Prakarana 1
यह सोपान ‘राजधर्म बनाम प्रेमधर्म’ के द्वंद्व को साधना-पथ में रूपान्तरित करता है: बाह्य अभिषेक (सामाजिक-राजकीय प्रतिष्ठा) से भीतर के अभिषेक (त्याग, समत्व, आज्ञापालन) की ओर चढ़ाई। अयोध्या—‘अयोध्या’ (अ-युद्ध) प्रतीक है उस अंतःपुर की जहाँ इच्छा/लोभ के साथ युद्ध नहीं, बल्कि विवेक से शमन होता है। इस काण्ड में राम का युवराज-टीका प्रस्ताव भक्ति के लिए ‘मंगल’ है, पर वही मंगल आगे चलकर वैराग्य की कसौटी बनता है। अतः यह चरण साधक को सिखाता है कि ईश्वर-सान्निध्य का शिखर राजसुख नहीं, गुरु-वचन, पितृ-वचन और लोक-कल्याण के लिए स्वेच्छा से कष्ट स्वीकार करना है—यही मुक्ति की सीढ़ी का निर्णायक पायदान है।
Ayodhya Kand mein sabse badi baat ye hai ki isme dukh se bada pyar ka rang hai. Shuru mein Shankar ji ki vandana hoti hai aur Ram ke chehre ki chamak ka varnan hota hai. Fir Ayodhya shehar ki khubsurti aur logon ki khushi ka jikr aata hai, jaise koi punya bhara nagar ho. Dasarath ji apne baalon mein safed dekh kar sochte hain ki ab rajtilak ka waqt aa gaya. Guru ji bhi is faisale ko sahi batate hain aur rajtilak ki taiyari shuru ho jaati hai. Lekin is khushi ke peeche hi alag hone ka ek beej chupa hai jo aage chal kar bahut bada balidan banega.
Verses
Shloka 1-3
यस्याङ्के च विभाति भूधरसुता देवापगा मस्तकेभाले बालविधुर्गले च गरलं यस्योरसि व्यालराट्।सोऽयं भूतिविभूषणः सुरवरः सर्वाधिपः सर्वदाशर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिभः श्रीशङ्करः पातु माम्।।1।।
प्रसन्नतां या न गताभिषेकतस्तथा न मम्ले वनवासदुःखतः।मुखाम्बुजश्री रघुनन्दनस्य मे सदास्तु सा मञ्जुलमंगलप्रदा।।2।।
नीलाम्बुजश्यामलकोमलाङ्गं सीतासमारोपितवामभागम्।पाणौ महासायकचारुचापं नमामि रामं रघुवंशनाथम्।।3।।
yasyāṅke ca vibhāti bhūdharasutā devāpagā mastakebhāle bālavidhurgale ca garalaṁ yasyorasi vyālarāṭ |so'yaṁ bhūtivibhūṣaṇaḥ suravaraḥ sarvādhipaḥ sarvadāśarvaḥ sarvagataḥ śivaḥ śaśinibhaḥ śrīśaṅkaraḥ pātu mām ||1||
prasannatāṁ yā na gatābhiṣekatastathā na mamle vanavāsaduḥkhataḥ |mukhāmbujaśrī raghunandanasya me sadāstu sā mañjulamaṁgalapradā ||2||
nīlāmbujaśyāmalakomalāṅgaṁ sītāsamāropitavāmabhāgam |pāṇau mahāsāyakacārucāpaṁ namāmi rāmaṁ raghuvaṁśanātham ||3||
Jisake god mein Parvati baithi hai, jisake sir par Ganga hai, jisake maathe par chandrama hai, jisake gale mein zeher hai, aur jisake seene par naag raja hai. Woh bhasma lagaye hua, sab devta mein sabse upar, sabka malik, har jagah maujood, bhagwan Shiv, chaand jaisa chamakta hua Shankar, mujhe hamesha bachaye rakhein. Ram ke chehre ki khoobsurti rajyabhishek ki khabar sun kar zyada nahi chamki, aur vanvaas ke dukh se kam nahi padi. Wohi khoobsurti mujhe hamesha acche ashirvad de. Main Ram ko pranaam karta hoon, jo Raghu vansh ke neta hain. Unka shareer neele kamal jaisa sanwala aur komal hai. Unke baayein taraf Sita baithi hai. Unke haath mein bade teer aur khoobsurat dhanush hai.
