Prakarana 1
यह सोपान ‘राजधर्म बनाम प्रेमधर्म’ के द्वंद्व को साधना-पथ में रूपान्तरित करता है: बाह्य अभिषेक (सामाजिक-राजकीय प्रतिष्ठा) से भीतर के अभिषेक (त्याग, समत्व, आज्ञापालन) की ओर चढ़ाई। अयोध्या—‘अयोध्या’ (अ-युद्ध) प्रतीक है उस अंतःपुर की जहाँ इच्छा/लोभ के साथ युद्ध नहीं, बल्कि विवेक से शमन होता है। इस काण्ड में राम का युवराज-टीका प्रस्ताव भक्ति के लिए ‘मंगल’ है, पर वही मंगल आगे चलकर वैराग्य की कसौटी बनता है। अतः यह चरण साधक को सिखाता है कि ईश्वर-सान्निध्य का शिखर राजसुख नहीं, गुरु-वचन, पितृ-वचन और लोक-कल्याण के लिए स्वेच्छा से कष्ट स्वीकार करना है—यही मुक्ति की सीढ़ी का निर्णायक पायदान है।
అయోధ్యాకాండలో ప్రధాన రసం కరుణ; కానీ దాని మూలం కేవలం శోకం కాదు—ధర్మపు కఠినత, ప్రేమపు కోమలత ఢీకొని పుట్టే ‘ధర్మ-కరుణ’. ఈ ఖండంలో మంగళాచరణం (శంకర వందన, రఘునందన ముఖశ్రీ, రామ ధనుర్ధర రూపం) తరువాత నగర వైభవం, లోకహర్షం విస్తరిస్తాయి: ‘నిత నవ మంగళ’ ‘సుకృత మేఘ’ వంటి ఉపమాలు అయోధ్యను పుణ్యసమృద్ధమైన మానస-ప్రదేశంగా నిలుపుతాయి. వెంటనే కథాధురి ‘యువరాజ’ నిర్ణయంపై నిలుస్తుంది—దశరథుని వృద్ధావస్థా-బోధ (తెల్ల జుట్టు) మరియు గురువాజ్ఞా-ప్రాప్తి. ఈ నిర్మాణం ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా ‘ఉత్సవం’ను ‘వైరాగ్య-బీజం’తో పక్కపక్కన ఉంచుతుంది: అభిషేక సిద్ధత ఎంత భవ్యమో, అంతగా రాబోయే త్యాగానికి నేపథ్యం గాఢమవుతుంది. తులసీ ఇక్కడ సగుణలీలా (రాజ్యాభిషేకం)ను నిర్గుణసత్యం (అనాసక్తి, ఆజ్ఞాపాలన, సమత్వం) వైపు మలుస్తారు—ఇదే కాండ-స్థితియోగానికి ధర్మశాస్త్రీయ స్థానం.
In this prakarana
People
Places
Verses
శ్లోకం 1-3
यस्याङ्के च विभाति भूधरसुता देवापगा मस्तकेभाले बालविधुर्गले च गरलं यस्योरसि व्यालराट्।सोऽयं भूतिविभूषणः सुरवरः सर्वाधिपः सर्वदाशर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिभः श्रीशङ्करः पातु माम्।।1।।
प्रसन्नतां या न गताभिषेकतस्तथा न मम्ले वनवासदुःखतः।मुखाम्बुजश्री रघुनन्दनस्य मे सदास्तु सा मञ्जुलमंगलप्रदा।।2।।
नीलाम्बुजश्यामलकोमलाङ्गं सीतासमारोपितवामभागम्।पाणौ महासायकचारुचापं नमामि रामं रघुवंशनाथम्।।3।।
yasyāṅke ca vibhāti bhūdharasutā devāpagā mastakebhāle bālavidhurgale ca garalaṁ yasyorasi vyālarāṭ |so'yaṁ bhūtivibhūṣaṇaḥ suravaraḥ sarvādhipaḥ sarvadāśarvaḥ sarvagataḥ śivaḥ śaśinibhaḥ śrīśaṅkaraḥ pātu mām ||1||
prasannatāṁ yā na gatābhiṣekatastathā na mamle vanavāsaduḥkhataḥ |mukhāmbujaśrī raghunandanasya me sadāstu sā mañjulamaṁgalapradā ||2||
nīlāmbujaśyāmalakomalāṅgaṁ sītāsamāropitavāmabhāgam |pāṇau mahāsāyakacārucāpaṁ namāmi rāmaṁ raghuvaṁśanātham ||3||
పర్వతరాజు కుమార్తె ఎవరి ఒడిలో ప్రకాశిస్తుందో, దేవతల నది ఎవరి తలపై ఉందో, బాల చంద్రుడు ఎవరి నుదుటన ఉన్నాడో, విషం ఎవరి గొంతులో ఉందో, సర్పరాజు ఎవరి రొమ్ముపై ఉన్నాడో, ఆయన బూడిదతో అలంకరించబడినవాడు, దేవతలలో ఉత్తముడు, సర్వాధిపతి, ఎల్లప్పుడూ శర్వుడు, సర్వవ్యాపి, మంగళకరమైన శివుడు, చంద్రుని వంటి ప్రకాశం, శ్రీ శంకరుడు నన్ను ఎల్లప్పుడూ కాపాడుగాక. రఘువంశ ఆనందమైన రాముని కమల ముఖ సౌందర్యం, పట్టాభిషేక వార్త విని ప్రసన్నం కాలేదు, అరణ్యవాస దుఃఖంతో మసకబాడలేదు. ఆ సౌందర్యం నాకు ఎల్లప్పుడూ మనోహరమైన మంగళాలను ప్రసాదించుగాక. నీల కమలం వంటి నల్లని మృదువైన శరీరం గలవాడు, ఎడమ భాగమున సీతను అధిష్టించినవాడు, చేతులలో మహా బాణాలను, సుందర ధనుస్సును ధరించినవాడు, రఘువంశ నాథుడైన రామునికి నమస్కరిస్తున్నాను.
