विनष्टाः। इमानि वचनानि श्रुत्वा नगरजनाः अनुरक्ताः तेषां भागान् स्तुतुम् आरेभिरे।
Verse 513 (छंद)
लागे सराहन भाग सब अनुराग बचन सुनावहीं। बोलनि मिलनि सिय राम चरन सनेहु लखि सुखु पावहीं।। नर नारि निदरहिं नेहु निज सुनि कोल भिल्लनि की गिरा। तुलसी कृपा रघुबंसमनि की लोह लै लौका तिरा।।
सर्वाणां भाग्यं प्रशशंसुः, ये तानि प्रेम्णः वचनानि श्रुत्वा प्रत्युवाचन। सीतारामयोः सह मिलित्वा वदमानाः, तेषां चरणौ प्रेम्णा वीक्ष्य सुखम् अलभन्त। नराः नार्यः च निर्भयं कोलभिल्नारीणां वाचम् अशृण्वन्। तुलसीदासः आह - रघुवंशमणेः कृपया लोहः जले नलीव तरति।
Verse 514 (दोहा/सोरठा)
बिहरहिं बन चहु ओर प्रतिदिन प्रमुदित लोग सब। जल ज्यों दादुर मोर भए पीन पावस प्रथम।।251।।
वने सर्वतः प्रजाः प्रमुदिताः प्रतिदिनं विहरन्ति स्म। जले मण्डूकाः इव, वृष्टौ मयूराः इव, ते पुष्टिम् अप्राप्नुवन्।
Verse 515 (चौपाई)
पुर जन नारि मगन अति प्रीती। बासर जाहिं पलक सम बीती।। सीय सासु प्रति बेष बनाई। सादर करइ सरिस सेवकाई।। लखा न मरमु राम बिनु काहूँ। माया सब सिय माया माहूँ।। सीयँ सासु सेवा बस कीन्हीं। तिन्ह लहि सुख सिख आसिष दीन्हीं।। लखि सिय सहित सरल दोउ भाई। कुटिल रानि पछितानि अघाई।। अवनि जमहि जाचति कैकेई। महि न बीचु बिधि मीचु न देई।। लोकहुँ बेद बिदित कबि कहहीं। राम बिमुख थलु नरक न लहहीं।। यहु संसउ सब के मन माहीं। राम गवनु बिधि अवध कि नाहीं।।
पुरनार्यः अतीव प्रीत्या मग्नाः आसन्; तासां दिनं निमेषमात्रेण अतीतम्। सीता साश्रूकारं वेषं धृत्वा श्वश्र्वाः प्रति दासीवत् सेवां अकरोत्। रामं विना अन्यस्य कस्यापि न तस्याः मर्म अवेदयत्; सर्वं माया आसीत्, सा च मायास्वरूपिणी। सीता साश्रूकारां सर्वेण हृदयेन सेवितवती; सान्त्वनं उपदेशं च प्राप्य आशीर्वादं अयच्छत्। सीतां तौ च सरलहृदयौ भ्रातरौ दृष्ट्वा कुटिला राज्ञी अनन्तपश्चात्तापेन पीडिता अभवत्। सा पृथिवीं स्वं निगीर्णुं प्रार्थयत्, परं पृथिवी न उद्घाटिता, न च मृत्युः तस्यै मोक्षम् अयच्छत्। जनाः, वेदाः, कवयः च घोषयन्ति यत्र रामः विमुखो भवति, सः स्थानं नरकं भवति। सर्वेषां मनसि एषः संशयः आसीत् - रामः वनं गच्छति उत अयोध्यायां तिष्ठति।
Verse 516 (दोहा/सोरठा)
निसि न नीद नहिं भूख दिन भरतु बिकल सुचि सोच। नीच कीच बिच मगन जस मीनहि सलिल सँकोच।।252।।
रात्रौ न निद्रा, दिवा न अशनपिपासा; भरतः शोकेन व्याकुलः आसीत्। सः अधमकुचे मग्नोऽभवत्, यथा मत्स्यः जले संकुचति।
Verse 517 (चौपाई)