Doha
श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि।।
śrīguru carana saroja raja nija manu mukuru sudhāri |baranaũ raghubara bimala jasu jo dāyaku phala cāri ||
Apne guru ke charno ki dhool se apne mann ko saaf karke, main Ram ki mahima likhta hoon. Yeh chaar phal deti hai.
Chaupai 1.1-4
जब तें रामु ब्याहि घर आए।नित नव मंगल मोद बधाए।।
भुवन चारिदस भूधर भारी।सुकृत मेघ बरषहि सुख बारी।।
रिधि सिधि संपति नदीं सुहाई।उमगि अवध अंबुधि कहुँ आई।।
मनिगन पुर नर नारि सुजाती।सुचि अमोल सुंदर सब भाँती।।
कहि न जाइ कछु नगर बिभूती।जनु एतनिअ बिरंचि करतूती।।
सब बिधि सब पुर लोग सुखारी।रामचंद मुख चंदु निहारी।।
मुदित मातु सब सखीं सहेली।फलित बिलोकि मनोरथ बेली।।
राम रूपु गुनसीलु सुभाऊ।प्रमुदित होइ देखि सुनि राऊ।।
jaba teṁ rāmu byāhi ghara āe |nita nava maṁgala moda badhāe ||
bhuvana cāridasa bhūdhara bhārī |sukṛta megha baraṣahi sukha bārī ||
ridhi sidhi saṁpati nadīṁ suhāī |umagi avadha aṁbudhi kahũ āī ||
manigana pura nara nāri sujātī |suci amola suṁdara saba bhā̃tī ||
kahi na jāi kachu nagara bibhūtī |janu etania biraṁci karatūtī ||
saba bidhi saba pura loga sukhārī |rāmacaṁda mukha caṁdu nihārī ||
mudita mātu saba sakhīṁ sahelī |phalita biloki manoratha belī ||
rāma rūpu gunasīlu subhāū |pramudita hoi dekhi suni rāū ||
Ram ki shaadi hoke jab ghar aaye, tab se Ayodhya mein roz naye utsav aur khushiyan manne lagi. Chahe duniya ke chaaroon hisse, bade pahad jaise the, aur punya ke baadal wahan khushi ka paani barsa rahe the. Sampatti, siddhi aur daulat, sundar nadiyaan ki tarah bah kar Ayodhya ke samandar mein aa gayi. Shehar ke aadmi aur auratein, acche khaandan ki thi, sab ke sab saaf, kimti aur har tarah se sundar the. Shehar ki shaan ko baat se nahi bataya ja sakta, lagta hai Brahma ne hi sab kuch bana diya. Shehar ke saare log har tarah khush the, Ram ke chehre ko dekh kar jo chaand jaisa lagta tha. Saari mataayein aur unki saheliyan khush thi, dekh kar ki unki khwahishein phal dene lagi. Raja khush ho gaya Ram ke roop aur gun aur acche swabhav ko dekh kar aur sun kar.
Doha 1
सब कें उर अभिलाषु अस कहहिं मनाइ महेसु।आप अछत जुबराज पद रामहि देउ नरेसु।।1।।
saba keṁ ura abhilāṣu asa kahahiṁ manāi mahesu |āpa achata jubarāja pada rāmahi deu naresu ||1||
Sabke dil mein ek hi khwahish thi, aur Shiv ji ko manate hue sabne yehi kah diya ki jab tak raja khud zinda hai, woh Ram ko yuvraj bana de.
