Ayodhya KandaPrakarana 2321 Verses

Prakarana 23

त्याग-धर्म की सीढ़ी: राजसुख के शिखर से उतरकर ‘मर्यादा’ में स्थित होना। इस सोपान में भक्ति का परिपाक ‘विरह’ और ‘सेवा’ के मार्ग से होता है—भरत का चरित्र दिखाता है कि अधिकार (राज) नहीं, अधिकारिता (अधिकार-त्याग) मोक्ष-मार्ग का द्वार है।

अयोध्या-काण्डस्य प्रधानो रसः करुण-विप्रलम्भः, परं तस्य अन्तःस्वरः शान्त-भक्तिः। राजधर्म-कुलधर्म-आत्मधर्माणां संघर्षः अत्र ‘मर्यादा’ इति रूपं गृह्णाति—रामस्य वनगमनं बाह्य-घटना अपि सन् अन्तःकरण-साधना भवति। अस्मिन् खण्डे भरत-चरित्रं भक्तेः नैतिक-शिखरम्—स न ‘स्वार्थ-विवशः’, किन्तु ‘सत्यसन्धः’ रामाज्ञा-अनुसारी; अतः लोक-निन्दा-प्रशंसाभ्यां परे स्थित्वा सेवा-धर्मे प्रतिष्ठते। प्रस्तुत-अंशे (दोहा 220–229-समीपे) यात्रा-रचना (यमुना-तीरः, घाटाः, निषाद-सङ्गः, आश्रम-परिसरः) तीर्थ-मानचित्रं भवति—प्रत्येकः विरामः मनसो विक्षेपं प्रक्षालयन् राम-दर्शन-लालसां तीव्रीकरोति। तुलसी अत्र निर्गुण-सगुणयोः सेतुं रचयति—रामः ‘मर्यादा-पुरुषोत्तमः’ सन् अपि भक्त-हृदये ब्रह्मानन्दस्य अगम-रूपः।

In this prakarana

People

  • राम (मर्यादा-पुरुषोत्तम; आज्ञा/धर्म के केन्द्र, जिनकी आज्ञा का पालन ही भरत का व्रत बनता है)Rāma
  • भरत (भक्त-नायक; राज-त्याग, सत्यसंधता, राम-आज्ञा-अनुसरण और सेवा-धर्म का आदर्श)Bharata
  • प्रभु/सुरहितकारी (राम का विशेषण-रूप; देवहित और लोकहित के हेतु धर्म-स्थापन)Prabhu / Surahitakārī
  • सुर/देव (राम के ‘सुरहितकारी’ पक्ष के साक्षी/प्रसंगगत समुदाय)Sura / Deva
  • निषाद/गुह (यात्रा-मानचित्र का मानवीय-भक्ति-सेतु; घाट/यमुना-तीर पर संग देने वाला)Niṣāda (Guha)
  • लक्ष्मणLakṣmaṇa
  • सीताSītā
  • निषादराज (गुह)Niṣādarāja (Guha)
  • मुनिगण/सिद्धMunigaṇa / Siddha
  • नगर/मगबासी जनNagara / Magabāsī Jana
  • किरात-कोलKirāta-Kola
  • काकभुशुण्डिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    मानस-वक्ता परंपरा के अनुसार

  • गरुड़ListensGaruḍa

What happens

  1. How it unfolds

    भरत का राम से मिलने हेतु पदयात्रा; यमुना तट पर रात्रि-वास, प्रातः पार-गमन; मार्ग में जन-समूह का प्रेम; चित्रकूट निकट पहुँचकर राम-आश्रम की ओर बढ़ना; सीता का स्वप्न और राम-लक्ष्मण का आगंतुक-समाचार सुनकर चिंता/विवेक; लक्ष्मण का क्षात्र-आशंका-युक्त नीति-विचार।

Verses

चौपाई 220.1-4

सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी।भरत राम आयस अनुसारी।।

स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू।भरत दोसु नहिं राउर मोहू।।

सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी।भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।।

बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ।लगे सराहन भरत सुभाऊ।।

एहि बिधि भरत चले मग जाहीं।दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।।

जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा।उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।।

द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना।पुरजन पेमु न जाइ बखाना।।

बीच बास करि जमुनहिं आए।निरखि नीरु लोचन जल छाए।।

satyasaṁdha prabhu sura hitakārī |bharata rāma āyasa anusārī ||

svāratha bibasa bikala tumha hohū |bharata dosu nahiṁ rāura mohū ||

suni surabara suragura bara bānī |bhā pramodu mana miṭī galānī ||

baraṣi prasūna haraṣi surarāū |lage sarāhana bharata subhāū ||

ehi bidhi bharata cale maga jāhīṁ |dasā dekhi muni siddha sihāhīṁ ||

jabahiṁ rāmu kahi lehiṁ usāsā |umagata pemu manahã cahu pāsā ||

dravahiṁ bacana suni kulisa paṣānā |purajana pemu na jāi bakhānā ||

bīca bāsa kari jamunahiṁ āe |nirakhi nīru locana jala chāe ||

सत्यसन्धः प्रभुः सुरहितकारी, भरतश्च रामस्य आज्ञामनुसरति। स्वार्थवशेन विकलः त्वं भवसि। भरतस्य दोषः न, तवैव मोहः। सुरवरः सुरगुरोः वरवाणीं श्रुत्वा मनसि प्रमोदः जातः, ग्लानिश्च विनष्टा। सुरराजः हर्षितः पुष्पाणि वर्षयति स्म, भरतस्य च स्वभावं स्तौति स्म। एवं भरतः मार्गं गच्छति स्म, मुनयः सिद्धाश्च तस्य दशां दृष्ट्वा तामिच्छन्ति स्म। यदा राम इति उक्त्वा श्वासं गृह्णाति, तदा मनसि सर्वतः प्रेम उन्मिषति। तस्य वचनानि श्रुत्वा वज्राणि पाषाणाश्च द्रवन्ति, पुरजनानां प्रेम वर्णयितुं न शक्यते। मध्ये विश्राम्य यमुनामागच्छत्, तदीयं जलं निरीक्ष्य लोचनयोः जलं समाच्छादत।