దోహా
श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि।।
śrīguru carana saroja raja nija manu mukuru sudhāri |baranaũ raghubara bimala jasu jo dāyaku phala cāri ||
ఆదరణీయ గురువుల కమల పాదాల ధూళితో నా మనస్సు అనే అద్దాన్ని శుద్ధి చేసి, రఘు వంశంలో ఉత్తముని పరిశుద్ధ కీర్తిని వర్ణిస్తున్నాను, అది నాలుగు పురుషార్థాలను ప్రసాదించునది.
చౌపాయి 1.1-4
जब तें रामु ब्याहि घर आए।नित नव मंगल मोद बधाए।।
भुवन चारिदस भूधर भारी।सुकृत मेघ बरषहि सुख बारी।।
रिधि सिधि संपति नदीं सुहाई।उमगि अवध अंबुधि कहुँ आई।।
मनिगन पुर नर नारि सुजाती।सुचि अमोल सुंदर सब भाँती।।
कहि न जाइ कछु नगर बिभूती।जनु एतनिअ बिरंचि करतूती।।
सब बिधि सब पुर लोग सुखारी।रामचंद मुख चंदु निहारी।।
मुदित मातु सब सखीं सहेली।फलित बिलोकि मनोरथ बेली।।
राम रूपु गुनसीलु सुभाऊ।प्रमुदित होइ देखि सुनि राऊ।।
jaba teṁ rāmu byāhi ghara āe |nita nava maṁgala moda badhāe ||
bhuvana cāridasa bhūdhara bhārī |sukṛta megha baraṣahi sukha bārī ||
ridhi sidhi saṁpati nadīṁ suhāī |umagi avadha aṁbudhi kahũ āī ||
manigana pura nara nāri sujātī |suci amola suṁdara saba bhā̃tī ||
kahi na jāi kachu nagara bibhūtī |janu etania biraṁci karatūtī ||
saba bidhi saba pura loga sukhārī |rāmacaṁda mukha caṁdu nihārī ||
mudita mātu saba sakhīṁ sahelī |phalita biloki manoratha belī ||
rāma rūpu gunasīlu subhāū |pramudita hoi dekhi suni rāū ||
రాముడు వివాహం చేసుకుని ఇంటికి వచ్చిన రోజు నుండి, ప్రతిరోజూ కొత్త మంగళ పండుగలు, ఆనందాలు, వేడుకలు వెలిశాయి. పదునాలుగు లోకాలు గొప్ప పర్వతాలవలెను, పుణ్యముల మేఘాలు వాటిపై సుఖముయొక్క జలమును కురిపించెను. సంపద, సిద్ధులు, ఐశ్వర్యము అందమైన నదులవలె పొంగి, వాటి సముద్రమైన అయోధ్యకు వచ్చెను. నగరములోని మగవారు, ఆడవారు ఉన్నత కులములో పుట్టినవారు, మణులవలె, అన్ని విధముల స్వచ్ఛమైన, అమూల్యమైన, సుందరమైనవారు. నగరముయొక్క వైభవమును వర్ణించి చెప్పలేము; ఇదంతా సృష్టికర్తయొక్క కళాకృతి అని తోచెను. అన్ని విధముల నగరములోని ప్రజలందరూ సుఖముగా ఉన్నారు, రామచంద్రుని చంద్రునివలె ముఖమును చూచుచు. తల్లులందరూ తోడుగిరులతో, స్నేహితులతో ఆనందించిరి, తమ కోరికల లత ఫలించినది చూచి. రాముని రూపము, గుణము, సువర్తన, స్వభావము చూచి, విని రాజు ఆనందముతో నిండెను.
దోహా 1
सब कें उर अभिलाषु अस कहहिं मनाइ महेसु।आप अछत जुबराज पद रामहि देउ नरेसु।।1।।
saba keṁ ura abhilāṣu asa kahahiṁ manāi mahesu |āpa achata jubarāja pada rāmahi deu naresu ||1||
అందరి హృదయంలో ఒకే కోరిక ఉంది, వారు మహేశుని ప్రార్థిస్తూ ఇలా చెప్పారు: రాజు సజీవంగా ఉన్నప్పుడే, రామునికి యువరాజ పదవిని ఇవ్వాలి.