Chaupai 2.1-4
एक समय सब सहित समाजा।राजसभाँ रघुराजु बिराजा।।
सकल सुकृत मूरति नरनाहू।राम सुजसु सुनि अतिहि उछाहू।।
नृप सब रहहिं कृपा अभिलाषें।लोकप करहिं प्रीति रुख राखें।।
तिभुवन तीनि काल जग माहीं।भूरि भाग दसरथ सम नाहीं।।
मंगलमूल रामु सुत जासू।जो कछु कहिज थोर सबु तासू।।
रायँ सुभायँ मुकुरु कर लीन्हा।बदनु बिलोकि मुकुट सम कीन्हा।।
श्रवन समीप भए सित केसा।मनहुँ जरठपनु अस उपदेसा।।
नृप जुबराज राम कहुँ देहू।जीवन जनम लाहु किन लेहू।।
eka samaya saba sahita samājā |rājasabhā̃ raghurāju birājā ||
sakala sukṛta mūrati naranāhū |rāma sujasu suni atihi uchāhū ||
nṛpa saba rahahiṁ kṛpā abhilāṣeṁ |lokapa karahiṁ prīti rukha rākheṁ ||
tibhuvana tīni kāla jaga māhīṁ |bhūri bhāga dasaratha sama nāhīṁ ||
maṁgalamūla rāmu suta jāsū |jo kachu kahija thora sabu tāsū ||
rāyã subhāyã mukuru kara līnhā |badanu biloki mukuṭa sama kīnhā ||
śravana samīpa bhae sita kesā |manahũ jaraṭhapanu asa upadesā ||
nṛpa jubarāja rāma kahũ dehū |jīvana janama lāhu kina lehū ||
Ek din Dasharath apni sabha ke saath baithke rajgaddi par the. Sab log unke aas paas the. Raja mein saari achhi baatein thi. Ram ki badnaati sunke unke andar bahut khushi aayi. Saare raja unke paas rehte the, unki meher chahte hue. Chaar disha ke rakshak bhi unki dosti nibhate the, unki marzi ke hisaab se chalte the. Teen loka mein aur teen kaal mein, pura jahaan mein koi nahi jiski kismat Dasharath jitni ho. Jiska beta Ram hai, jisne har mangal ki jad pakdi hai, uski kismat ke baare mein chahe thoda hi kaho, wo bhi bahut hai. Raja ne apne natural tarike se haath mein sheesha liya. Chehra dekhke apne taaj ko theek kiya. Unke kaano ke paas safed baal aa gaye the, jaise budhapa unhe ye salaah de raha ho. Raja, Ram ko yuvraj bana do. Apne jeevan aur janam ka poora phal kyun nahi le lo?
Doha 2
यह बिचारु उर आनि नृप सुदिनु सुअवसरु पाइ।प्रेम पुलकि तन मुदित मन गुरहि सुनायउ जाइ।।2।।
yaha bicāru ura āni nṛpa sudinu suavasaru pāi |prema pulaki tana mudita mana gurahi sunāyau jāi ||2||
Raja ne ye baat dil mein baitha li. Phir ek achha din aur achha waqt dekh kar, badan mein prem se jhijhuri aur mann khush hokar, woh apne guru ke paas gaya aur unhe sab bata diya.
Chaupai 3.1-4
कहइ भुआलु सुनिअ मुनिनायक।भए राम सब बिधि सब लायक।।
सेवक सचिव सकल पुरबासी।जे हमारे अरि मित्र उदासी।।
सबहि रामु प्रिय जेहि बिधि मोही।प्रभु असीस जनु तनु धरि सोही।।
बिप्र सहित परिवार गोसाईं।करहिं छोहु सब रौरिहि नाई।।
जे गुर चरन रेनु सिर धरहीं।ते जनु सकल बिभव बस करहीं।।
मोहि सम यहु अनुभयउ न दूजें।सबु पायउँ रज पावनि पूजें।।
अब अभिलाषु एकु मन मोरें।पूजहि नाथ अनुग्रह तोरें।।
मुनि प्रसन्न लखि सहज सनेहू।कहेउ नरेस रजायसु देहू।।
kahai bhuālu sunia munināyaka |bhae rāma saba bidhi saba lāyaka ||
sevaka saciva sakala purabāsī |je hamāre ari mitra udāsī ||
sabahi rāmu priya jehi bidhi mohī |prabhu asīsa janu tanu dhari sohī ||
bipra sahita parivāra gosāīṁ |karahiṁ chohu saba raurihi nāī ||
je gura carana renu sira dharahīṁ |te janu sakala bibhava basa karahīṁ ||
mohi sama yahu anubhayau na dūjeṁ |sabu pāyaũ raja pāvani pūjeṁ ||
aba abhilāṣu eku mana moreṁ |pūjahi nātha anugraha toreṁ ||
muni prasanna lakhi sahaja sanehū |kaheu naresa rajāyasu dehū ||
Raja bole, suniye rishiyon ke pramukh. Ram har tarah se, har kaam ke layak ho gaye hain. Naukar, mantri, aur sheher ke saare log, chahe wo mere dushman hon, dost hon, ya mujhse koi lena dena na rakhte hon, sabko Ram utna hi pyare hain jitna main unko manta hoon. Wo aise lagte hain jaise bhagwan ka aashirwad hi shareer leke aa gaye ho. Brahman apne parivaar ke saath, he swami, sab unpar vaffection dikhate hain, bilkul jaise aapke saath karte hain. Jo log apne guru ke charano ki dhool sir pe dharate hain, unke vaas mein lagta hai saari duniya ki samriddhi aa jati hai. Mere jaisa yeh experience kisi aur ko nahi hua. Maine to aapke pavitra charano ki dhool pooj kar sab kuch paa liya. Ab mere man mein ek hi khwahish hai, aur wo poori hogi, prabhu, aapke kripa se. Raja ka natural pyar dekh kar rishi khush ho gaye aur bole, raja, aap apna aadesh dijiye.