दोहा 220

रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज।होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।⁠220।।

raghubara barana biloki bara bāri sameta samāja |hota magana bāridhi biraha caṛhe bibeka jahāja ||⁠220||

श्रीरामस्य शरीरवर्णम् अनुसरन्तं जलं दृष्ट्वा भरतः सकलसमाजेन सह विरहसागरे मग्नः अभवत्, यावत् विवेकनौकाम् आरुढ़वन्तः न अभवन्।

चौपाई 221.1-4

जमुन तीर तेहि दिन करि बासू।भयउ समय सम सबहि सुपासू।।

रातहिं घाट घाट की तरनी।आईं अगनित जाहिं न बरनी।।

प्रात पार भए एकहि खेंवाँ।तोषे रामसखा की सेवाँ।।

चले नहाइ नदिहि सिर नाई।साथ निषादनाथ दोउ भाई।।

आगें मुनिबर बाहन आछें।राजसमाज जाइ सबु पाछें।।

तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें।भूषन बसन बेष सुठि सादें।।

सेवक सुहृद सचिवसुत साथा।सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।।

जहँ जहँ राम बास बिश्रामा।तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।

jamuna tīra tehi dina kari bāsū |bhayau samaya sama sabahi supāsū ||

rātahiṁ ghāṭa ghāṭa kī taranī |āīṁ aganita jāhiṁ na baranī ||

prāta pāra bhae ekahi kheṁvā̃ |toṣe rāmasakhā kī sevā̃ ||

cale nahāi nadihi sira nāī |sātha niṣādanātha dou bhāī ||

āgeṁ munibara bāhana ācheṁ |rājasamāja jāi sabu pācheṁ ||

tehiṁ pācheṁ dou baṁdhu payādeṁ |bhūṣana basana beṣa suṭhi sādeṁ ||

sevaka suhṛda sacivasuta sāthā |sumirata lakhanu sīya raghunāthā ||

jahã jahã rāma bāsa biśrāmā |tahã tahã karahiṁ saprema pranāmā ||

तस्मिन् दिने भरतः यमुनायाः तीरे वासम् अकरोत्, सर्वेषां कृते कालः सुखदः सुविधायुक्तः च अभवत्। रात्रौ सर्वेभ्यः घाटेभ्यः नौकाः आगताः, असंख्याः, याः न वर्णयितुं शक्याः। प्रातः सर्वे एकैव पारणेन पारम् अगच्छन्, रामस्य मित्रस्य निषादपतेः सेवया तुष्टाः च। स्नात्वा नद्यै शिरः नत्वा च दौ भ्रातरौ प्रस्थितौ, निषादाधिपतिः तयोः सह अगच्छत्। पुरतः श्रेष्ठः मुनिः स्वयाने आसीत्, सम्पूर्णः राजसमाजः पृष्ठतः अनुसृतः। तयोः पृष्ठतः दौ भ्रातरौ पादाभ्याम् आगतौ, तयोः भूषणवस्त्रवेषाः अत्यन्तं सादवः। सेवकाः, सुहृदः, मन्त्रिणः पुत्रः च सह आसन्, सर्वे लक्ष्मणसीतारघुनाथान् स्मरन्तः। यत्र यत्र रामः वासम् अकरोत् विश्रामम् अकरोत् वा, तत्र तत्र ते प्रेमणा प्रणामम् अकुर्वन्।

दोहा 221

मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ।देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।⁠221।।

magabāsī nara nāri suni dhāma kāma taji dhāi |dekhi sarūpa saneha saba mudita janama phalu pāi ||⁠221||

मार्गवासिनः पुरुषाः स्त्रियश्च समाचारं श्रुत्वा गृहकार्यं त्यक्त्वा धावन्तः समायाताः। तस्य सुन्दरं स्वरूपं दृष्ट्वा सर्वे प्रेमहर्षेण पूरिताः सन्तः जन्मफलं प्राप्तवन्तः इति अमन्यन्त।

चौपाई 222.1-4

कहहिं सपेम एक एक पाहीं।रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।।

बय बपु बरन रूप सोइ आली।सीलु सनेहु सरिस सम चाली।।

बेषु न सो सखि सीय न संगा।आगें अनी चली चतुरंगा।।

नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा।सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।।

