Prakarana 1
यह सोपान ‘राजधर्म बनाम प्रेमधर्म’ के द्वंद्व को साधना-पथ में रूपान्तरित करता है: बाह्य अभिषेक (सामाजिक-राजकीय प्रतिष्ठा) से भीतर के अभिषेक (त्याग, समत्व, आज्ञापालन) की ओर चढ़ाई। अयोध्या—‘अयोध्या’ (अ-युद्ध) प्रतीक है उस अंतःपुर की जहाँ इच्छा/लोभ के साथ युद्ध नहीं, बल्कि विवेक से शमन होता है। इस काण्ड में राम का युवराज-टीका प्रस्ताव भक्ति के लिए ‘मंगल’ है, पर वही मंगल आगे चलकर वैराग्य की कसौटी बनता है। अतः यह चरण साधक को सिखाता है कि ईश्वर-सान्निध्य का शिखर राजसुख नहीं, गुरु-वचन, पितृ-वचन और लोक-कल्याण के लिए स्वेच्छा से कष्ट स्वीकार करना है—यही मुक्ति की सीढ़ी का निर्णायक पायदान है।
ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ ਕਰੁਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੇਵਲ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਦੇ ਘਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ‘ਧਰਮ-ਕਰੁਣਾ’ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ (ਸ਼ੰਕਰ-ਵੰਦਨਾ, ਰਘੁਨੰਦਨ-ਮੁਖਸ਼੍ਰੀ, ਰਾਮ-ਧਨੁਰਧਰ ਰੂਪ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਗਰ-ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਰਖ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ‘ਨਿਤ ਨਵ ਮੰਗਲ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਮੇਘ’ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਪੁੰਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਮਾਨਸ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ-ਧੁਰੀ ਤੁਰੰਤ ‘ਯੁਵਰਾਜ’ ਨਿਰਣਯ ਤੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ—ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਵ੍ਰਿਧਾਵਸਥਾ-ਬੋਧ (ਸਫ਼ੈਦ ਕੇਸ) ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ‘ਉਤਸਵ’ ਨੂੰ ‘ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਬੀਜ’ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਜਿੰਨੀ ਭਵ੍ਯ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਗਹਿਰੀ। ਤੁਲਸੀ ਇੱਥੇ ਸਗੁਣ-ਲੀਲਾ (ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸੇਕ) ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ-ਸਤ੍ਯ (ਅਨਾਸਕਤੀ, ਆਗਿਆਪਾਲਨ, ਸਮਤ੍ਵ) ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਕਾਂਡ-ਸਥਿਤਿਯੋਗ ਦਾ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਯ ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verses
ਸ਼ਲੋਕ 1-3
यस्याङ्के च विभाति भूधरसुता देवापगा मस्तकेभाले बालविधुर्गले च गरलं यस्योरसि व्यालराट्।सोऽयं भूतिविभूषणः सुरवरः सर्वाधिपः सर्वदाशर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिभः श्रीशङ्करः पातु माम्।।1।।
प्रसन्नतां या न गताभिषेकतस्तथा न मम्ले वनवासदुःखतः।मुखाम्बुजश्री रघुनन्दनस्य मे सदास्तु सा मञ्जुलमंगलप्रदा।।2।।
नीलाम्बुजश्यामलकोमलाङ्गं सीतासमारोपितवामभागम्।पाणौ महासायकचारुचापं नमामि रामं रघुवंशनाथम्।।3।।
yasyāṅke ca vibhāti bhūdharasutā devāpagā mastakebhāle bālavidhurgale ca garalaṁ yasyorasi vyālarāṭ |so'yaṁ bhūtivibhūṣaṇaḥ suravaraḥ sarvādhipaḥ sarvadāśarvaḥ sarvagataḥ śivaḥ śaśinibhaḥ śrīśaṅkaraḥ pātu mām ||1||
prasannatāṁ yā na gatābhiṣekatastathā na mamle vanavāsaduḥkhataḥ |mukhāmbujaśrī raghunandanasya me sadāstu sā mañjulamaṁgalapradā ||2||
nīlāmbujaśyāmalakomalāṅgaṁ sītāsamāropitavāmabhāgam |pāṇau mahāsāyakacārucāpaṁ namāmi rāmaṁ raghuvaṁśanātham ||3||
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਭੂਧਰਸੁਤਾ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦੇਵਪਗਾ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਬਾਲਵਿਧੂ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਗਰਲ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਆਲਰਾਟ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ: ਉਹ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੁਰਵਰ, ਸਰਵਾਧਿਪ, ਸ਼ਰਵ, ਸਰਵਗਤ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਸ਼ਿਨਿਭ, ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਈ, ਨਾ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਲੀਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਸ਼ੋਭਾ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮੰਜੁਲ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ। ਨੀਲਾਂਬੁਜ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮਲ ਕੋਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਸਮਾਰੋਪਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਸਾਇਕ ਤੇ ਚਾਰੂਚਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਰਘੁਵੰਸ਼ਨਾਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਦੋਹਾ
श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि।।
śrīguru carana saroja raja nija manu mukuru sudhāri |baranaũ raghubara bimala jasu jo dāyaku phala cāri ||
ਸ੍ਰੀਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਰਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦਰਪਣ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਰਘੁਬਰ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਯਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚਾਰ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 1.1-4
