Prakarana 1

Verse 1 (श्लोक)

यस्याङ्के च विभाति भूधरसुता देवापगा मस्तके भाले बालविधुर्गले च गरलं यस्योरसि व्यालराट्। सोऽयं भूतिविभूषणः सुरवरः सर्वाधिपः सर्वदा शर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिभः श्रीशङ्करः पातु माम्।।1।। प्रसन्नतां या न गताभिषेकतस्तथा न मम्ले वनवासदुःखतः। मुखाम्बुजश्री रघुनन्दनस्य मे सदास्तु सा मञ्जुलमंगलप्रदा।।2।। नीलाम्बुजश्यामलकोमलाङ्गं सीतासमारोपितवामभागम्। पाणौ महासायकचारुचापं नमामि रामं रघुवंशनाथम्।।3।।

यस्य अङ्के भूधरसुता विभाति, देवापगा मस्तके भाति, भाले बालविधुः, गले गरलं, उरसि व्यालराट् च यस्य सः भूतिविभूषणः सुरवरः सर्वाधिपः सर्वदा शर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिभः श्रीशङ्करः मां पातु। रघुनन्दनस्य मुखाम्बुजश्रीः मे सदास्तु, या अभिषेकात् प्रसन्ना न जाता, वनवासदुःखात् न म्लाना। नीलाम्बुजश्यामलकोमलाङ्गं सीतासमारोपितवामभागं पाणौ महासायकचारुचापं रामं रघुवंशनाथं नमामि।

Verse 2 (दोहा/सोरठा)

श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि। बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि।।

श्रीगुरुचरणसरोजरजसा निजमनोमुकुरं सुधार्य रघुवरस्य विमलं यशः वर्णयामि यत् चतुर्फलप्रदम्।

Verse 3 (चौपाई)

जब तें रामु ब्याहि घर आए। नित नव मंगल मोद बधाए।। भुवन चारिदस भूधर भारी। सुकृत मेघ बरषहि सुख बारी।। रिधि सिधि संपति नदीं सुहाई। उमगि अवध अंबुधि कहुँ आई।। मनिगन पुर नर नारि सुजाती। सुचि अमोल सुंदर सब भाँती।। कहि न जाइ कछु नगर बिभूती। जनु एतनिअ बिरंचि करतूती।। सब बिधि सब पुर लोग सुखारी। रामचंद मुख चंदु निहारी।। मुदित मातु सब सखीं सहेली। फलित बिलोकि मनोरथ बेली।। राम रूपु गुनसीलु सुभाऊ। प्रमुदित होइ देखि सुनि राऊ।।

यावत्पर्यन्तं रामः विवाहानन्तरं गृहमागतः, तावत्पर्यन्तं प्रतिदिनं नवमङ्गलानि मोदाः च वर्धन्ते स्म। चतुर्दश लोकाः महाद्वीपाः च सुकृतमेघैः सुखवृष्ट्या सिक्ताः आसन्। ऐश्वर्यं सिद्धिः सर्वसम्पत्तयः नद्यः इव प्रवहन्ति स्म, अयोध्या सागर इव परिपूर्णा अभवत्। नगरे पुरुषाः स्त्रियः च आभरणानि इव, पवित्राः अमूल्याः सर्वप्रकारेण सुन्दराः आसन्। नगरस्य विभूतिः वर्णयितुं न शक्यते, इयं ब्रह्मणः कृतिरिव प्रतिभाति। सर्वे नगरवासिनः सर्वप्रकारेण सुखिनः आसन्, रामचन्द्रस्य मुखचन्द्रं निरीक्षमाणाः। सर्वाः मातृः सख्यः च प्रमुदिताः आसन्, मनोरथलता फलिता इव। रामस्य रूपं गुणाः सुभावः च दृष्ट्वा श्रुत्वा च नृपः प्रमुदितः अभवत्।

Verse 4 (दोहा/सोरठा)

सब कें उर अभिलाषु अस कहहिं मनाइ महेसु। आप अछत जुबराज पद रामहि देउ नरेसु।।1।।

सर्वेषां हृदये एक एव अभिलाषः विद्यते, शिवं प्रसन्नं कृत्वा एतत् वदन्ति - नृपः स्वयं रामं युवराजपदे प्रतिष्ठापयतु, स्वयं किमपि न इच्छति।

Verse 5 (चौपाई)