कीन्ही मातु मिस काल कुचाली। ईति भीति जस पाकत साली।। केहि बिधि होइ राम अभिषेकू। मोहि अवकलत उपाउ न एकू।। अवसि फिरहिं गुर आयसु मानी। मुनि पुनि कहब राम रुचि जानी।। मातु कहेहुँ बहुरहिं रघुराऊ। राम जननि हठ करबि कि काऊ।। मोहि अनुचर कर केतिक बाता। तेहि महँ कुसमउ बाम बिधाता।। जौं हठ करउँ त निपट कुकरमू। हरगिरि तें गुरु सेवक धरमू।। एकउ जुगुति न मन ठहरानी। सोचत भरतहि रैनि बिहानी।। प्रात नहाइ प्रभुहि सिर नाई। बैठत पठए रिषयँ बोलाई।।
तस्य माता एवंविधं पापं व्यसनं च अकरोत्; सः भयभीतोऽभवत्, यथा विषैः वप्स्यमानः कृषकः। कथं रामस्य अभिषेकः भविष्यति? न कोऽपि उपायः मे दृश्यते। गुरोः आज्ञा अवश्यं पालनीया; परं मुनिः पुनः वक्ष्यति, रामस्य प्रवृत्तिं ज्ञात्वा। किं अहं मातरं प्रत्यागन्तुं वदामि? हे रामजननि, किं दृढतां प्रदर्शयिष्यसि? अहं तस्याः सेवकः बहुषु विषयेषु, परं अस्मिन् विषये विधाता दुर्मतिम् अकरोत्। यदि अहं दृढो भवामि, तत् पूर्णतया पापम्; गुरोः सेवकः धर्मेण बद्धोऽस्ति, यथा पर्वतः पृथिवीं धारयति। सः मनसि किमपि एकं उपायं स्थिरं कर्तुं न शशाक; एवं चिन्तयन् भरतः रात्रिं अयापयत्। प्रातःकाले सः स्नात्वा प्रभवे शिरसा नमत्वा उपविश्य मन्त्रिणः आह्वयितुं सन्देशं प्रैषयत्।
Verse 518 (दोहा/सोरठा)
गुर पद कमल प्रनामु करि बैठे आयसु पाइ। बिप्र महाजन सचिव सब जुरे सभासद आइ।।253।।
गुरोः पादपद्मे प्रणामं कृत्वा, आज्ञां प्राप्य सः उपविशत्। ब्राह्मणाः, वणिजः, मन्त्रिणः च सर्वे समागताः, सभा सम्मिलिता अभवत्।
Verse 519 (चौपाई)
बोले मुनिबरु समय समाना। सुनहु सभासद भरत सुजाना।। धरम धुरीन भानुकुल भानू। राजा रामु स्वबस भगवानू।। सत्यसंध पालक श्रुति सेतू। राम जनमु जग मंगल हेतू।। गुर पितु मातु बचन अनुसारी। खल दलु दलन देव हितकारी।। नीति प्रीति परमारथ स्वारथु। कोउ न राम सम जान जथारथु।। बिधि हरि हरु ससि रबि दिसिपाला। माया जीव करम कुलि काला।। अहिप महिप जहँ लगि प्रभुताई। जोग सिद्धि निगमागम गाई।। करि बिचार जिंयँ देखहु नीकें। राम रजाइ सीस सबही कें।।
सभायाः समाप्तौ मुनिवरः अवदत् - शृणुत सभासदः तथा सुज्ञाः भरत। सः धर्मस्य धुरी, सूर्यवंशस्य सूर्यः; राजा रामः स्वभावतः ईश्वरः। सत्यसन्धः, श्रुतिसेतोः रक्षकः, रामस्य जन्म जगतः कल्याणाय। सः गुरोः पितुः मातुः च वचनानुसारी; दुष्टदलनाशकः, देवहितकारी च। नीतौ, प्रीतौ, परमार्थे, स्वार्थे च न कोऽपि रामवत् यथार्थं जानाति। ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः, चन्द्रः, सूर्यः, दिक्पालाः, माया, जीवः, कर्म, कालः, मृत्युः च। शेषात् पृथिवीपतिभ्यः यावत् यत्र प्रभुता अस्ति, तत्र योगिनः, सिद्धाः, वेदाः, आगमाः च तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। इदं सर्वं सुष्ठु विचार्य, सर्वेषां शिरांसि रामस्य आज्ञायां सन्ति।