Doha 3
राजन राउर नामु जसु सब अभिमत दातार।फल अनुगामी महिप मनि मन अभिलाषु तुम्हार।।3।।
rājana rāura nāmu jasu saba abhimata dātāra |phala anugāmī mahipa mani mana abhilāṣu tumhāra ||3||
Raja ji, aapka naam aur shohrat har wo cheez deti hai jo log chahte hain. Rajaon ke moti, jo aapke mann mein khwahish hoti hai, uske hisaab se phal milta hai.
Chaupai 4.1-4
सब बिधि गुरु प्रसन्न जियँ जानी।बोलेउ राउ रहँसि मृदु बानी।।
नाथ रामु करिअहिं जुबराजू।कहिअ कृपा करि करिअ समाजू।।
मोहि अछत यहु होइ उछाहू।लहहिं लोग सब लोचन लाहू।।
प्रभु प्रसाद सिव सबइ निबाहीं।यह लालसा एक मन माहीं।।
पुनि न सोच तनु रहउ कि जाऊ।जेहिं न होइ पाछें पछिताऊ।।
सुनि मुनि दसरथ बचन सुहाए।मंगल मोद मूल मन भाए।।
सुनु नृप जासु बिमुख पछिताहीं।जासु भजन बिनु जरनि न जाहीं।।
भयउ तुम्हार तनय सोइ स्वामी।रामु पुनीत प्रेम अनुगामी।।
saba bidhi guru prasanna jiyã jānī |boleu rāu rahãsi mṛdu bānī ||
nātha rāmu kariahiṁ jubarājū |kahia kṛpā kari karia samājū ||
mohi achata yahu hoi uchāhū |lahahiṁ loga saba locana lāhū ||
prabhu prasāda siva sabai nibāhīṁ |yaha lālasā eka mana māhīṁ ||
puni na soca tanu rahau ki jāū |jehiṁ na hoi pācheṁ pachitāū ||
suni muni dasaratha bacana suhāe |maṁgala moda mūla mana bhāe ||
sunu nṛpa jāsu bimukha pachitāhīṁ |jāsu bhajana binu jarani na jāhīṁ ||
bhayau tumhāra tanaya soi svāmī |rāmu punīta prema anugāmī ||
Raja ne dil se samajh liya ki guru har tarah se khush hain, to muskurate hue naram awaaz mein bole. Raja kehte hain, "Prabhu, Ram ko yuvraj banaiye. Kripa karke bataiye, main sab tayari kar deta hoon." "Jab tak main zinda hoon ye utsav ho jaye, aur sab log apni aankhon se dekh kar khush ho jayein." "Aap ki kripa se aur Shiv ji ki kripa se sab kuch ho gaya. Bas ek hi tamanna dil mein bachi hai." "Uske baad farak nahi padta ki main rahu ya chala jau, bas itna hai ki baad mein koi pachtawa na ho." Dasharath ki pyari baatein sunkar rishi dil se khush ho gaye. Wo baatein ashirwad aur khushi ki jad thi. "Suno raja, jis se log muh mod lete hain aur pachtate hain, aur jiski bhajan ke bina dil ki jalan nahi utarti," "wahi bhagwan tumhara beta ban gaye hain. Ram, jo paak hain aur prem mein rehte hain."