एक समय सब सहित समाजा। राजसभाँ रघुराजु बिराजा।। सकल सुकृत मूरति नरनाहू। राम सुजसु सुनि अतिहि उछाहू।। नृप सब रहहिं कृपा अभिलाषें। लोकप करहिं प्रीति रुख राखें।। तिभुवन तीनि काल जग माहीं। भूरि भाग दसरथ सम नाहीं।। मंगलमूल रामु सुत जासू। जो कछु कहिज थोर सबु तासू।। रायँ सुभायँ मुकुरु कर लीन्हा। बदनु बिलोकि मुकुट सम कीन्हा।। श्रवन समीप भए सित केसा। मनहुँ जरठपनु अस उपदेसा।। नृप जुबराज राम कहुँ देहू। जीवन जनम लाहु किन लेहू।।

एकस्मिन् समये सर्वे समागताः, रघुनृपः राजसभायां विराजमानः आसीत्। सः सर्वसुकृतानां मूर्तिः आसीत्, रामस्य यशः श्रुत्वा महानन्दं प्राप्तवान्। सर्वे नृपाः कृपाभिलाषैः पूरिताः आसन्, प्रजाभ्यः प्रीतिं दर्शयन्तः आसन्। त्रिषु लोकेषु त्रिषु कालेषु जगति दशरथस्य इव महाभाग्यं न कस्यापि विद्यते। रामः सर्वमङ्गलानां मूलम् तस्य पुत्रः, यत्किञ्चिदपि उक्तं तत्सर्वं तस्य समक्षं न्यूनम् एव। नृपः स्वभावकरुणया आदर्शं हस्ते नीतवान्, मुखं दृष्ट्वा मुकुटं धृतवान् इव। कर्णयोः समीपे श्वेताः केशाः आसन्, जरा इव उपदेशं ददतः। हे नृप, रामं युवराजं कुरु, जीवनेन जन्मना च किं लाभः।

Verse 6 (दोहा/सोरठा)

यह बिचारु उर आनि नृप सुदिनु सुअवसरु पाइ। प्रेम पुलकि तन मुदित मन गुरहि सुनायउ जाइ।।2।।

एतत् विचारं हृदये आनीय, शुभदिनम् शुभकालं च प्राप्य, नृपः प्रेमपुलकितशरीरः प्रमुदितहृदयः गुरवे गत्वा न्यवेदयत्।

Verse 7 (चौपाई)

कहइ भुआलु सुनिअ मुनिनायक। भए राम सब बिधि सब लायक।। सेवक सचिव सकल पुरबासी। जे हमारे अरि मित्र उदासी।। सबहि रामु प्रिय जेहि बिधि मोही। प्रभु असीस जनु तनु धरि सोही।। बिप्र सहित परिवार गोसाईं। करहिं छोहु सब रौरिहि नाई।। जे गुर चरन रेनु सिर धरहीं। ते जनु सकल बिभव बस करहीं।। मोहि सम यहु अनुभयउ न दूजें। सबु पायउँ रज पावनि पूजें।। अब अभिलाषु एकु मन मोरें। पूजहि नाथ अनुग्रह तोरें।। मुनि प्रसन्न लखि सहज सनेहू। कहेउ नरेस रजायसु देहू।।

भूपालः अवदत् - हे मुनिनायक, शृणु। रामः सर्वप्रकारेण सर्वयोग्यः सञ्जातः। मम सेवकाः मन्त्रिणः सर्वे नगरवासिनः, शत्रवः मित्राः उदासीनाः च सर्वे रामं मयि इव प्रेम अनुभवन्ति, सः मम आशीर्वादः इव शरीरं धृतवान्। ब्राह्मणाः परिवारसहिताः सर्वे तस्मिन् स्नेहं अनुभवन्ति, भवन्तं प्रणमन्ति। ये गुरोः चरणरजः शिरसि धारयन्ति, ते सर्वविभवानि वशीकुर्वन्ति। मया समानं प्रेम अन्यः न अनुभवत्, चरणरजः पूजयित्वा सर्वं प्राप्तवान्। अधुना मम हृदये एक एव अभिलाषः - हे नाथ, भवतः अनुग्रहं प्रयच्छ। मुनिः प्रसन्नः स्निग्धः च दृष्ट्वा नृपः आज्ञां दातुं प्रार्थितवान्।

Verse 8 (दोहा/सोरठा)

राजन राउर नामु जसु सब अभिमत दातार। फल अनुगामी महिप मनि मन अभिलाषु तुम्हार।।3।।

हे राजन्, भवतः नाम यशः च सर्वाभीष्टदायकं विद्यते। हे नृपरत्न, भवतः हृदयस्य अभिलाषः पूर्णः भवतु।

Verse 9 (चौपाई)