Verse 520 (दोहा/सोरठा)
राखें राम रजाइ रुख हम सब कर हित होइ। समुझि सयाने करहु अब सब मिलि संमत सोइ।।254।।
रामः स्वीयां इच्छां रक्षतु, अस्माकं सर्वेषां कर्मणां हितं भवतु। हे विद्वांसः, इदं सुष्ठु विचार्य, सर्वे मिलित्वा युक्तं कुर्वन्तु।
Verse 521 (चौपाई)
सब कहुँ सुखद राम अभिषेकू। मंगल मोद मूल मग एकू।। केहि बिधि अवध चलहिं रघुराऊ। कहहु समुझि सोइ करिअ उपाऊ।। सब सादर सुनि मुनिबर बानी। नय परमारथ स्वारथ सानी।। उतरु न आव लोग भए भोरे। तब सिरु नाइ भरत कर जोरे।। भानुबंस भए भूप घनेरे। अधिक एक तें एक बड़ेरे।। जनमु हेतु सब कहँ पितु माता। करम सुभासुभ देइ बिधाता।। दलि दुख सजइ सकल कल्याना। अस असीस राउरि जगु जाना।। सो गोसाइँ बिधि गति जेहिं छेंकी। सकइ को टारि टेक जो टेकी।।
रामस्य अभिषेकः सर्वेभ्यः सुखदायकः; सः एकः मंगलमोदानां मूलम्। केन प्रकारेण रघुपतिः अयोध्यां गच्छति? वदतु, बुद्ध्वा च उपायं कुर्मः। सर्वे मुनिवरस्य वचनानि आदरेण अशृण्वन्, यानि नयपरमार्थस्वार्थानां सामञ्जस्यं अवहन्। यदा जनाः मूढाः सन्तः उत्तरं न अप्राप्नुवन्, तदा भरतः हस्तौ संयोज्य शिरसा नमत्। सूर्यवंशे बहवः राजानः आसन्, एकः अपरात् अधिकः महान्। सर्वेषां पिता माता च जन्महेतुः; विधाता शुभाशुभकर्मणां फलं ददाति। सः शोकं नाशयतु, सकलकल्याणं स्थापयतु। एषः आशीर्वादः, हे प्रभो, जगतः प्रसिद्धः। यं ईश्वरः एवं विहितवान्, तं कः प्रतिहर्तुं शक्नोति? यः तेन आश्रयेण आश्रितः, तं कः कम्पयितुं शक्नोति?
Verse 522 (दोहा/सोरठा)
बूझिअ मोहि उपाउ अब सो सब मोर अभागु। सुनि सनेहमय बचन गुर उर उमगा अनुरागु।।255।।
अधुना मे कृते उपायं विचारयतु, अहं तु सर्वथा दुर्भाग्यः। गुरोः प्रेममयानि वचनानि श्रुत्वा, हृदये अनुरागः उन्मज्जति।
Verse 523 (चौपाई)
तात बात फुरि राम कृपाहीं। राम बिमुख सिधि सपनेहुँ नाहीं।। सकुचउँ तात कहत एक बाता। अरध तजहिं बुध सरबस जाता।। तुम्ह कानन गवनहु दोउ भाई। फेरिअहिं लखन सीय रघुराई।। सुनि सुबचन हरषे दोउ भ्राता। भे प्रमोद परिपूरन गाता।। मन प्रसन्न तन तेजु बिराजा। जनु जिय राउ रामु भए राजा।। बहुत लाभ लोगन्ह लघु हानी। सम दुख सुख सब रोवहिं रानी।। कहहिं भरतु मुनि कहा सो कीन्हे। फलु जग जीवन्ह अभिमत दीन्हे।। कानन करउँ जनम भरि बासू। एहिं तें अधिक न मोर सुपासू।।