तासु तरक तियगन मन मानी।कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।।

तेहि सराहि बानी फुरि पूजी।बोली मधुर बचन तिय दूजी।।

कहि सपेम सब कथाप्रसंगू।जेहि बिधि राम राज रस भंगू।।

भरतहि बहुरि सराहन लागी।सील सनेह सुभाय सुभागी।।

kahahiṁ sapema eka eka pāhīṁ |rāmu lakhanu sakhi hohiṁ ki nāhīṁ ||

baya bapu barana rūpa soi ālī |sīlu sanehu sarisa sama cālī ||

beṣu na so sakhi sīya na saṁgā |āgeṁ anī calī caturaṁgā ||

nahiṁ prasanna mukha mānasa khedā |sakhi saṁdehu hoi ehiṁ bhedā ||

tāsu taraka tiyagana mana mānī |kahahiṁ sakala tehi sama na sayānī ||

tehi sarāhi bānī phuri pūjī |bolī madhura bacana tiya dūjī ||

kahi sapema saba kathāprasaṁgū |jehi bidhi rāma rāja rasa bhaṁgū ||

bharatahi bahuri sarāhana lāgī |sīla saneha subhāya subhāgī ||

ताः परस्परं स्नेहेन आचुक्षुः, "सखि, इमौ रामलक्ष्मणौ स्तः न वा?" "अनयोः आयुः आकृतिः वर्णः रूपं च समानम्, हे सखि, शीलं स्नेहः गतिश्च समानाः।" "किन्तु अनयोः वेषः न समानः, हे सखि, सीता च अनयोः सह नास्ति, अग्रे च चतुरङ्गबलं प्रचरति।" "मुखे प्रसन्नता नास्ति, हृदये च शोकः। हे सखि, एतैः भेदैः सन्देहः जायते।" ताः स्त्रियः तस्याः तर्कं मनसि अङ्गीकृतवत्यः, सर्वाः च ऊचुः, "अस्याः समाना बुद्धिमती न कापि।" अन्या स्त्री तस्याः वाणीं स्तुत्वा मधुराणि वचनानि अवदत्। स्नेहेन सा सम्पूर्णं कथाप्रसङ्गम् अकथयत्, यथा रामस्य राज्यस्य आनन्दः भग्नः अभवत्। ततः सा भरतस्य स्तुतिं आरब्धवती, यः शीलेन स्नेहेन स्वभावेन च धन्यः।

दोहा 222

चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु।जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।⁠222।।

calata payādeṁ khāta phala pitā dīnha taji rāju |jāta manāvana raghubarahi bharata sarisa ko āju ||⁠222||

पित्रा दत्तं राज्यं त्यक्त्वा पादाटनं कुर्वन् फलानि च भक्षयन् स रघूणां श्रेष्ठं रामं प्रत्यागमनाय मनावुं गच्छति। अद्य भरतसदृशः कोऽस्ति?

चौपाई 223.1-4

भायप भगति भरत आचरनू।कहत सुनत दुख दूषन हरनू।।

जो कछु कहब थोर सखि सोई।राम बंधु अस काहे न होई।।

हम सब सानुज भरतहि देखें।भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।।

सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं।कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।।

कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन।बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।।

कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी।लघु तिय कुल करतूति मलीनी।।

बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा।कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।।

अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा।जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।

bhāyapa bhagati bharata ācaranū |kahata sunata dukha dūṣana haranū ||

jo kachu kahaba thora sakhi soī |rāma baṁdhu asa kāhe na hoī ||

hama saba sānuja bharatahi dekheṁ |bhainha dhanya jubatī jana lekheṁ ||

suni guna dekhi dasā pachitāhīṁ |kaikai janani jogu sutu nāhīṁ ||

kou kaha dūṣanu rānihi nāhina |bidhi sabu kīnha hamahi jo dāhina ||

kahã hama loka beda bidhi hīnī |laghu tiya kula karatūti malīnī ||

basahiṁ kudesa kugā̃va kubāmā |kahã yaha darasu punya parināmā ||

asa anaṁdu aciriju prati grāmā |janu marubhūmi kalapataru jāmā ||

भरतस्य भ्रातृप्रेम, भक्तिश्च आचरणं च, तत्कथनं श्रवणं च दुःखपापहरणं करोति। सखि, यद्यपि किञ्चिद्वद्य, तदल्पमेव। स रामस्य भ्राता, कथं नैवं भवेत्। अनुजेन सह भरतं दृष्ट्वा सर्वे वयं स्त्रीणां गणनायां धन्याः सम्भूता। तस्य गुणान् श्रुत्वा दशां च दृष्ट्वा ताः पश्चात्तापम् अकुर्वन् - कैकेयी जननी एवंविधपुत्रयोग्या न। कश्चिदाह - राज्ञ्यां दोषो नास्ति, सर्वमिदं विधाता अकरोत्, यतः सः अस्मासु अनुग्रहं करोति। कुत्र वयं लोकवेदविधिहीनाः, लघुकुलकुटुम्बिन्यः मलिनाचाराः स्त्रियः। कुदेशे कुग्रामे कुकुले च वसामः, कुत्र वयं, कुतश्च इदं दर्शनं पुण्यफलम्। एवं प्रतिग्रामे आनन्दाश्चर्ये च प्रसृते, यथा मरुभूमौ कल्पतरुः अङ्कुरितः।

दोहा 223

भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु।जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।⁠223।।

bharata darasu dekhata khuleu maga loganha kara bhāgu |janu siṁghalabāsinha bhayau bidhi basa sulabha prayāgu ||⁠223||

भरतस्य दर्शनं कुर्वतां मार्गस्थानां जनानां भाग्यम् उद्घाटितम्, यथा विधेः वशात् सिंहलवासिनां कृते प्रयागः सुलभः अभवत्।