చౌపాయి 2.1-4
एक समय सब सहित समाजा।राजसभाँ रघुराजु बिराजा।।
सकल सुकृत मूरति नरनाहू।राम सुजसु सुनि अतिहि उछाहू।।
नृप सब रहहिं कृपा अभिलाषें।लोकप करहिं प्रीति रुख राखें।।
तिभुवन तीनि काल जग माहीं।भूरि भाग दसरथ सम नाहीं।।
मंगलमूल रामु सुत जासू।जो कछु कहिज थोर सबु तासू।।
रायँ सुभायँ मुकुरु कर लीन्हा।बदनु बिलोकि मुकुट सम कीन्हा।।
श्रवन समीप भए सित केसा।मनहुँ जरठपनु अस उपदेसा।।
नृप जुबराज राम कहुँ देहू।जीवन जनम लाहु किन लेहू।।
eka samaya saba sahita samājā |rājasabhā̃ raghurāju birājā ||
sakala sukṛta mūrati naranāhū |rāma sujasu suni atihi uchāhū ||
nṛpa saba rahahiṁ kṛpā abhilāṣeṁ |lokapa karahiṁ prīti rukha rākheṁ ||
tibhuvana tīni kāla jaga māhīṁ |bhūri bhāga dasaratha sama nāhīṁ ||
maṁgalamūla rāmu suta jāsū |jo kachu kahija thora sabu tāsū ||
rāyã subhāyã mukuru kara līnhā |badanu biloki mukuṭa sama kīnhā ||
śravana samīpa bhae sita kesā |manahũ jaraṭhapanu asa upadesā ||
nṛpa jubarāja rāma kahũ dehū |jīvana janama lāhu kina lehū ||
ఒక సమయంలో సకల సమాజంతో కూడి రఘు రాజైన దశరథుడు తన రాజ సభలో వీఱిన్నాడు. ఆ నరనాథుడు సకల సుకృతాల మూర్తి; రాముని సుజసును విని అత్యంత ఉత్సాహంతో నిండిపోయాడు. అన్ని రాజులు అతని కృపను కోరుతూ సమీపంలో ఉన్నారు; లోక పాలకులు ప్రీతితో నడుచుకొని అతని ఇష్టాన్ని పాటించారు. మూడు లోకాలలోను మూడు కాలాలలోను జగత్తులో దశరథుని సమానమైన భూరి భాగ్యం గలవాడు మరొకడు లేడు. ఎవని కుమారుడు సకల మంగళాల మూలమైన రాముడో, ఆతని భాగ్యము గురించి ఏది చెప్పినా అది తక్కువే. రాజు సుభాయంగా చేతిలో అద్దం తీసుకున్నాడు; అందు తన ముఖం చూచి కిరీటం సరిచేసుకున్నాడు. అతని చెవుల సమీపంలో తెల్ల జుట్టులు కనిపించాయి, అనగా వృద్ధాప్యం అతనికి ఈ ఉపదేశం చేస్తున్నట్లు: రాజా, రామునకు యువరాజ పదవిని ఇవ్వు; నీ జీవితం, జన్మ ఫలాన్ని ఎందుకు అందుకోకూడదు?
దోహా 2
यह बिचारु उर आनि नृप सुदिनु सुअवसरु पाइ।प्रेम पुलकि तन मुदित मन गुरहि सुनायउ जाइ।।2।।
yaha bicāru ura āni nṛpa sudinu suavasaru pāi |prema pulaki tana mudita mana gurahi sunāyau jāi ||2||
ఈ ఆలోచనను తన హృదయంలో తీసుకుని, ఒక మంచి రోజును మరియు శుభ సమయాన్ని పొంది, ప్రేమతో నడుముతున్న శరీరంతో మరియు ఆనందంతో నిండిన మనస్సుతో, రాజు తన గురువు వద్దకు వెళ్ళి అతనికి తెలియజేశాడు.