तात, रामकृपया वदामि; रामविमुखाः स्वप्नेऽपि न सिध्यन्ति। सकोचं तात एकं वदामि - अर्धं त्यक्त्वा बुधाः सर्वं नष्टं कुर्वन्ति। तौ भ्रातरौ वनं गच्छतम्; लक्ष्मणं सीतां रघुनाथं च प्रत्यानयतम्। शुभवचनं श्रुत्वा द्वावपि भ्रातरौ प्रहृष्टौ जातौ; तेषां हृदये प्रमोदेन, शरीरे आनन्देन पूर्णौ अभवताम्। तेषां मनः प्रसन्नम्, शरीरे तेजः विराजते, यथा हृदये रामः राजा अभवत्। जनानां महालाभः, स्वयं लघुहानिः; सुखदुःखयोः समानौ राज्ञ्यः रोदन्ति। भरतः मुनिम् अवदत् - किं कृतवान् असि? जगतः जीवनानां च अभीष्टफलं प्रदत्तवान् असि। जन्मभरि वने वसिष्यामि; अतः परं मम कल्याणं नास्ति।
Verse 524 (दोहा/सोरठा)
अँतरजामी रामु सिय तुम्ह सरबग्य सुजान। जो फुर कहहु त नाथ निज कीजिअ बचनु प्रवान।।256।।
अन्तर्यामी रामः, सीते त्वं सर्वज्ञा सुजाना च। यद्यपि किञ्चित् वदसि, नाथ, तव स्ववचनं प्रमाणं भवतु।
Verse 525 (चौपाई)
भरत बचन सुनि देखि सनेहू। सभा सहित मुनि भए बिदेहू।। भरत महा महिमा जलरासी। मुनि मति ठाढ़ि तीर अबला सी।। गा चह पार जतनु हियँ हेरा। पावति नाव न बोहितु बेरा।। औरु करिहि को भरत बड़ाई। सरसी सीपि कि सिंधु समाई।। भरतु मुनिहि मन भीतर भाए। सहित समाज राम पहिं आए।। प्रभु प्रनामु करि दीन्ह सुआसनु। बैठे सब सुनि मुनि अनुसासनु।। बोले मुनिबरु बचन बिचारी। देस काल अवसर अनुहारी।। सुनहु राम सरबग्य सुजाना। धरम नीति गुन ग्यान निधाना।।
भरतवचनानि श्रुत्वा तस्य स्नेहं दृष्ट्वा च मुनिः सभासहितः विह्वलः अभवत्। भरतस्य महिमा महाजलप्रवाहः इव; मुनेः बुद्धिः असहाया नारी इव तीरे स्थिता। सः पारं गन्तुम् इच्छति, हृदये चिन्तयति; न नौकां न तीर्थं प्राप्नोति। भरतस्य महत्त्वं अन्यः कः कर्तुं शक्नोति? शङ्खः सागरं तरितुम् इव। भरतः मुनेः हृदये रोचते; समाजसहितः रामस्य समीपम् आगतः। प्रभुः प्रणामं कृत्वा आसनानि प्रदत्तवान्; सर्वे उपविश्य मुनेः उपदेशं शृण्वन्ति। मुनिवरः विचार्य देशकालावसरान् अनुसृत्य अवदत्। शृणु राम, सर्वज्ञ सुजान, धर्मनीतिगुणज्ञाननिधान।
Verse 526 (दोहा/सोरठा)
सब के उर अंतर बसहु जानहु भाउ कुभाउ। पुरजन जननी भरत हित होइ सो कहिअ उपाउ।।257।।
सर्वेषां हृदयेषु अन्तर्बभूथ, तेषां प्रेमाप्रेमे जानीहि। नगरजनानां जनन्याः भरतस्य च हिताय यः उपायः सः वद।
Verse 527 (चौपाई)
आरत कहहिं बिचारि न काऊ। सूझ जूआरिहि आपन दाऊ।। सुनि मुनि बचन कहत रघुराऊ। नाथ तुम्हारेहि हाथ उपाऊ।। सब कर हित रुख राउरि राखें। आयसु किएँ मुदित फुर भाषें।। प्रथम जो आयसु मो कहुँ होई। माथें मानि करौ सिख सोई।। पुनि जेहि कहँ जस कहब गोसाईं। सो सब भाँति घटिहि सेवकाईं।। कह मुनि राम सत्य तुम्ह भाषा। भरत सनेहँ बिचारु न राखा।। तेहि तें कहउँ बहोरि बहोरी। भरत भगति बस भइ मति मोरी।। मोरें जान भरत रुचि राखि। जो कीजिअ सो सुभ सिव साखी।।