सब बिधि गुरु प्रसन्न जियँ जानी। बोलेउ राउ रहँसि मृदु बानी।। नाथ रामु करिअहिं जुबराजू। कहिअ कृपा करि करिअ समाजू।। मोहि अछत यहु होइ उछाहू। लहहिं लोग सब लोचन लाहू।। प्रभु प्रसाद सिव सबइ निबाहीं। यह लालसा एक मन माहीं।। पुनि न सोच तनु रहउ कि जाऊ। जेहिं न होइ पाछें पछिताऊ।। सुनि मुनि दसरथ बचन सुहाए। मंगल मोद मूल मन भाए।। सुनु नृप जासु बिमुख पछिताहीं। जासु भजन बिनु जरनि न जाहीं।। भयउ तुम्हार तनय सोइ स्वामी। रामु पुनीत प्रेम अनुगामी।।

गुरुः सर्वप्रकारेण प्रसन्नः इति ज्ञात्वा, नृपः मृदुहासपूर्णवाण्या अवदत्। हे नाथ, रामं युवराजं कुरु, कृपां कुर्वन् सभां आयोजय। एतत् मम हृदयस्य प्रमोदः, सर्वे जनाः नेत्रलाभं प्राप्नुवन्ति। प्रभोः कृपया सर्वं सिद्ध्यति, एतत् एकं मम मनसि लालसा। पश्चात् शोकः मा भवतु, यत् किमर्थं न कृतम् इति, अकृतकार्येषु पश्चात्तापः भवति। दशरथस्य वचनानि श्रुत्वा मुनेः हृदये मोदः मङ्गलं च सञ्जातम्। शृणु हे नृप, ये तस्मात् विमुखाः भवन्ति ते पश्चात्तापं कुर्वन्ति, यस्य भजनं विपत्तौ अपि न त्याज्यम्। सः प्रभुः पवित्रः रामः प्रेमानुगामी भवतः पुत्रः सञ्जातः।

Verse 10 (दोहा/सोरठा)

बेगि बिलंबु न करिअ नृप साजिअ सबुइ समाजु। सुदिन सुमंगलु तबहिं जब रामु होहिं जुबराजु।।4।।

हे नृप, विलम्बं मा कुरु, सम्पूर्णसभां आयोजय। सः एव शुभदिनः यदा रामः युवराजः भवति।

Verse 11 (चौपाई)

मुदित महिपति मंदिर आए। सेवक सचिव सुमंत्रु बोलाए।। कहि जयजीव सीस तिन्ह नाए। भूप सुमंगल बचन सुनाए।। जौं पाँचहि मत लागै नीका। करहु हरषि हियँ रामहि टीका।। मंत्री मुदित सुनत प्रिय बानी। अभिमत बिरवँ परेउ जनु पानी।। बिनती सचिव करहि कर जोरी। जिअहु जगतपति बरिस करोरी।। जग मंगल भल काजु बिचारा। बेगिअ नाथ न लाइअ बारा।। नृपहि मोदु सुनि सचिव सुभाषा। बढ़त बौंड़ जनु लही सुसाखा।।

प्रमुदितः नृपः मन्दिरमागत्य सेवकान् मन्त्रिणः सुमन्त्रं च आह्वयत्। तान् जयजीव इति वदन् शिरांसि नमयामास, नृपः शुभवचनानि अवदत्। यदि पञ्चानां मतं शुभं तर्हि हर्षेण रामस्य ललाटे तिलकं स्थापयत। मन्त्रिणः प्रियवचनानि श्रुत्वा प्रमुदिताः अभवन्, तेषां गूढाभिलाषः पानीयेन पूरितः इव पूर्णः अभवत्। मन्त्रिणः करजोरयुक्ताः प्रार्थनां अकुर्वन् - हे जगत्पते, कोटिवर्षाणि जीव। जगतः कल्याणाय शुभकार्याय च एतत् विचारितम्, हे नाथ, विलम्बं मा कार्यताम्। मन्त्रिणां शुभवचनानि श्रुत्वा नृपस्य प्रमोदः नवपल्लवयुक्तवृक्ष इव वर्धते।

Verse 12 (दोहा/सोरठा)

कहेउ भूप मुनिराज कर जोइ जोइ आयसु होइ। राम राज अभिषेक हित बेगि करहु सोइ सोइ।।5।।

नृपः अवदत् - हे मुनिराज, या या आज्ञा भवति, रामस्य राज्याभिषेकाय तत्तत्क्षणं कुरु।

Verse 13 (चौपाई)