చౌపాయి 3.1-4
कहइ भुआलु सुनिअ मुनिनायक।भए राम सब बिधि सब लायक।।
सेवक सचिव सकल पुरबासी।जे हमारे अरि मित्र उदासी।।
सबहि रामु प्रिय जेहि बिधि मोही।प्रभु असीस जनु तनु धरि सोही।।
बिप्र सहित परिवार गोसाईं।करहिं छोहु सब रौरिहि नाई।।
जे गुर चरन रेनु सिर धरहीं।ते जनु सकल बिभव बस करहीं।।
मोहि सम यहु अनुभयउ न दूजें।सबु पायउँ रज पावनि पूजें।।
अब अभिलाषु एकु मन मोरें।पूजहि नाथ अनुग्रह तोरें।।
मुनि प्रसन्न लखि सहज सनेहू।कहेउ नरेस रजायसु देहू।।
kahai bhuālu sunia munināyaka |bhae rāma saba bidhi saba lāyaka ||
sevaka saciva sakala purabāsī |je hamāre ari mitra udāsī ||
sabahi rāmu priya jehi bidhi mohī |prabhu asīsa janu tanu dhari sohī ||
bipra sahita parivāra gosāīṁ |karahiṁ chohu saba raurihi nāī ||
je gura carana renu sira dharahīṁ |te janu sakala bibhava basa karahīṁ ||
mohi sama yahu anubhayau na dūjeṁ |sabu pāyaũ raja pāvani pūjeṁ ||
aba abhilāṣu eku mana moreṁ |pūjahi nātha anugraha toreṁ ||
muni prasanna lakhi sahaja sanehū |kaheu naresa rajāyasu dehū ||
రాజు అన్నాడు: వినండి, మునుల నాయకుడా. రాముడు ప్రతి విధంగా అన్నింటికి అర్హుడైనాడు. సేవకులు, మంత్రులు, నగరవాసులందరూ, వారు నా శత్రువులైనా, మిత్రులైనా, ఉదాసీనులైనా, అందరూ రాముడిని నాకు ప్రియమైనట్లే ప్రియంగా చూస్తున్నారు; అతడు భగవంతుని ఆశీర్వాదమే శరీరం ధరించి వచ్చినట్లు కనిపిస్తున్నాడు. బ్రాహ్మణులు తమ కుటుంబసమేతంగా, గురువుగారూ, అందరూ మీకు చేసేట్లే అతనికి కూడా ప్రేమ చూపుతున్నారు. తమ గురువు పాదధూళిని తలపై ధరించేవారు, అన్ని సంపదలను తమ వశం చేసుకున్నట్లే ఉన్నారు. మరొకరు నా వలె దీనిని అనుభవించలేదు: మీ పావన పాదధూళిని పూజించి నేను అన్నీ పొందాను. ఇప్పుడు నా మనసులో ఒకే ఒక కోరిక ఉంది, అది మీ కృపతో నెరవేరుతుంది, నా ప్రభూ. రాజు యొక్క సహజ ప్రేమను చూసి, ముని సంతోషించి అన్నాడు: రాజా, నీ ఆజ్ఞను ఇవ్వు.
దోహా 3
राजन राउर नामु जसु सब अभिमत दातार।फल अनुगामी महिप मनि मन अभिलाषु तुम्हार।।3।।
rājana rāura nāmu jasu saba abhimata dātāra |phala anugāmī mahipa mani mana abhilāṣu tumhāra ||3||
రాజా, నీ నామము మరియు కీర్తి ప్రతి కోరిన మంచిని ఇచ్చేవాడు. రాజులలో రత్నమా, ఫలము నీ మనసు కోరికను అనుసరిస్తుంది.
చౌపాయి 4.1-4
सब बिधि गुरु प्रसन्न जियँ जानी।बोलेउ राउ रहँसि मृदु बानी।।
नाथ रामु करिअहिं जुबराजू।कहिअ कृपा करि करिअ समाजू।।
मोहि अछत यहु होइ उछाहू।लहहिं लोग सब लोचन लाहू।।
प्रभु प्रसाद सिव सबइ निबाहीं।यह लालसा एक मन माहीं।।
पुनि न सोच तनु रहउ कि जाऊ।जेहिं न होइ पाछें पछिताऊ।।
सुनि मुनि दसरथ बचन सुहाए।मंगल मोद मूल मन भाए।।
सुनु नृप जासु बिमुख पछिताहीं।जासु भजन बिनु जरनि न जाहीं।।
भयउ तुम्हार तनय सोइ स्वामी।रामु पुनीत प्रेम अनुगामी।।
saba bidhi guru prasanna jiyã jānī |boleu rāu rahãsi mṛdu bānī ||
nātha rāmu kariahiṁ jubarājū |kahia kṛpā kari karia samājū ||
mohi achata yahu hoi uchāhū |lahahiṁ loga saba locana lāhū ||
prabhu prasāda siva sabai nibāhīṁ |yaha lālasā eka mana māhīṁ ||
puni na soca tanu rahau ki jāū |jehiṁ na hoi pācheṁ pachitāū ||
suni muni dasaratha bacana suhāe |maṁgala moda mūla mana bhāe ||
sunu nṛpa jāsu bimukha pachitāhīṁ |jāsu bhajana binu jarani na jāhīṁ ||
bhayau tumhāra tanaya soi svāmī |rāmu punīta prema anugāmī ||
గురువు అన్ని విధాలుగా సంతృప్తి చెందారని తన హృదయంలో తెలుసుకొని, రాజు చిరునవ్వుతో మృదువైన మాటలతో మాట్లాడాడు. నా ప్రభూ, రాముడిని యువరాజుగా చేయండి. కృప చూపి నాకు చెప్పండి, నేను ఏర్పాట్లు చేస్తాను. నేను బ్రతికి ఉన్నప్పుడే ఈ ఉత్సవం జరగాలి; అందరూ తమ కళ్ళ ఫలాన్ని పొందాలి. నా ప్రభువు కృపతోనూ శివుని కృపతోనూ అంతా నెరవేరింది; నా మనసులో ఒక్క కోరిక మిగిలి ఉంది. తరువాత ఈ శరీరం ఉంటుందో పోతుందో అని నేను బాధపడను, ఆ విధంగా తరువాత పశ్చాత్తాపం ఉండదు. దశరథుని ఇంపైన మాటలు విని, ముని హృదయం ఆనందించింది; అవి మంగళానికి మరియు ఆనందానికి మూలం. వినండి, రాజా: ఎవరి నుండి నమ్మకం లేనివారు తిరిగి పశ్చాత్తాపపడతారో, ఎవరిని ఆరాధించక హృదయం యొక్క బాధ ఎన్నడూ పోదో, ఆ స్వామి మీ కుమారుడిగా అయ్యాడు: రాముడు, పవిత్రుడు, ప్రేమను అనుసరించువాడు.