चौपाई 224.1-4

निज गुन सहित राम गुन गाथा।सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।।

तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा।निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।।

मनहीं मन मागहिं बरु एहू।सीय राम पद पदुम सनेहू।।

मिलहिं किरात कोल बनबासी।बैखानस बटु जती उदासी।।

करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही।केहि बन लखनु रामु बैदेही।।

ते प्रभु समाचार सब कहहीं।भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।।

जे जन कहहिं कुसल हम देखे।ते प्रिय राम लखन सम लेखे।।

एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी।सुनत राम बनबास कहानी।।

nija guna sahita rāma guna gāthā |sunata jāhiṁ sumirata raghunāthā ||

tīratha muni āśrama suradhāmā |nirakhi nimajjahiṁ karahiṁ pranāmā ||

manahīṁ mana māgahiṁ baru ehū |sīya rāma pada paduma sanehū ||

milahiṁ kirāta kola banabāsī |baikhānasa baṭu jatī udāsī ||

kari pranāmu pū̃chahiṁ jehiṁ tehī |kehi bana lakhanu rāmu baidehī ||

te prabhu samācāra saba kahahīṁ |bharatahi dekhi janama phalu lahahīṁ ||

je jana kahahiṁ kusala hama dekhe |te priya rāma lakhana sama lekhe ||

ehi bidhi būjhata sabahi subānī |sunata rāma banabāsa kahānī ||

स्वगुणैः सहितां रामगुणकथां श्रुत्वा सः रघुनाथं स्मरन् प्रस्थितः। यत्र यत्र तीर्थं मुनिमाश्रमं सुरधाम वा निरीक्ष्य तत्र स्नानं कृत्वा प्रणामं करोति। मनसा एव एकमेव वरं याचते, सीतारामपादपद्मयोः स्नेहम्। किरातैः कोलैः वनवासिभिः, वैखानसैः बटुभिः जटिभिः उदासिभिः च सह मिलति। प्रणामं कृत्वा यैः यैः सह मिलति तैः तैः पृच्छति, लक्ष्मणः रामः वैदेही च कस्मिन् वने सन्ति। ते सर्वे प्रभोः समाचारं कथयन्ति, भरतं दृष्ट्वा जन्मफलं लभन्ते। ये जनाः कुशलेन तान् दृष्टवन्तः इति ब्रुवन्ति, तान् सः रामलक्ष्मणयोः समानं प्रियं मन्यते। एवं सर्वैः मृदुभिः वाक्यैः पृच्छन् रामवनवासकथां शृणोति।

दोहा 224

तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ।राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।⁠224।।

tehi bāsara basi prātahīṁ cale sumiri raghunātha |rāma darasa kī lālasā bharata sarisa saba sātha ||⁠224||

तस्मिन् दिवसे तत्र स्थित्वा प्रातः स्मरन्तः रघुनाथं ते प्रस्थितवन्तः। भरतेन सह ये सर्वे आसन् तेषां सर्वेषां रामदर्शनाय लालसा आसीत् यथा भरतस्य।

चौपाई 225.1-4

मंगल सगुन होहिं सब काहू।फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।।

भरतहि सहित समाज उछाहू।मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।।

करत मनोरथ जस जियँ जाके।जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।।

सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं।बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।।

रामसखाँ तेहि समय देखावा।सैल सिरोमनि सहज सुहावा।।

जासु समीप सरित पय तीरा।सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।।

देखि करहिं सब दंड प्रनामा।कहि जय जानकि जीवन रामा।।

प्रेम मगन अस राज समाजू।जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।

maṁgala saguna hohiṁ saba kāhū |pharakahiṁ sukhada bilocana bāhū ||

bharatahi sahita samāja uchāhū |milihahiṁ rāmu miṭahi dukha dāhū ||

karata manoratha jasa jiyã jāke |jāhiṁ saneha surā̃ saba chāke ||

sithila aṁga paga maga ḍagi ḍolahiṁ |bihabala bacana pema basa bolahiṁ ||

rāmasakhā̃ tehi samaya dekhāvā |saila siromani sahaja suhāvā ||

jāsu samīpa sarita paya tīrā |sīya sameta basahiṁ dou bīrā ||

dekhi karahiṁ saba daṁḍa pranāmā |kahi jaya jānaki jīvana rāmā ||

prema magana asa rāja samājū |janu phiri avadha cale raghurājū ||

सर्वेषां मङ्गलानि शकुनाः समुत्पन्नाः, नयनानि च बाहू च सुखदानि स्फुरितानि अभवन्। भरतेन सह समागतः समूहः उत्साहेन पूरितः अभवत् इति रामेण सह मिलिष्यामः, शोकदाहश्च विनशिष्यति इति। यस्य ये मनोरथाः आसन् ते तस्य हृदये आसन्, सर्वे च प्रेमरसस्य मद्येन मत्ता इव प्रचचालिरे। तेषाम् अङ्गानि शिथिलानि आसन्, पादौ मार्गे चलमानौ विचलितौ च, प्रेमवशात् विह्वलानि वचनानि च वदन्ति स्म। तस्मिन् काले रामस्य सखा गुहः पर्वतशिरोमणिं स्वभावेन सुन्दरं पर्वतं दर्शयामास। यस्य समीपे पयस्विन्याः नद्याः तीरम् आसीत्, तत्र सीतया सह दौ वीरौ निवसतः स्म। तत् दृष्ट्वा सर्वे दण्डवत्प्रणामान् कृत्वा जय जानकीजीवन राम इति वदन्ति स्म। प्रेममग्नः राजसमूहः तथा आसीत् यथा रघुराजः पुनरयोध्यां प्रति निवर्तमानः इव प्रतिभाति स्म।