Doha 4
बेगि बिलंबु न करिअ नृप साजिअ सबुइ समाजु।सुदिन सुमंगलु तबहिं जब रामु होहिं जुबराजु।।4।।
begi bilaṁbu na karia nṛpa sājia sabui samāju |sudina sumaṁgalu tabahiṁ jaba rāmu hohiṁ jubarāju ||4||
Raja ji, jaldi karo, deri mat karo. Sari taiyari ek saath kar lo. Jis din Ram yuvraj banenge, us din bahut achha aur shubh hoga.
Chaupai 5.1-4
मुदित महिपति मंदिर आए।सेवक सचिव सुमंत्रु बोलाए।।
कहि जयजीव सीस तिन्ह नाए।भूप सुमंगल बचन सुनाए।।
जौं पाँचहि मत लागै नीका।करहु हरषि हियँ रामहि टीका।।
मंत्री मुदित सुनत प्रिय बानी।अभिमत बिरवँ परेउ जनु पानी।।
बिनती सचिव करहि कर जोरी।जिअहु जगतपति बरिस करोरी।।
जग मंगल भल काजु बिचारा।बेगिअ नाथ न लाइअ बारा।।
नृपहि मोदु सुनि सचिव सुभाषा।बढ़त बौंड़ जनु लही सुसाखा।।
mudita mahipati maṁdira āe |sevaka saciva sumaṁtru bolāe ||
kahi jayajīva sīsa tinha nāe |bhūpa sumaṁgala bacana sunāe ||
jauṁ pā̃cahi mata lāgai nīkā |karahu haraṣi hiyã rāmahi ṭīkā ||
maṁtrī mudita sunata priya bānī |abhimata biravã pareu janu pānī ||
binatī saciva karahi kara jorī |jiahu jagatapati barisa karorī ||
jaga maṁgala bhala kāju bicārā |begia nātha na lāia bārā ||
nṛpahi modu suni saciva subhāṣā |baṛhata bauṁṛa janu lahī susākhā ||
Raja khush hoke apne mahal wapas aaya, aur apne naukaron aur mantri Sumantra ko bulaya. Unhone jeet ho aapko aur lambi umar jeeyo bolke sir jhukaya, aur raja ne unhe bahut achhi khabar sunayi. Agar sabhi ko ye baat achhi lagi, toh khushi se dil bharke Ram ke mathe pe raj tilak lagao. Mantri ye pyari baatein sunkar bahut khush hua, jaise kisi chhote paudhe pe barasat pad gayi ho. Mantri ne hath jodke arz kiya, jagat ke swami karodon saal jiye. Aapne jagat ki bhalai ka kaam socha hai. Jaldi karo nath, der mat lagao. Raja mantri ki acchi baatein sunkar khush hua, jaise badhti bel ko mazboot daal mil jaye.
Doha 5
कहेउ भूप मुनिराज कर जोइ जोइ आयसु होइ।राम राज अभिषेक हित बेगि करहु सोइ सोइ।।5।।
kaheu bhūpa munirāja kara joi joi āyasu hoi |rāma rāja abhiṣeka hita begi karahu soi soi ||5||
Raja ne kaha: jo jo hukum raja rishi de, wohi wohi kaam turant kar do, taaki Ram ka raj abhishek ho sake.