దోహా 4
बेगि बिलंबु न करिअ नृप साजिअ सबुइ समाजु।सुदिन सुमंगलु तबहिं जब रामु होहिं जुबराजु।।4।।
begi bilaṁbu na karia nṛpa sājia sabui samāju |sudina sumaṁgalu tabahiṁ jaba rāmu hohiṁ jubarāju ||4||
త్వరపడండి, ఆలస్యం చేయకండి, రాజా, అన్ని ఏర్పాట్లను వెంటనే చేయండి. రాముడు యువరాజు అయ్యే రోజు శుభదినం, పూర్తి మంగళం అవుతుంది.
చౌపాయి 5.1-4
मुदित महिपति मंदिर आए।सेवक सचिव सुमंत्रु बोलाए।।
कहि जयजीव सीस तिन्ह नाए।भूप सुमंगल बचन सुनाए।।
जौं पाँचहि मत लागै नीका।करहु हरषि हियँ रामहि टीका।।
मंत्री मुदित सुनत प्रिय बानी।अभिमत बिरवँ परेउ जनु पानी।।
बिनती सचिव करहि कर जोरी।जिअहु जगतपति बरिस करोरी।।
जग मंगल भल काजु बिचारा।बेगिअ नाथ न लाइअ बारा।।
नृपहि मोदु सुनि सचिव सुभाषा।बढ़त बौंड़ जनु लही सुसाखा।।
mudita mahipati maṁdira āe |sevaka saciva sumaṁtru bolāe ||
kahi jayajīva sīsa tinha nāe |bhūpa sumaṁgala bacana sunāe ||
jauṁ pā̃cahi mata lāgai nīkā |karahu haraṣi hiyã rāmahi ṭīkā ||
maṁtrī mudita sunata priya bānī |abhimata biravã pareu janu pānī ||
binatī saciva karahi kara jorī |jiahu jagatapati barisa karorī ||
jaga maṁgala bhala kāju bicārā |begia nātha na lāia bārā ||
nṛpahi modu suni saciva subhāṣā |baṛhata bauṁṛa janu lahī susākhā ||
రాజు ఆనందంతో భవనానికి వచ్చాడు, సేవకులను, మంత్రి సుమంత్రును పిలిచాడు. జయం కలుగుగాక, దీర్ఘాయుష్మాన్ అవు అని చెప్పి వారు తలలు వంచారు, రాజు శుభవార్తను చెప్పాడు. సభ అందరికీ ఈ అభిప్రాయం మంచిగా అనిపిస్తే, ఆనందంతో హృదయపూర్వకంగా రాముని నుదుట తిలకం పెట్టండి. మంత్రి ఆ ఇష్టమైన మాటలు విని ఆనందించాడు, కోరిక మొక్క మీద నీరు పడినట్లు. మంత్రి చేతులు జోడించి ప్రార్థించాడు: లోకాధిపతీ, కోట్ల సంవత్సరాలు జీవించు. లోకానికి శుభం కలిగించే మంచి పనిని నీవు ఆలోచించావు. స్వామీ, ఆలస్యం చేయక, త్వరపడు. మంత్రి మంచి మాటలు విని రాజు ఆనందించాడు, పెరుగుతున్న వెల్లు బలమైన కొమ్మను పట్టుకున్నట్లు.
దోహా 5
कहेउ भूप मुनिराज कर जोइ जोइ आयसु होइ।राम राज अभिषेक हित बेगि करहु सोइ सोइ।।5।।
kaheu bhūpa munirāja kara joi joi āyasu hoi |rāma rāja abhiṣeka hita begi karahu soi soi ||5||
రాజు చెప్పాడు: "మునిరాజు ఏది ఏది ఆజ్ఞాపిస్తే, అది అది రాముని రాజ్యాభిషేకార్థం త్వరగా చేయండి."