दोहा 225

भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु।कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।⁠225।।

bharata premu tehi samaya jasa tasa kahi sakai na seṣu |kabihiṁ agama jimi brahmasukhu aha mama malina janeṣu ||⁠225||

तस्मिन् काले यत् भरतस्य प्रेम आसीत् तत् शेषोऽपि यथावत् वर्णयितुं न शक्नोति। यथा अहं-ममकार-मलेन मलिनेभ्यः जनेभ्यः ब्रह्मानन्दः अगम्यः, तथा कविभ्यः तत् प्रेम अगम्यम्।

चौपाई 226.1-4

सकल सनेह सिथिल रघुबर कें।गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।।

जलु थलु देखि बसे निसि बीतें।कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।।

उहाँ रामु रजनी अवसेषा।जागे सीयँ सपन अस देखा।।

सहित समाज भरत जनु आए।नाथ बियोग ताप तन ताए।।

सकल मलिन मन दीन दुखारी।देखीं सासु आन अनुहारी।।

सुनि सिय सपन भरे जल लोचन।भए सोचबस सोच बिमोचन।।

लखन सपन यह नीक न होई।कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।।

अस कहि बंधु समेत नहाने।पूजि पुरारि साधु सनमाने।।

sakala saneha sithila raghubara keṁ |gae kosa dui dinakara ḍharakeṁ ||

jalu thalu dekhi base nisi bīteṁ |kīnha gavana raghunātha pirīteṁ ||

uhā̃ rāmu rajanī avaseṣā |jāge sīyã sapana asa dekhā ||

sahita samāja bharata janu āe |nātha biyoga tāpa tana tāe ||

sakala malina mana dīna dukhārī |dekhīṁ sāsu āna anuhārī ||

suni siya sapana bhare jala locana |bhae socabasa soca bimocana ||

lakhana sapana yaha nīka na hoī |kaṭhina kucāha sunāihi koī ||

asa kahi baṁdhu sameta nahāne |pūji purāri sādhu sanamāne ||

सर्वे रघुबरस्य स्नेहेन शिथिलीभूताः द्वौ क्रोशौ गते सति सूर्योऽस्तं गन्तुं प्रारब्धवान्। जलस्थलयुक्तं स्थानं दृष्ट्वा ते रात्रिं व्यतीतां कृत्वा रघुनाथप्रेमपीडितः भरतः पुनर्गमनमारब्धवान्। तत्र रात्रावशेषे सति रामः जागार; सीतया तादृशं स्वप्नं दृष्टम्। तस्मिन् भरतः समाजेन सहागतः, तस्य शरीरं स्वामिवियोगतापेन दग्धम्। सर्वाणां मनांसि शोकाकुलानि दीनानि दुःखितानि आसन्; सा श्वश्रूः परिवर्तितवदनाः अपश्यत्। सीतायाः स्वप्नं श्रुत्वा तस्य नेत्रे अश्रुभिः पूर्णे जाते, यः अन्येभ्यः शोकमोक्षकर्ता स्वयं शोकवशं गतः। "हे लक्ष्मण, इदं स्वप्नं न शुभम्; कश्चित् कठिनं कुसमाचारं श्रावयिष्यति।" एवमुक्त्वा सः भ्रात्रा सह स्नानं कृत्वा शिवं पूजयित्वा साधून् सम्मानितवान्।

छन्दः 226

सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए।नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।।

तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे।सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।

sanamāni sura muni baṁdi baiṭhe uttara disi dekhata bhae |nabha dhūri khaga mṛga bhūri bhāge bikala prabhu āśrama gae ||

tulasī uṭhe avaloki kāranu kāha cita sacakita rahe |saba samācāra kirāta kolanhi āi tehi avasara kahe ||

देवान् मुनीन् च सम्मान्य वन्दनाञ्च कृत्वा प्रभुः उपविश्य उत्तरदिशम् अपश्यत्। नभसि धूलिम् अपश्यत्, बहवः खगा मृगाश्च व्याकुलाः पलायमानाः आसन्; चिन्ताक्रान्तः प्रभुः आश्रमम् अगच्छत्। तुलसीदासः आह: सः उत्थाय सर्वतः अपश्यत्, चित्ते सशंकितः अतिष्ठत्, किम् इदं कारणम् इति विचारयन्। तस्मिन् एव काले किराताः कोलाश्च आगत्य तस्मै सर्वम् समाचारम् अकथयन्।

सोरठा 226

सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर।सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।⁠226।।

sunata sumaṁgala baina mana pramoda tana pulaka bhara |sarada saroruha naina tulasī bhare saneha jala ||⁠226||

श्रुत्वा तानि सुमंगलानि वचनानि तस्य हृदये प्रमोदः संजातः शरीरे च पुलकानि संभूतानि। तुलसीदासः कथयति यत् तस्य शरद्कालीनकमलसदृशानि नेत्राणि प्रेमणः जलेन पूर्णानि अभवन्।