हरषि मुनीस कहेउ मृदु बानी। आनहु सकल सुतीरथ पानी।। औषध मूल फूल फल पाना। कहे नाम गनि मंगल नाना।। चामर चरम बसन बहु भाँती। रोम पाट पट अगनित जाती।। मनिगन मंगल बस्तु अनेका। जो जग जोगु भूप अभिषेका।। बेद बिदित कहि सकल बिधाना। कहेउ रचहु पुर बिबिध बिताना।। सफल रसाल पूगफल केरा। रोपहु बीथिन्ह पुर चहुँ फेरा।। रचहु मंजु मनि चौकें चारू। कहहु बनावन बेगि बजारू।। पूजहु गनपति गुर कुलदेवा। सब बिधि करहु भूमिसुर सेवा।।

हर्षितो मुनीशः मृदुवाण्या अवदत् - आनयत सर्वाणि दुर्लभानि। औषधीः मूलानि पुष्पाणि फलानि वस्त्राणि च; नाम गणयित्वा बहूणि मंगलानि वदत। चामराणि वस्त्राणि बहुविधानि, रोमपाटपटानि अगणितजातीनि। मणयः बहूनि मंगलवस्तूनि, यानि भूपाभिषेके योग्यानि। सः सर्वं वेदविदितं विधानं कथयित्वा नगरे विविधानि मण्डपानि रचयितुं आदिदेश। सफलान् आम्रवृक्षान् पूगफलानि कदलीफलानि च नगरस्य चतुर्षु दिक्षु वीथीषु रोपयत। मञ्जूनि मणिचौकानि रचयत, विपणीः शीघ्रं निर्मायतामिति वदत। गणपतिं गुरुं कुलदेवान् पूजयत, भूमिसुरस्य सर्वाः सेवाः कुर्वत।

Verse 14 (दोहा/सोरठा)

ध्वज पताक तोरन कलस सजहु तुरग रथ नाग। सिर धरि मुनिबर बचन सबु निज निज काजहिं लाग।।6।।

ध्वजान् पताकाः तोरणानि कलशान् सज्जीकुर्वत, अश्वान् रथान् नागान् च अलंकुर्वत। मुनिवरस्य वचनानि शिरसि धृत्वा प्रत्येकः स्वकार्ये प्रवृत्तः।

Verse 15 (चौपाई)

जो मुनीस जेहि आयसु दीन्हा। सो तेहिं काजु प्रथम जनु कीन्हा।। बिप्र साधु सुर पूजत राजा। करत राम हित मंगल काजा।। सुनत राम अभिषेक सुहावा। बाज गहागह अवध बधावा।। राम सीय तन सगुन जनाए। फरकहिं मंगल अंग सुहाए।। पुलकि सप्रेम परसपर कहहीं। भरत आगमनु सूचक अहहीं।। भए बहुत दिन अति अवसेरी। सगुन प्रतीति भेंट प्रिय केरी।। भरत सरिस प्रिय को जग माहीं। इहइ सगुन फलु दूसर नाहीं।। रामहि बंधु सोच दिन राती। अंडन्हि कमठ ह्रदउ जेहि भाँती।।

यत् यत् आज्ञां मुनीशः कस्मै दत्तवान्, तत् तत् कार्यं सः प्रथमं अकरोत्। राजा ब्राह्मणान् साधून् देवान् पूजयति, रामहितमंगलकार्याणि करोति। रामाभिषेकं श्रुत्वा अयोध्या वाद्यघोषैः प्रफुल्लिता अभवत्। रामसीतयोः शरीरे शुभसंज्ञाः प्रादुर्बभूवुः, तेषां मनोहराङ्गानि मंगलेन स्फुरितानि। प्रेमपुलकिताः परस्परं अवदन् - एते भरतागमनस्य सूचकाः। बहूनि दिनानि अत्यन्ताशायाः अतीतानि, संज्ञाः प्रियमिलनस्य प्रत्ययं दत्तवत्यः। जगति भरतसमः प्रियः नास्ति, एष एव संज्ञाफलं, नान्यत्। रामः रात्रिं दिनं बन्धुं स्मरति, यथा कच्छपः स्वहृदये अण्डानि रक्षति।

Verse 16 (दोहा/सोरठा)

एहि अवसर मंगलु परम सुनि रहँसेउ रनिवासु। सोभत लखि बिधु बढ़त जनु बारिधि बीचि बिलासु।।7।।

अस्मिन् शुभक्षणे परममंगलं श्रुत्वा रणिवासः प्रहृष्टः अभवत्; सः सुशोभितः अभवत्, इव चन्द्रः स्वकान्तिं वर्धयन्, इव सागरः तरंगमध्ये विलासयन्।