చౌపాయి 6.1-4
हरषि मुनीस कहेउ मृदु बानी।आनहु सकल सुतीरथ पानी।।
औषध मूल फूल फल पाना।कहे नाम गनि मंगल नाना।।
चामर चरम बसन बहु भाँती।रोम पाट पट अगनित जाती।।
मनिगन मंगल बस्तु अनेका।जो जग जोगु भूप अभिषेका।।
बेद बिदित कहि सकल बिधाना।कहेउ रचहु पुर बिबिध बिताना।।
सफल रसाल पूगफल केरा।रोपहु बीथिन्ह पुर चहुँ फेरा।।
रचहु मंजु मनि चौकें चारू।कहहु बनावन बेगि बजारू।।
पूजहु गनपति गुर कुलदेवा।सब बिधि करहु भूमिसुर सेवा।।
haraṣi munīsa kaheu mṛdu bānī |ānahu sakala sutīratha pānī ||
auṣadha mūla phūla phala pānā |kahe nāma gani maṁgala nānā ||
cāmara carama basana bahu bhā̃tī |roma pāṭa paṭa aganita jātī ||
manigana maṁgala bastu anekā |jo jaga jogu bhūpa abhiṣekā ||
beda bidita kahi sakala bidhānā |kaheu racahu pura bibidha bitānā ||
saphala rasāla pūgaphala kerā |ropahu bīthinha pura cahũ pherā ||
racahu maṁju mani caukeṁ cārū |kahahu banāvana begi bajārū ||
pūjahu ganapati gura kuladevā |saba bidhi karahu bhūmisura sevā ||
ముని ప్రధానుడు ఆనందంతో మృదువైన స్వరంతో చెప్పాడు: "అన్ని పుణ్య తీర్థాల నుండి నీటిని తీసుకురండి. మూలికలు, వేర్లు, పువ్వులు, పళ్లు, తమలపాకులు" అని అతను ఒక్కొక్కటిగా పేరు చెప్పి అనేక మంగళ వస్తువులను లెక్కించాడు. చామరాలు, చర్మాలు, అనేక రకాల వస్త్రాలు, లెక్కలేని రకాల ఉన్ని, రోమ, పట్టు వస్త్రాలు అని అతను పేరు చెప్పాడు. రత్న కుప్పలు, అనేక ఇతర మంగళ వస్తువులు, ప్రపంచంలో ఒక రాజుకు పట్టాభిషేకానికి తగినవి ఏవైనా అని అతను పేరు చెప్పాడు. వేదాలలో తెలిసిన అన్ని విధులను చెప్పి, "నగరంలో అనేక రకాల వితానాలు, మండపాలు ఏర్పాటు చేయండి" అన్నాడు. "కాయలనిచ్చే మామిడి, పోక చెట్లు, అరటి చెట్లను నగర వీధులలో నాలుగు దిక్కులా నాటండి. రత్నాలు పొదిగిన అందమైన చతురస్రాలను చేయండి, మార్కెట్లను త్వరగా అలంకరించమని చెప్పండి. గణపతిని, గురువును, కులదేవతలను పూజించండి, అన్ని విధాలుగా బ్రాహ్మణులకు సేవ చేయండి."
దోహా 6
ध्वज पताक तोरन कलस सजहु तुरग रथ नाग।सिर धरि मुनिबर बचन सबु निज निज काजहिं लाग।।6।।
dhvaja patāka torana kalasa sajahu turaga ratha nāga |sira dhari munibara bacana sabu nija nija kājahiṁ lāga ||6||
ధ్వజాలు, పతాకాలు, తోరణాలు, కలశాలు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులను అలంకరించండి. మునులలో శ్రేష్ఠుని మాటలను తలపై ధరించి, అందరూ తమ తమ పనులలో నిమగ్నమయ్యారు.
చౌపాయి 7.1-4
जो मुनीस जेहि आयसु दीन्हा।सो तेहिं काजु प्रथम जनु कीन्हा।।
बिप्र साधु सुर पूजत राजा।करत राम हित मंगल काजा।।
सुनत राम अभिषेक सुहावा।बाज गहागह अवध बधावा।।
राम सीय तन सगुन जनाए।फरकहिं मंगल अंग सुहाए।।
पुलकि सप्रेम परसपर कहहीं।भरत आगमनु सूचक अहहीं।।
भए बहुत दिन अति अवसेरी।सगुन प्रतीति भेंट प्रिय केरी।।
भरत सरिस प्रिय को जग माहीं।इहइ सगुन फलु दूसर नाहीं।।
रामहि बंधु सोच दिन राती।अंडन्हि कमठ हृदउ जेहि भाँती।।
jo munīsa jehi āyasu dīnhā |so tehiṁ kāju prathama janu kīnhā ||
bipra sādhu sura pūjata rājā |karata rāma hita maṁgala kājā ||
sunata rāma abhiṣeka suhāvā |bāja gahāgaha avadha badhāvā ||
rāma sīya tana saguna janāe |pharakahiṁ maṁgala aṁga suhāe ||
pulaki saprema parasapara kahahīṁ |bharata āgamanu sūcaka ahahīṁ ||
bhae bahuta dina ati avaserī |saguna pratīti bheṁṭa priya kerī ||
bharata sarisa priya ko jaga māhīṁ |ihai saguna phalu dūsara nāhīṁ ||
rāmahi baṁdhu soca dina rātī |aṁḍanhi kamaṭha hṛdau jehi bhā̃tī ||
మునీశుడు ఎవరికి ఏ కార్యమును ఆజ్ఞాపించాడో, అతడు దానిని తన కార్యమని తానే ముందుగా చేశాడు. రాజు బ్రాహ్మణులను, సాధువులను, దేవతలను పూజించాడు, రాముని శ్రేయస్సు కోసం మంగళ కార్యములను చేశాడు. రాముని అందమైన పట్టాభిషేకము విని, అయోధ్య అంతటా ఆనంద వాద్యములు మ్రోగినవి. రాముని మరియు సీతయొక్క శరీరములలో శకునములు ప్రకటమయ్యె; మంగళమైన అందమైన అవయవములు వణుకినవి. ప్రేమతో ఉద్వేగితులై ఒకరికొకరు చెప్పుకొన్నారు, "ఇవి భరతుని రాకను సూచించు శకునములు." "అనేక దినములు గడచిపోయెను, మేము అత్యంత ఆత్రపడుచున్నాము. ఈ శకునము మన ప్రియుని కలువగలమని భరోసా ఇచ్చెను." "ఈ లోకములో భరతుని వంటి ప్రియమైనవాడెవడు? ఇదే ఈ శకునము ఫలము, మరొకటి లేదు." రాముడు రాత్రింబవళ్లు తన సోదరుని గురించి చింతించెను, తాబేలు హృదయము తన గుడ్లపై ఉండినట్లు.