Chaupai 6.1-4
हरषि मुनीस कहेउ मृदु बानी।आनहु सकल सुतीरथ पानी।।
औषध मूल फूल फल पाना।कहे नाम गनि मंगल नाना।।
चामर चरम बसन बहु भाँती।रोम पाट पट अगनित जाती।।
मनिगन मंगल बस्तु अनेका।जो जग जोगु भूप अभिषेका।।
बेद बिदित कहि सकल बिधाना।कहेउ रचहु पुर बिबिध बिताना।।
सफल रसाल पूगफल केरा।रोपहु बीथिन्ह पुर चहुँ फेरा।।
रचहु मंजु मनि चौकें चारू।कहहु बनावन बेगि बजारू।।
पूजहु गनपति गुर कुलदेवा।सब बिधि करहु भूमिसुर सेवा।।
haraṣi munīsa kaheu mṛdu bānī |ānahu sakala sutīratha pānī ||
auṣadha mūla phūla phala pānā |kahe nāma gani maṁgala nānā ||
cāmara carama basana bahu bhā̃tī |roma pāṭa paṭa aganita jātī ||
manigana maṁgala bastu anekā |jo jaga jogu bhūpa abhiṣekā ||
beda bidita kahi sakala bidhānā |kaheu racahu pura bibidha bitānā ||
saphala rasāla pūgaphala kerā |ropahu bīthinha pura cahũ pherā ||
racahu maṁju mani caukeṁ cārū |kahahu banāvana begi bajārū ||
pūjahu ganapati gura kuladevā |saba bidhi karahu bhūmisura sevā ||
Sabse bada rishi khush hokar naram awaaz mein bola, "Saare teerth sthaanon se paani le kar aao." "Jadi booti, jad, phool, fal aur paan ke patte le kar aao." Unhone ek ek karke bahut saari shubh cheezon ke naam liye. Unhone chaamra, chamde aur kai tarah ke kapde bataye. Wool, fur aur resham ke bhi aise kai tarah ke kapde the jinki ginti nahi hoti. Unhone bahut saare ratan aur aur bhi shubh cheezein batayi. Jo bhi duniya mein raja ke rajtilak ke layak ho. Ved mein likhe saare vidhi batane ke baad unhone kaha, "Shehar mein kai tarah ke pandal aur chhatriyaan lagao." "Fal wale aam ke ped, supaari aur kele ke ped shehar ke har taraf ki galiyon mein laga do." "Ratan se sajhe sundar chowk banao, aur bazaar jaldi se sajawo." "Ganpati, apne guru aur kul ke devtaon ki puja karo, aur har tarah se Brahmano ki sewa karo."
Doha 6
ध्वज पताक तोरन कलस सजहु तुरग रथ नाग।सिर धरि मुनिबर बचन सबु निज निज काजहिं लाग।।6।।
dhvaja patāka torana kalasa sajahu turaga ratha nāga |sira dhari munibara bacana sabu nija nija kājahiṁ lāga ||6||
Jhande, pataka, toran aur kalash sajao. Ghode, rath aur haathi bhi taiyaar karo. Sab ne bade rishi ke bol apne sir par rakh liye. Phir har koi apna apna kaam karne lag gaya.
Chaupai 7.1-4
जो मुनीस जेहि आयसु दीन्हा।सो तेहिं काजु प्रथम जनु कीन्हा।।
बिप्र साधु सुर पूजत राजा।करत राम हित मंगल काजा।।
सुनत राम अभिषेक सुहावा।बाज गहागह अवध बधावा।।
राम सीय तन सगुन जनाए।फरकहिं मंगल अंग सुहाए।।
पुलकि सप्रेम परसपर कहहीं।भरत आगमनु सूचक अहहीं।।
भए बहुत दिन अति अवसेरी।सगुन प्रतीति भेंट प्रिय केरी।।
भरत सरिस प्रिय को जग माहीं।इहइ सगुन फलु दूसर नाहीं।।
रामहि बंधु सोच दिन राती।अंडन्हि कमठ हृदउ जेहि भाँती।।
jo munīsa jehi āyasu dīnhā |so tehiṁ kāju prathama janu kīnhā ||
bipra sādhu sura pūjata rājā |karata rāma hita maṁgala kājā ||
sunata rāma abhiṣeka suhāvā |bāja gahāgaha avadha badhāvā ||
rāma sīya tana saguna janāe |pharakahiṁ maṁgala aṁga suhāe ||
pulaki saprema parasapara kahahīṁ |bharata āgamanu sūcaka ahahīṁ ||
bhae bahuta dina ati avaserī |saguna pratīti bheṁṭa priya kerī ||
bharata sarisa priya ko jaga māhīṁ |ihai saguna phalu dūsara nāhīṁ ||
rāmahi baṁdhu soca dina rātī |aṁḍanhi kamaṭha hṛdau jehi bhā̃tī ||
Rishiyon ke sardar ne jis kaam jise diya, usne wahi kaam sabse pehle apna samajh kar kar daala. Raja ne panditon, sadhuon aur devtaon ki puja ki, aur Ram ke liye har achhe kaam kiya. Ram ke rajyabhishek ki khabar sunte hi, poori Ayodhya mein khushi ke saaz bajne lage. Ram aur Sita ke shareer mein shagun dikhne lage. Unke sundar ang kanpne lage. Khushi se bhar ke dono ne pyar se ek dusre se kaha, ye sab Bharat ke aane ke shagun hain. Bahut din ho gaye, humein bahut chinta hai. Ye shagun humein bharosa deta hai ki hum apne pyare se milenge. Is duniya mein Bharat jaisa pyara kaun hai. Ye shagun ka phal yahi hai, aur koi doosra nahi. Ram din raat apne bhai ki chinta mein rehte the, jaise kachhua apne ande ki chinta mein rehta hai.