आर्ताः विचारं न कृत्वा वदन्ति; विद्वांसः स्वयमेव मार्गं जानन्ति। मुनेः वचनं श्रुत्वा रघुनाथः अवदत् - नाथ, उपायः तव हस्ते एव। सर्वेषां हिताय मार्गं त्वं रक्ष; आज्ञां दत्त्वा आनन्देन वक्ष्ये। या प्रथमा आज्ञा मम दीयते, तां मस्तके धृत्वा शिक्षां करिष्ये। पुनः यद्यपि कथयसि, प्रभो, तत्सर्वं सेवकेन सर्वप्रकारेण सिध्यति। मुनिः अवदत् - राम, त्वं सत्यं वदसि; भरतस्य स्नेहं विचारं न त्यक्तवान्। अतः पुनः पुनः वदामि - भरतभक्त्या मम मतिः अनुरक्ता। मम भरतप्रेम जानन् यत्किञ्चित् कुरु; शिवसाक्षिणः तत्सर्वं शुभं भविष्यति।
Verse 528 (दोहा/सोरठा)
भरत बिनय सादर सुनिअ करिअ बिचारु बहोरि। करब साधुमत लोकमत नृपनय निगम निचोरि।।258।।
भरतस्य विनयं सादरं शृणु, पुनः विचारं कुरु। साधुमतं लोकमतं राजनीतिं च शास्त्रानुसारं अनुसरिष्यामि।
Verse 529 (चौपाई)
गुरु अनुराग भरत पर देखी। राम ह्दयँ आनंदु बिसेषी।। भरतहि धरम धुरंधर जानी। निज सेवक तन मानस बानी।। बोले गुर आयस अनुकूला। बचन मंजु मृदु मंगलमूला।। नाथ सपथ पितु चरन दोहाई। भयउ न भुअन भरत सम भाई।। जे गुर पद अंबुज अनुरागी। ते लोकहुँ बेदहुँ बड़भागी।। राउर जा पर अस अनुरागू। को कहि सकइ भरत कर भागू।। लखि लघु बंधु बुद्धि सकुचाई। करत बदन पर भरत बड़ाई।। भरतु कहहीं सोइ किएँ भलाई। अस कहि राम रहे अरगाई।।
गुरोः भरते अनुरागं दृष्ट्वा रामस्य हृदये विशेषः आनन्दः अभवत्। भरतं धर्मवीरं ज्ञात्वा, स्वसेवकः शरीरेण मनसा वाचा च इति मत्वा। गुरुः आज्ञानुकूलं वदति, वचनानि मधुराणि मृदूनि मङ्गलमूलानि च। नाथ, पितुः चरणयोः शपथेन, भरतवत् भ्राता भूमौ न जातः। ये गुरुपद्मे अनुरक्ताः, ते लोकात् वेदात् च भाग्यवन्तः। यदि तव एवम् अनुरागः, तर्हि भरतस्य भाग्यं कः वक्तुं शक्नोति? लघुभ्रातुः विनयं दृष्ट्वा हृदये सकोचः अभवत्; भरतस्य महत्त्वं मुखे अस्तौत। भरतः शुभमेव अवदत्; तथा वदन् रामः तूष्णीम् अभवत्।
Verse 530 (दोहा/सोरठा)
तब मुनि बोले भरत सन सब सँकोचु तजि तात। कृपासिंधु प्रिय बंधु सन कहहु हृदय कै बात।।259।।
तदा मुनिः भरतम् अवदत्, सर्वं सङ्कोचं त्यक्त्वा - पुत्र, कृपासिन्धोः प्रियभ्रातुः हृदयस्य वचनं वद।
1) दास्य-भक्ति का आदर्श: वनवासी ‘फल-मूल-मधु’ जैसे साधारण पदार्थों को प्रेम से अर्पित कर बताते हैं कि भक्ति का सार ‘भाव’ है, वैभव नहीं। 2) कृपा और समता: राम का स्वीकार सामाजिक श्रेणियों को निष्प्रभावी करता है—सीमान्त जन भी उसी मुक्ति-सोपान पर चढ़ते हैं। 3) ‘राम-रजाइ’ सर्वोच्च: गुरु/मुनि की नीति-वाणी और भरत का संकल्प सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के आगे अधिकार-बोध, शोक, और राजनीति का आग्रह गलकर सेवा बन जाए। 4) त्याग ही राजधर्म का शिखर: भरत का वनवास को ‘लाभ’ मानना बताता है कि धर्म-पालन में स्वार्थ-त्याग और अनासक्ति ही वास्तविक वीरता है। 5) करुणा से शान्ति तक: शोक को दबाना नहीं, उसे भक्ति और आज्ञापालन में रूपान्तरित करना—यही इस खंड की साधना-शिक्षा है।