जब तें रामु ब्याहि घर आए।नित नव मंगल मोद बधाए।।
भुवन चारिदस भूधर भारी।सुकृत मेघ बरषहि सुख बारी।।
रिधि सिधि संपति नदीं सुहाई।उमगि अवध अंबुधि कहुँ आई।।
मनिगन पुर नर नारि सुजाती।सुचि अमोल सुंदर सब भाँती।।
कहि न जाइ कछु नगर बिभूती।जनु एतनिअ बिरंचि करतूती।।
सब बिधि सब पुर लोग सुखारी।रामचंद मुख चंदु निहारी।।
मुदित मातु सब सखीं सहेली।फलित बिलोकि मनोरथ बेली।।
राम रूपु गुनसीलु सुभाऊ।प्रमुदित होइ देखि सुनि राऊ।।
jaba teṁ rāmu byāhi ghara āe |nita nava maṁgala moda badhāe ||
bhuvana cāridasa bhūdhara bhārī |sukṛta megha baraṣahi sukha bārī ||
ridhi sidhi saṁpati nadīṁ suhāī |umagi avadha aṁbudhi kahũ āī ||
manigana pura nara nāri sujātī |suci amola suṁdara saba bhā̃tī ||
kahi na jāi kachu nagara bibhūtī |janu etania biraṁci karatūtī ||
saba bidhi saba pura loga sukhārī |rāmacaṁda mukha caṁdu nihārī ||
mudita mātu saba sakhīṁ sahelī |phalita biloki manoratha belī ||
rāma rūpu gunasīlu subhāū |pramudita hoi dekhi suni rāū ||
ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਰਾਮ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਆਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਉਤਸਵ, ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਵਧਾਈਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨ ਭਾਰੀ ਪਰਬਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬੱਦਲ ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਦਾ ਜਲ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਰਿੱਧੀ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਪਦਾ ਸੁੰਦਰ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਛਲ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਰੂਪੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲੀਆਂ। ਨਗਰ ਦੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ: ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮੁੱਲ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ। ਨਗਰ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਕੁਝ ਕਹਿ ਕੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਮਾਨੋ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਹਨ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਸਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਆਪਣੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਦੀ ਲਤਾ ਨੂੰ ਫਲਵੰਤ ਦੇਖ ਕੇ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪ, ਗੁਣ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇਖ ਕੇ ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋਇਆ।
ਦੋਹਾ 1
सब कें उर अभिलाषु अस कहहिं मनाइ महेसु।आप अछत जुबराज पद रामहि देउ नरेसु।।1।।
saba keṁ ura abhilāṣu asa kahahiṁ manāi mahesu |āpa achata jubarāja pada rāmahi deu naresu ||1||
ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇੱਕ ਅਭਿਲਾਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆਂ ਆਖਦੇ ਸਨ: ਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪ ਜੀਵਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਦੇਵੇ।
ਚੌਪਈ 2.1-4
एक समय सब सहित समाजा।राजसभाँ रघुराजु बिराजा।।
सकल सुकृत मूरति नरनाहू।राम सुजसु सुनि अतिहि उछाहू।।
नृप सब रहहिं कृपा अभिलाषें।लोकप करहिं प्रीति रुख राखें।।
तिभुवन तीनि काल जग माहीं।भूरि भाग दसरथ सम नाहीं।।
मंगलमूल रामु सुत जासू।जो कछु कहिज थोर सबु तासू।।
रायँ सुभायँ मुकुरु कर लीन्हा।बदनु बिलोकि मुकुट सम कीन्हा।।
श्रवन समीप भए सित केसा।मनहुँ जरठपनु अस उपदेसा।।
नृप जुबराज राम कहुँ देहू।जीवन जनम लाहु किन लेहू।।
eka samaya saba sahita samājā |rājasabhā̃ raghurāju birājā ||
sakala sukṛta mūrati naranāhū |rāma sujasu suni atihi uchāhū ||
nṛpa saba rahahiṁ kṛpā abhilāṣeṁ |lokapa karahiṁ prīti rukha rākheṁ ||
tibhuvana tīni kāla jaga māhīṁ |bhūri bhāga dasaratha sama nāhīṁ ||
maṁgalamūla rāmu suta jāsū |jo kachu kahija thora sabu tāsū ||
rāyã subhāyã mukuru kara līnhā |badanu biloki mukuṭa sama kīnhā ||
śravana samīpa bhae sita kesā |manahũ jaraṭhapanu asa upadesā ||
nṛpa jubarāja rāma kahũ dehū |jīvana janama lāhu kina lehū ||
ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਘੂਰਾਜ ਸਭਾ ਸਮੇਤ ਰਾਜਸਭਾ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਯਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੀ ਉਲਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਲੋਕਪਾਲ ਪ੍ਰੀਤੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੂੰਹ ਰੱਖਦੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜਗਤ ਵਿਚ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਭਾਗਯਵਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਏ ਉਹ ਸਭ ਥੋੜਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਈਨਾ ਲਿਆ, ਮੂੰਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਕੁਟ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ, ਮਾਨੋ ਬੁਢਾਪਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਦੇਓ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦਾ ਲਾਭ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ?"