దోహా 7
एहि अवसर मंगलु परम सुनि रहँसेउ रनिवासु।सोभत लखि बिधु बढ़त जनु बारिधि बीचि बिलासु।।7।।
ehi avasara maṁgalu parama suni rahãseu ranivāsu |sobhata lakhi bidhu baṛhata janu bāridhi bīci bilāsu ||7||
ఈ సమయంలో అత్యంత శుభవార్తను విని రాజభవనం ఆనందంతో నిండిపోయింది; పూర్ణిమ చంద్రుని చూచి సముద్ర తరంగాలు ఆనందంగా ఎగసినట్లు అది అందంగా ఎగసిపోయింది.
చౌపాయి 8.1-4
प्रथम जाइ जिन्ह बचन सुनाए।भूषन बसन भूरि तिन्ह पाए।।
प्रेम पुलकि तन मन अनुरागीं।मंगल कलस सजन सब लागीं।।
चौकें चारु सुमित्राँ पुरी।मनिमय बिबिध भाँति अति रुरी।।
आनँद मगन राम महतारी।दिए दान बहु बिप्र हँकारी।।
पूजीं ग्रामदेबि सुर नागा।कहेउ बहोरि देन बलिभागा।।
जेहि बिधि होइ राम कल्यानू।देहु दया करि सो बरदानू।।
गावहिं मंगल कोकिलबयनीं।बिधुबदनीं मृगसावकनयनीं।।
prathama jāi jinha bacana sunāe |bhūṣana basana bhūri tinha pāe ||
prema pulaki tana mana anurāgīṁ |maṁgala kalasa sajana saba lāgīṁ ||
caukeṁ cāru sumitrā̃ purī |manimaya bibidha bhā̃ti ati rurī ||
ānãda magana rāma mahatārī |die dāna bahu bipra hãkārī ||
pūjīṁ grāmadebi sura nāgā |kaheu bahori dena balibhāgā ||
jehi bidhi hoi rāma kalyānū |dehu dayā kari so baradānū ||
gāvahiṁ maṁgala kokilabayanīṁ |bidhubadanīṁ mṛgasāvakanayanīṁ ||
మొదట వెళ్లి వార్తను తెలిపినవారు మెండైన ఆభరణాలను, వస్త్రాలను పొందారు. ప్రేమావేశంతో శరీరం వణుకుతూ, మనసు అనురాగంతో నిండిన స్త్రీలందరూ మంగళ కలశాలను అలంకరించసాగారు. సుమిత్ర నవరత్నాలతో చేసిన అందమైన చతురస్రాలను నింపింది, అవి అత్యంత సుందరంగా ఉన్నాయి. రాముని తల్లి ఆనందంలో మునిగి, బ్రాహ్మణులను పిలిచి వారికి అనేక దానాలు ఇచ్చింది. గ్రామ దేవతను, దేవతలను, నాగాలను పూజించి, వారికి బలిభాగాలను ఇస్తానని చెప్పింది. "రాముని క్షేమం జరిగే విధంగా కరుణ చూపించి ఆ వరదానాన్ని ఇవ్వండి" అని ప్రార్థించింది. కోకిల కంఠాలు, చంద్ర వదనాలు, జింక కన్నులు గల స్త్రీలు మంగళ గీతాలను పాడసాగారు.