अयोध्या काण्ड का रस-केन्द्र करुणा और शान्ति के बीच झूलता है, पर यह करुणा निराशा नहीं—धर्म-दीप्त करुणा है। प्रस्तुत खंड में करुण-रस की भूमि पर भक्ति-रस का अंकुर फूटता दिखता है: कोल-किरात-भिल्ल वनवासी फल-मूल-अंकुर अर्पित कर ‘दास्य-भक्ति’ का आदर्श रखते हैं, और राम का ‘कृपालु’ स्वरूप सामाजिक दूरी मिटा देता है। फिर कथा सभा-नीति में प्रवेश करती है: भरत की विकलता (नींद-भूख का लोप) और गुरु/मुनि की नीति-वाणी ‘राम-रजाइ’ को सर्वोच्च सिद्धान्त बनाती है। भरत का त्याग-संकल्प—वनवास को अपना लाभ मानना—काण्ड की थियोलॉजी में निर्णायक है: राजा-धर्म का सर्वोच्च रूप ‘स्व’ का विसर्जन है। इस प्रकार अयोध्या काण्ड सोपान में ‘अनासक्ति’ और ‘आज्ञापालन’ को मुक्ति-मार्ग की अनिवार्य सीढ़ी बनाता है।
आरम्भ में करुण-रस की पृष्ठभूमि है—राज-परिवार और लोक-व्यवस्था के विछोह/अनिश्चितता का दबा हुआ शोक। उसी करुणा के भीतर वन-सीमा पर ‘लोक से परे’ एक निर्मल शान्ति उतरती है: कोल-किरात-भिल्ल के सरल अर्पण से वात्सल्य-और-श्रद्धा मिश्रित भक्ति-रस अंकुरित होता है। राम का कृपालु स्वीकार सामाजिक दूरी को गलाकर आश्वासन (शान्त-रस) देता है। इसके बाद कथा का स्वर नीति-गम्भीरता में प्रवेश करता है—सभा/गुरु-वाणी के माध्यम से धर्म-विचार (वीर-रस का संयमित रूप: धैर्य, संकल्प) उभरता है। भरत की विकलता (नींद-भूख का लोप) करुणा को तीव्र करती है, पर निष्कर्ष निराशा नहीं—‘राम-रजाइ’ के आगे आत्म-त्याग का दृढ़ निश्चय करुणा को शान्ति और दास्य-भक्ति में रूपान्तरित कर देता है। समापन-भाव: अनासक्ति, आज्ञापालन, और सेवा-धर्म की स्थिर शान्ति।
परंपरागत मान्यता अनुसार इस खंड का पाठ ‘दास्य-भाव’ और ‘राम-रजाइ’ की स्वीकृति दृढ़ करता है; शोक-व्याकुल मन को शान्ति देता है और सेवा-धर्म की प्रेरणा से ‘सत्संग-लाभ’ तथा गृह-कलह/अहंकार-क्षय का फल माना जाता है—विशेषतः भरत-चरित्र के श्रवण से त्याग-बुद्धि प्रबल होती है।
सामान्य रूप से राम-नाम-सम्पुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम रामाय नमः’ का जप-सम्पुट प्रचलित है; भरत-त्याग/आज्ञापालन भाव में ‘राम-रजाइ’ पर टिकने हेतु ‘राम’ नाम-सम्पुट को ही सर्वोत्तम माना जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.