चौपाई 227.1-4

बहुरि सोचबस भे सियरवनू।कारन कवन भरत आगवनू।।

एक आइ अस कहा बहोरी।सेन संग चतुरंग न थोरी।।

सो सुनि रामहि भा अति सोचू।इत पितु बच इत बंधु सकोचू।।

भरत सुभाउ समुझि मन माहीं।प्रभु चित हित थिति पावत नाही।।

समाधान तब भा यह जाने।भरतु कहे महुँ साधु सयाने।।

लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू।कहत समय सम नीति बिचारू।।

बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं।सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।।

तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी।आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।

bahuri socabasa bhe siyaravanū |kārana kavana bharata āgavanū ||

eka āi asa kahā bahorī |sena saṁga caturaṁga na thorī ||

so suni rāmahi bhā ati socū |ita pitu baca ita baṁdhu sakocū ||

bharata subhāu samujhi mana māhīṁ |prabhu cita hita thiti pāvata nāhī ||

samādhāna taba bhā yaha jāne |bharatu kahe mahũ sādhu sayāne ||

lakhana lakheu prabhu hṛdayã khabhārū |kahata samaya sama nīti bicārū ||

binu pū̃cha kachu kahaũ gosāīṁ |sevaku samayã na ḍhīṭha ḍhiṭhāī ||

tumha sarbagya siromani svāmī |āpani samujhi kahaũ anugāmī ||

तदा सीतापतिः रामः चिन्तया आपन्नः अभवत्। भरतस्य आगमनस्य कः कारणम् इति। ततः एकः आगत्य एवम् अवदत्। तस्य सह चतुरङ्गिणी सेना अस्ति, न च अल्पा। इदं श्रुत्वा रामः अतीव चिन्तितः अभवत्। एकतः पितुः वचनम्, अन्यतः भ्रातुः सङ्कोचः। भरतस्य स्वभावं मनसि अवगम्य प्रभोः चित्तं तस्य हिते स्थितिं न लभते स्म। तदा इदम् अवगम्य तस्य समाधानम् अभवत्। भरतः साधुः पण्डितः च कथ्यते इति। लक्ष्मणः प्रभोः हृदयस्य भारं दृष्ट्वा समयानुरूपं नीतिविचारं च अवदत्। स्वामिन्, अनपृष्टः किञ्चित् वदामि। सेवकस्य समये साहसं धृष्टता न भवति। त्वं सर्वज्ञानां शिरोमणिः स्वामी असि। अहं तु स्वबुद्ध्या अनुगामी सन् वदामि।

दोहा 227

नाथ सुहृद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।⁠227।।

nātha suhṛda suṭhi sarala cita sīla saneha nidhāna |saba para prīti pratīti jiyã jānia āpu samāna ||⁠227||

हे नाथ, त्वं सुहृद् अतिसरलचित्तः शीलस्नेहनिधानः। सर्वेषु प्रति प्रीतिं प्रत्ययं च हृदये धारयसि, सर्वान् आत्मसमान् जानासि।

चौपाई 228.1-4

बिषई जीव पाइ प्रभुताई।मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।।

भरतु नीति रत साधु सुजाना।प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।।

तेऊ आजु राम पदु पाई।चले धरम मरजाद मेटाई।।

कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी।जानि राम बनवास एकाकी।।

करि कुमंत्रु मन साजि समाजू।आए करै अकंटक राजू।।

कोटि प्रकार कलपि कुटलाई।आए दल बटोरि दोउ भाई।।

जौं जियँ होति न कपट कुचाली।केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।।

भरतहि दोसु देइ को जाएँ।जग बौराइ राज पदु पाएँ।।

biṣaī jīva pāi prabhutāī |mūṛha moha basa hohiṁ janāī ||

bharatu nīti rata sādhu sujānā |prabhu pada prema sakala jagu jānā ||

teū āju rāma padu pāī |cale dharama marajāda meṭāī ||

kuṭila kubaṁdha kuavasaru tākī |jāni rāma banavāsa ekākī ||

kari kumaṁtru mana sāji samājū |āe karai akaṁṭaka rājū ||

koṭi prakāra kalapi kuṭalāī |āe dala baṭori dou bhāī ||

jauṁ jiyã hoti na kapaṭa kucālī |kehi sohāti ratha bāji gajālī ||

bharatahi dosu dei ko jāẽ |jaga baurāi rāja padu pāẽ ||

संसारिणः जीविनः प्रभुत्वम् प्राप्य मूढाः मोहवशगताः च सन्तः स्वयम् एव प्रकटीकुर्वन्ति। भरतः नीतौ रतः साधुः सुजानः च आसीत्, सकलम् अपि जगत् तस्य प्रभुपादप्रेम जानाति स्म। तथापि सः अद्य रामपदम् प्राप्य धर्ममर्यादाम् अपाकर्तुम् प्रस्थितः। कूटिलः कुबुद्धिः च सन् दुरवसरम् अपेक्षमाणः, रामम् एकाकिनम् वनवासे जानन्। मनसि दुष्टमन्त्रम् विचिन्त्य सैन्यम् च समाहृत्य सः अकण्टकम् राज्यम् कर्तुम् आगतः। कोटिप्रकारैः कुटिलताम् कल्पयित्वा दौ भ्रातरौ सैन्यम् समाहृत्य आगतौ। यदि तस्य हृदये कपटम् कुचालिता च न स्याताम्, तर्हि रथाः अश्वाः गजपङ्क्तयः च कस्मै रोचेरन्? भरताय कः दोषम् दद्यात्? सकलम् अपि जगत् राज्यपदम् प्राप्य उन्मत्तम् भवति।