దోహా 8
राम राज अभिषेकु सुनि हियँ हरषे नर नारि।लगे सुमंगल सजन सब बिधि अनुकूल बिचारि।।8।।
rāma rāja abhiṣeku suni hiyã haraṣe nara nāri |lage sumaṁgala sajana saba bidhi anukūla bicāri ||8||
రాముని రాజ్యాభిషేకాన్ని విని పురుషులు స్త్రీలు హృదయంలో ఆనందించారు; ప్రతి విధంగా తమకు అనుకూలమైన పరిస్థితి ఉన్నదని తలచి, సజ్జనులందరూ మంగళకరమైన ఏర్పాట్లను చేయడం మొదలుపెట్టారు.
చౌపాయి 9.1-4
तब नरनाहँ बसिष्ठु बोलाए।रामधाम सिख देन पठाए।।
गुर आगमनु सुनत रघुनाथा।द्वार आइ पद नायउ माथा।।
सादर अरघ देइ घर आने।सोरह भाँति पूजि सनमाने।।
गहे चरन सिय सहित बहोरी।बोले रामु कमल कर जोरी।।
सेवक सदन स्वामि आगमनू।मंगल मूल अमंगल दमनू।।
तदपि उचित जनु बोलि सप्रीती।पठइअ काज नाथ असि नीती।।
प्रभुता तजि प्रभु कीन्ह सनेहू।भयउ पुनीत आजु यहु गेहू।।
आयसु होइ सो करौं गोसाई।सेवक लहइ स्वामि सेवकाई।।
taba naranāhã basiṣṭhu bolāe |rāmadhāma sikha dena paṭhāe ||
gura āgamanu sunata raghunāthā |dvāra āi pada nāyau māthā ||
sādara aragha dei ghara āne |soraha bhā̃ti pūji sanamāne ||
gahe carana siya sahita bahorī |bole rāmu kamala kara jorī ||
sevaka sadana svāmi āgamanū |maṁgala mūla amaṁgala damanū ||
tadapi ucita janu boli saprītī |paṭhaia kāja nātha asi nītī ||
prabhutā taji prabhu kīnha sanehū |bhayau punīta āju yahu gehū ||
āyasu hoi so karauṁ gosāī |sevaka lahai svāmi sevakāī ||
అప్పుడు రాజు వశిష్ఠుని పిలిపించి, రాముని ఇంటికి ఉపదేశం ఇచ్చేందుకు పంపాడు. గురువు వచ్చే విషయం విని, రఘునాథుడు ద్వారానికి వచ్చి ఆయన పాదాల వద్ద తల వంచి నమస్కరించాడు. గౌరవంగా అర్ఘ్యం ఇచ్చి ఇంటికి తీసుకువచ్చి, పదహారు రకాల పూజలతో సత్కరించాడు. తరువాత సీతతో కలిసి ఆయన పాదాలను పట్టుకొని, రాముడు తామర చేతులను జోడించి మాట్లాడాడు. "సేవకుని ఇంటికి స్వామి రావడం, అన్ని మంగళాలకు మూలం, అన్ని అమంగళాలను అణిచేది." "అయినప్పటికీ, అనురాగంతో మీ సేవకుని పిలిచి పనికి పంపడమే ఉచితం, స్వామీ; ఇదే నీతి." "కానీ మీరు మీ స్వామిత్వాన్ని విడిచి నాయందు ప్రేమ చూపారు; కాబట్టి ఈ రోజు ఈ ఇల్లు పవిత్రమైంది." "స్వామీ, మీరు ఏ ఆజ్ఞ ఇస్తే అది చేస్తాను; ఎందుకంటే సేవకుడు స్వామికి సేవ చేసినప్పుడే సేవా ఫలాన్ని పొందుతాడు."
దోహా 9
सुनि सनेह साने बचन मुनि रघुबरहि प्रसंस।राम कस न तुम्ह कहहु अस हंस बंस अवतंस।।9।।
suni saneha sāne bacana muni raghubarahi prasaṁsa |rāma kasa na tumha kahahu asa haṁsa baṁsa avataṁsa ||9||
ప్రేమ నిండిన మాటలు విని, ముని రఘువులలో ఉత్తముడైన రాముని కీర్తించాడు: రామా, నీవు ఇలా ఎందుకు చెప్పకూడదు? హంస వంశమనే సూర్య వంశానికి అలంకారం నీవు.
Inside Prakarana 1
The dialogue
- Listenerमानस-पाठक/‘मन’ (श्रवणकर्ता-साधक)
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के ‘अभिषेक-मंगल’ प्रसंग का पाठ गृह-शांति, राज्य/कार्य-सिद्धि, तथा गुरु-आज्ञा के प्रति दृढ़ता देने वाला माना जाता है; विशेषतः ‘मंगल’ और ‘धर्म-निश्चय’ की बुद्धि जाग्रत होती है—जो आगे के वनवास-त्याग को समझने की पात्रता बनती है।
अभिषेक/मंगल-प्रसंग में कई रामानंदी परंपराओं में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-जप को समपुट रूप में जोड़ा जाता है; शिव-वंदना के संदर्भ में कुछ पाठ-परंपराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’ का संक्षिप्त समपुट भी रखती हैं (स्थानीय/सम्प्रदायानुसार भेद)।
Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