Verse 17 (चौपाई)

प्रथम जाइ जिन्ह बचन सुनाए। भूषन बसन भूरि तिन्ह पाए।। प्रेम पुलकि तन मन अनुरागीं। मंगल कलस सजन सब लागीं।। चौकें चारु सुमित्राँ पुरी। मनिमय बिबिध भाँति अति रुरी।। आनँद मगन राम महतारी। दिए दान बहु बिप्र हँकारी।। पूजीं ग्रामदेबि सुर नागा। कहेउ बहोरि देन बलिभागा।। जेहि बिधि होइ राम कल्यानू। देहु दया करि सो बरदानू।। गावहिं मंगल कोकिलबयनीं। बिधुबदनीं मृगसावकनयनीं।।

ये प्रथमं गत्वा वचनानि श्रावितवन्तः, ते भूषणानि वस्त्राणि बहूनि प्राप्तवन्तः। प्रेमपुलकितैः शरीरैः मनोभिः अनुरक्तैः, ते सर्वे मंगलकलशाः अभवन्। सुमित्रायाः निवेशः सुशोभितः आसीत्, मणिमयैः विविधैः अलंकारैः अतिमनोहरः। राममाता आनन्दमग्ना ब्राह्मणेभ्यः बहूनि दानानि दत्तवती, तान् प्रहृष्टान् अकरोत्। ग्रामदेवीः देवान् नागान् पूजितवती, पुनः अवदत् - भाग्यवतं पुत्रं देहि। येन रामस्य कल्याणं भवेत्, तथा कृपां कृत्वा वरं देहि। कोकिलाः अन्ये च पक्षिणः मंगलगीतानि अगायन्; चन्द्रवदनाः स्त्रियः मृगनयनाः च अमोदन्त।

Verse 18 (दोहा/सोरठा)

राम राज अभिषेकु सुनि हियँ हरषे नर नारि। लगे सुमंगल सजन सब बिधि अनुकूल बिचारि।।8।।

रामराज्याभिषेकं श्रुत्वा नराः नार्यः हृदये प्रहृष्टाः अभवन्; सर्वे सज्जनाः सर्वथा अनुकूलं विचार्य मंगलोत्सवान् आरब्धवन्तः।

Verse 19 (चौपाई)

तब नरनाहँ बसिष्ठु बोलाए। रामधाम सिख देन पठाए।। गुर आगमनु सुनत रघुनाथा। द्वार आइ पद नायउ माथा।। सादर अरघ देइ घर आने। सोरह भाँति पूजि सनमाने।। गहे चरन सिय सहित बहोरी। बोले रामु कमल कर जोरी।। सेवक सदन स्वामि आगमनू। मंगल मूल अमंगल दमनू।। तदपि उचित जनु बोलि सप्रीती। पठइअ काज नाथ असि नीती।। प्रभुता तजि प्रभु कीन्ह सनेहू। भयउ पुनीत आजु यहु गेहू।। आयसु होइ सो करौं गोसाई। सेवक लहइ स्वामि सेवकाई।।

ततः नरेशः वसिष्ठं आहूतवान्, रामधाम उपदेष्टुं प्रेषितवान्। गुरोरागमनं श्रुत्वा रघुनाथः द्वारं गत्वा शिरसा पादौ नमत्। सादरं अर्घ्यं दत्त्वा गृहमानीय षोडशविधं पूजयित्वा सम्मानितवान्। ततः सीतया सह चरणौ गृहीत्वा रामः कमलहस्तौ संयोज्य अवदत् - स्वामिनः आगमनं सेवकगृहे मंगलमूलं अमंगलनाशनं च। तथापि प्रीत्या पृच्छामि - किं कार्यं सेवकेन कर्तव्यम्? एषा एव स्वामिनः नीतिः। प्रभुतां त्यक्त्वा प्रभुः स्नेहं दर्शितवान्, अद्य इदं गृहं पवित्रमभवत्। या आज्ञा भवेत्, तामहं करिष्यामि प्रभो; सेवकः स्वामिसेवां लभते।

Verse 20 (दोहा/सोरठा)

सुनि सनेह साने बचन मुनि रघुबरहि प्रसंस। राम कस न तुम्ह कहहु अस हंस बंस अवतंस।।9।।

मुनेः प्रेममृदुवचनानि श्रुत्वा रघुवरं प्रशंसन्तं, सीता अपृच्छत् - रामं किमर्थं न एवं वदसि? सः हंससदृशस्य रघुवंशस्य अवतंसः अस्ति।