Doha 7
एहि अवसर मंगलु परम सुनि रहँसेउ रनिवासु।सोभत लखि बिधु बढ़त जनु बारिधि बीचि बिलासु।।7।।
ehi avasara maṁgalu parama suni rahãseu ranivāsu |sobhata lakhi bidhu baṛhata janu bāridhi bīci bilāsu ||7||
Us waqt raj mahal ke andar sab log bahut achhi khabar sun ke khush ho gaye. Unka khushi mein jo roop tha, waisa lag raha tha jaise poora chaand nikalne par samundar ki lehrein khel uthi ho.
Chaupai 8.1-4
प्रथम जाइ जिन्ह बचन सुनाए।भूषन बसन भूरि तिन्ह पाए।।
प्रेम पुलकि तन मन अनुरागीं।मंगल कलस सजन सब लागीं।।
चौकें चारु सुमित्राँ पुरी।मनिमय बिबिध भाँति अति रुरी।।
आनँद मगन राम महतारी।दिए दान बहु बिप्र हँकारी।।
पूजीं ग्रामदेबि सुर नागा।कहेउ बहोरि देन बलिभागा।।
जेहि बिधि होइ राम कल्यानू।देहु दया करि सो बरदानू।।
गावहिं मंगल कोकिलबयनीं।बिधुबदनीं मृगसावकनयनीं।।
prathama jāi jinha bacana sunāe |bhūṣana basana bhūri tinha pāe ||
prema pulaki tana mana anurāgīṁ |maṁgala kalasa sajana saba lāgīṁ ||
caukeṁ cāru sumitrā̃ purī |manimaya bibidha bhā̃ti ati rurī ||
ānãda magana rāma mahatārī |die dāna bahu bipra hãkārī ||
pūjīṁ grāmadebi sura nāgā |kaheu bahori dena balibhāgā ||
jehi bidhi hoi rāma kalyānū |dehu dayā kari so baradānū ||
gāvahiṁ maṁgala kokilabayanīṁ |bidhubadanīṁ mṛgasāvakanayanīṁ ||
Jo log sabse pehle jaakar khabar le aaye, unko bahut saara kapda aur gehne mile. Auraton ke tan aur man prem se khinch gaya. Sab ne mangal ke kalash sajane shuru kar diye. Sumitra ne sundar chowk banaye, jo tarah tarah ke maniyon se bane the aur bahut sohne lage the. Ram ki mata khushi mein doobi rahi. Unhone brahman bulaye aur unko bahut daan diya. Unhone gaon ki devi, devta aur naag dono ki puja ki, aur aage bhi unko bhog dena ka vaada kiya. Unhone prarthana ki, aisi daya karke boon do jisse Ram ka kalyan ho. Jin auraton ki awaaz koel jaisi, chehra chaand jaisa aur aankhein hiran jaisi thi, unhone mangal geet gaaye.
Doha 8
राम राज अभिषेकु सुनि हियँ हरषे नर नारि।लगे सुमंगल सजन सब बिधि अनुकूल बिचारि।।8।।
rāma rāja abhiṣeku suni hiyã haraṣe nara nāri |lage sumaṁgala sajana saba bidhi anukūla bicāri ||8||
Ram ke rajya abhishek ki khabar sun ke sab nar aur nari ke dil khush ho gaye. Unhone socha ki har tarah se sab kuch unke favour mein hai, toh sab ne mangalmayi taiyariyan shuru kar di.