दोहा 228

ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान।लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।⁠228।।

sasi gura tiya gāmī naghuṣu caṛheu bhūmisura jāna |loka beda teṁ bimukha bhā adhama na bena samāna ||⁠228||

चन्द्रः गुरोः भार्यायाः सह परस्त्रीगमनम् अकरोत्, नहुषश्च ब्राह्मणैः वाहिते पालक्याम् आरूढः अभवत्। वेनः लोकव्यवहारात् वेदेभ्यश्च विमुखः सञ्जातः, तस्य समानः अधमः न कोऽपि आसीत्।

चौपाई 229.1-4

सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू।केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।।

भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ।रिपु रिन रंच न राखब काऊ।।

एक कीन्हि नहिं भरत भलाई।निदरे रामु जानि असहाई।।

समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी।समर सरोष राम मुखु पेखी।।

एतना कहत नीति रस भूला।रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।।

प्रभु पद बंदि सीस रज राखी।बोले सत्य सहज बलु भाषी।।

अनुचित नाथ न मानब मोरा।भरत हमहि उपचार न थोरा।।

कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें।नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।

sahasabāhu suranāthu trisaṁkū |kehi na rājamada dīnha kalaṁkū ||

bharata kīnha yaha ucita upāū |ripu rina raṁca na rākhaba kāū ||

eka kīnhi nahiṁ bharata bhalāī |nidare rāmu jāni asahāī ||

samujhi parihi sou āju biseṣī |samara saroṣa rāma mukhu pekhī ||

etanā kahata nīti rasa bhūlā |rana rasa biṭapu pulaka misa phūlā ||

prabhu pada baṁdi sīsa raja rākhī |bole satya sahaja balu bhāṣī ||

anucita nātha na mānaba morā |bharata hamahi upacāra na thorā ||

kahã lagi sahia rahia manu māreṁ |nātha sātha dhanu hātha hamāreṁ ||

सहस्रबाहुः, सुरनाथः इन्द्रः, त्रिशंकुः च - राजमदेन कः कलङ्कितः न कृतः? भरतेन एषः उचितः उपायः कृतः - शत्रुऋणस्य अपि लेशम् अवशिष्यते न। परम् एकस्मिन् विषये भरतेन कल्याणं न कृतम् - रामम् असहायम् इति ज्ञात्वा अवमानितम्। इदानीं सः एतत् विशेषेण अवगमिष्यति - युद्धे क्रोधेण युक्तं रामस्य मुखम् अवलोक्य। एतावत् उक्त्वा सः नीतिरसे विस्मृतः - युद्धरसस्य वृक्षः रोमाञ्चरूपेण सम्पुष्पितः। प्रभोः पादौ नत्वा शिरसि रजः स्थापयित्वा - सः सत्यम् अवदत् स्वभाविकं बलं प्रकटयन्। "नाथ, मम वचनम् अनुचितं मा मन्यस्व - भरतेन अस्माकं न अल्पः अपमानः कृतः।" "कदापर्यन्तं सहिष्यामः मनः दमयित्वा तिष्ठामः - यदा त्वं नाथ अस्माकं सह असि हस्ते च धनुः अस्ति?"

दोहा 229

छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान।लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।⁠229।।

chatri jāti raghukula janamu rāma anuga jagu jāna |lātahũ māreṁ caṛhati sira nīca ko dhūri samāna ||⁠229||

क्षत्रियोऽहं रघुकुले जातः, जगतः प्रसिद्धोऽहं रामानुचरः। नीचस्य धूलिसमानः - पादप्रहारे शिरसि आरोहति।

Inside Prakarana 23

Bhakti highlights

मुख्य भक्ति-शिक्षा यह है कि राम-भक्ति का परिपाक ‘विरह’ से शुद्ध होकर ‘सेवा’ में स्थिर होता है। भरत का आदर्श: (1) राम-आज्ञा को ही परम धर्म मानना—भक्ति का अनुशासन (मर्यादा) (2) लोकमत से ऊपर उठकर निष्कामता—राज्य को ‘अधिकार’ नहीं, ‘भार’ समझना (3) विनय और सत्यसंधता—मन, वचन, कर्म की एकरूपता (4) संगति का महत्त्व—निषाद-संग जैसे प्रसंग दिखाते हैं कि भक्ति सामाजिक भेदों को पवित्र सेवा-सम्बन्ध में बदल देती है। इस खंड में करुण-विप्रलम्भ अंततः शान्त-भक्ति बनकर यह सिखाता है कि त्याग कोई रिक्तता नहीं, राम-स्मरण और राम-सेवा की पूर्णता है।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का प्रधान रस करुण-विप्रलम्भ है, पर उसका अन्तःस्वर शान्त-भक्ति है। राज-धर्म, कुल-धर्म और आत्म-धर्म का संघर्ष यहाँ ‘मर्यादा’ में रूपान्तरित होता है: राम का वनगमन बाह्य घटना होकर भी अंतःकरण की साधना बन जाता है। इस खंड में भरत-चरित्र भक्ति का नैतिक शिखर है—वह ‘स्वार्थ-बिबस’ नहीं, ‘सत्यसंध’ राम-आज्ञा का अनुसरणी है; अतः लोक-निंदा/लोक-प्रशंसा से परे होकर सेवा-धर्म में प्रतिष्ठित होता है। प्रस्तुत अंश (दोहा 220–229 के आसपास) में यात्रा-रचना (यमुना-तीर, घाट, निषाद-संग, आश्रम-परिसर) एक तीर्थ-मानचित्र बनती है: प्रत्येक पड़ाव मन के विक्षेप को धोकर राम-दर्शन की लालसा को तीव्र करता है। तुलसी यहाँ निर्गुण-सगुण का सेतु रचते हैं: राम ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ होकर भी भक्त-हृदय में ब्रह्मानन्द का अगम रूप हैं।