Chaupai 9.1-4
तब नरनाहँ बसिष्ठु बोलाए।रामधाम सिख देन पठाए।।
गुर आगमनु सुनत रघुनाथा।द्वार आइ पद नायउ माथा।।
सादर अरघ देइ घर आने।सोरह भाँति पूजि सनमाने।।
गहे चरन सिय सहित बहोरी।बोले रामु कमल कर जोरी।।
सेवक सदन स्वामि आगमनू।मंगल मूल अमंगल दमनू।।
तदपि उचित जनु बोलि सप्रीती।पठइअ काज नाथ असि नीती।।
प्रभुता तजि प्रभु कीन्ह सनेहू।भयउ पुनीत आजु यहु गेहू।।
आयसु होइ सो करौं गोसाई।सेवक लहइ स्वामि सेवकाई।।
taba naranāhã basiṣṭhu bolāe |rāmadhāma sikha dena paṭhāe ||
gura āgamanu sunata raghunāthā |dvāra āi pada nāyau māthā ||
sādara aragha dei ghara āne |soraha bhā̃ti pūji sanamāne ||
gahe carana siya sahita bahorī |bole rāmu kamala kara jorī ||
sevaka sadana svāmi āgamanū |maṁgala mūla amaṁgala damanū ||
tadapi ucita janu boli saprītī |paṭhaia kāja nātha asi nītī ||
prabhutā taji prabhu kīnha sanehū |bhayau punīta āju yahu gehū ||
āyasu hoi so karauṁ gosāī |sevaka lahai svāmi sevakāī ||
Raja ne Vasishtha ko bulaya aur unhe Ram ke ghar bheja taaki wo Ram ko samjhaye. Guru aa rahe hain sun kar Ram darwaze par aaye aur unke charno mein sir jhuka diya. Izzat se swagat ka paani diya aur ghar mein le aaye, solah tarah ki puja karke unka samman kiya. Phir Sita ke saath unke charan pakde, aur Ram haath jod kar bol uthe. Jab swami apne sevak ke ghar aata hai, toh yeh har ashirwad ki jad hai aur har bure waqt ko khatm kar deta hai. Phir bhi, prabhu, pyaar se apne sevak ko bulana aur kisi kaam ke liye bhejna uchit tha, yehi niyam hai. Lekin aapne apna bada pan chhod diya aur mujhpe pyaar dikhaya, isliye aaj yeh ghar paak ho gaya hai. Jo hukum do, swami, main wahi karunga, kyunki sevak tabhi apni sewa ka fal paata hai jab apne swami ki sewa karta hai.
Doha 9
सुनि सनेह साने बचन मुनि रघुबरहि प्रसंस।राम कस न तुम्ह कहहु अस हंस बंस अवतंस।।9।।
suni saneha sāne bacana muni raghubarahi prasaṁsa |rāma kasa na tumha kahahu asa haṁsa baṁsa avataṁsa ||9||
Rishi ne pyaar bhare baatein sun kar Ram ki taareef ki. Rishi ne kaha, Ram, tum aise baat kyun nahi karte? Tum Surya vansh ki shaan ho, aur woh vansh hamsa jaisa hai, yaani saaf aur soojh boojh wala.
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के ‘अभिषेक-मंगल’ प्रसंग का पाठ गृह-शांति, राज्य/कार्य-सिद्धि, तथा गुरु-आज्ञा के प्रति दृढ़ता देने वाला माना जाता है; विशेषतः ‘मंगल’ और ‘धर्म-निश्चय’ की बुद्धि जाग्रत होती है—जो आगे के वनवास-त्याग को समझने की पात्रता बनती है।
अभिषेक/मंगल-प्रसंग में कई रामानंदी परंपराओं में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-जप को समपुट रूप में जोड़ा जाता है; शिव-वंदना के संदर्भ में कुछ पाठ-परंपराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’ का संक्षिप्त समपुट भी रखती हैं (स्थानीय/सम्प्रदायानुसार भेद)।
Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