The emotional arc

आरम्भ में करुण-विप्रलम्भ का तीखा उभार है—राज्य-परिवार का विघटन, राम-वियोग और भरत पर ‘स्वार्थ’ का लोक-संदेह। फिर रस ‘धर्म-संकट’ के तनाव में प्रवेश करता है: भरत के भीतर अधिकार (राज) बनाम अधिकारिता (त्याग) का निर्णायक संघर्ष। मध्य में भाव-परिवर्तन होता है—भरत की सत्यनिष्ठा और राम-आज्ञा-परायणता से करुणा ‘गौरव-करुण’ बनती है (वियोग रहते हुए भी चरित्र-उत्कर्ष का प्रकाश)। यात्रा-क्रम (यमुना-तीर, घाट, निषाद-संग, आश्रम-परिसर) के साथ मन का विक्षेप धुलता है और उत्कंठा ‘दर्शन-लालसा’ में रूपान्तरित होती है। अंतःस्वर में शान्त-भक्ति स्थिर होती है: लोक-निंदा/लोक-प्रशंसा से परे सेवा-धर्म में प्रतिष्ठा, और राम को मर्यादा-पुरुषोत्तम मानकर भी हृदय में ब्रह्मानन्द-स्वरूप का अनुभव।

The dialogue

  • Ghatउत्तरी घाट (उपदेश/वैराग्य-प्रधान दृष्टि; कथा का नीत्यर्थ और भक्ति-सिद्धांत स्पष्ट करने वाला तट)

Bhakti in this prakarana

भरत में दास्य-भक्ति (आज्ञा-पालन, सेवा-धर्म) का उत्कर्ष; साथ ही शान्त-भक्ति (वैराग्य, राज-त्याग) और वात्सल्य/स्नेह-रूप सामूहिक भक्ति (मार्ग के नर-नारी का प्रेम) का सह-प्रवाह। लक्ष्मण में क्षात्र-रौद्र का क्षणिक उदय—जो अंततः प्रभु-निष्ठा में शमित होता है।

Nirguna and saguna

यहाँ राम दो स्तरों पर कार्य करते हैं: (1) सगुण-लीला में ‘सत्यसंध’ और ‘मर्यादा’ के रक्षक, जिनकी आज्ञा-पालन ही धर्म है; (2) भक्त-हृदय में वही ‘ब्रह्मसुख’ हैं जिनका वर्णन शेष भी नहीं कर सकता (‘कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु’)। तुलसी का समन्वय यह है कि ब्रह्मानन्द (निर्गुण) तक पहुँचने की सीढ़ी राम-सेवा, राम-आज्ञा और राम-दर्शन-लालसा (सगुण) से बनती है—यही सोपान-तर्क है।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड (भरत-आगमन, निषाद-मैत्री, गंगा/यमुना तट-यात्रा और चित्रकूट-गमन के समतुल्य प्रसंग); अध्यात्मरामायण में भी भरत की निष्कपट भक्ति और राम-दर्शन-लालसा का प्रतिपादन।

Awadhi idioms

स्वारथ बिबस, राउर मोहू, मनहँ चहु पासा, न जाइ बखाना, लोचन जल छाए, धाम काम तजि धाइ, जनम फलु पाइ/लहहीं, कुदेस कुगाँव कुबामा, कलपतरु जामा, बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं

Metaphors

  • ‘बिबेक जहाज’ (विरह-समुद्र पर विवेक-नौका)
  • ‘मरुभूमि कलपतरु’ (दुर्लभ दर्शन का आकस्मिक सौभाग्य)
  • ‘कुलिस पषाना’ (वज्र-पाषाण भी द्रवित—अतिशय करुणा)
  • ‘सरद सरोरुह नैन’ (शरद-कमल जैसे नेत्र; प्रेमाश्रु)
  • ‘प्रेम मगन राज समाजू’ (समाज का रूपान्तरण—अवध-वैभव की छाया)

Meter

220–225, 226, 227, 228, 229; 9 चौपाइयाँ; दोहा, सोरठा, छंद

Verses in this prakarana

दोहा 220 से दोहा 229 (अयोध्या काण्ड, भरत-गमन/राम-दर्शन-लालसा प्रसंग)

Frequently Asked Questions

परंपरानुसार भरत-चरित (दोहा 220–229 के आसपास) का पाठ ‘निष्काम सेवा’ और ‘भ्रातृ-प्रेम’ की सिद्धि देता है; मन का राज-मद/अहंकार गलता है और राम-दर्शन की लालसा (स्मरण-रुचि) प्रबल होती है—यही इसका मुख्य फल माना जाता है।

साधारणतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भजु मन’ को समपुट/जप-रूप में जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम पद प्रेम’ की वृद्धि हेतु ‘सीय राममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी समपुट-सदृश रखती हैं।

Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play