ਦੋਹਾ 2
यह बिचारु उर आनि नृप सुदिनु सुअवसरु पाइ।प्रेम पुलकि तन मुदित मन गुरहि सुनायउ जाइ।।2।।
yaha bicāru ura āni nṛpa sudinu suavasaru pāi |prema pulaki tana mudita mana gurahi sunāyau jāi ||2||
ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲਿਆਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਰ ਪਾਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪੁਲਕਿਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।
ਚੌਪਈ 3.1-4
कहइ भुआलु सुनिअ मुनिनायक।भए राम सब बिधि सब लायक।।
सेवक सचिव सकल पुरबासी।जे हमारे अरि मित्र उदासी।।
सबहि रामु प्रिय जेहि बिधि मोही।प्रभु असीस जनु तनु धरि सोही।।
बिप्र सहित परिवार गोसाईं।करहिं छोहु सब रौरिहि नाई।।
जे गुर चरन रेनु सिर धरहीं।ते जनु सकल बिभव बस करहीं।।
मोहि सम यहु अनुभयउ न दूजें।सबु पायउँ रज पावनि पूजें।।
अब अभिलाषु एकु मन मोरें।पूजहि नाथ अनुग्रह तोरें।।
मुनि प्रसन्न लखि सहज सनेहू।कहेउ नरेस रजायसु देहू।।
kahai bhuālu sunia munināyaka |bhae rāma saba bidhi saba lāyaka ||
sevaka saciva sakala purabāsī |je hamāre ari mitra udāsī ||
sabahi rāmu priya jehi bidhi mohī |prabhu asīsa janu tanu dhari sohī ||
bipra sahita parivāra gosāīṁ |karahiṁ chohu saba raurihi nāī ||
je gura carana renu sira dharahīṁ |te janu sakala bibhava basa karahīṁ ||
mohi sama yahu anubhayau na dūjeṁ |sabu pāyaũ raja pāvani pūjeṁ ||
aba abhilāṣu eku mana moreṁ |pūjahi nātha anugraha toreṁ ||
muni prasanna lakhi sahaja sanehū |kaheu naresa rajāyasu dehū ||
ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ। ਰਾਮ ਹਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹਰ ਕੰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸੇਵਕ, ਸਚਿਵ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਰੂਪ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਿਤ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਪੂਜ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਹਿਜ ਸਨੇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਗਿਆ ਦਿਓ।
ਦੋਹਾ 3
राजन राउर नामु जसु सब अभिमत दातार।फल अनुगामी महिप मनि मन अभिलाषु तुम्हार।।3।।
rājana rāura nāmu jasu saba abhimata dātāra |phala anugāmī mahipa mani mana abhilāṣu tumhāra ||3||
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਂਛਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਰਤਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 4.1-4
सब बिधि गुरु प्रसन्न जियँ जानी।बोलेउ राउ रहँसि मृदु बानी।।
नाथ रामु करिअहिं जुबराजू।कहिअ कृपा करि करिअ समाजू।।
मोहि अछत यहु होइ उछाहू।लहहिं लोग सब लोचन लाहू।।
प्रभु प्रसाद सिव सबइ निबाहीं।यह लालसा एक मन माहीं।।
पुनि न सोच तनु रहउ कि जाऊ।जेहिं न होइ पाछें पछिताऊ।।
सुनि मुनि दसरथ बचन सुहाए।मंगल मोद मूल मन भाए।।
सुनु नृप जासु बिमुख पछिताहीं।जासु भजन बिनु जरनि न जाहीं।।
भयउ तुम्हार तनय सोइ स्वामी।रामु पुनीत प्रेम अनुगामी।।
saba bidhi guru prasanna jiyã jānī |boleu rāu rahãsi mṛdu bānī ||
nātha rāmu kariahiṁ jubarājū |kahia kṛpā kari karia samājū ||
mohi achata yahu hoi uchāhū |lahahiṁ loga saba locana lāhū ||
prabhu prasāda siva sabai nibāhīṁ |yaha lālasā eka mana māhīṁ ||
puni na soca tanu rahau ki jāū |jehiṁ na hoi pācheṁ pachitāū ||
suni muni dasaratha bacana suhāe |maṁgala moda mūla mana bhāe ||
sunu nṛpa jāsu bimukha pachitāhīṁ |jāsu bhajana binu jarani na jāhīṁ ||
bhayau tumhāra tanaya soi svāmī |rāmu punīta prema anugāmī ||
ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੱਸ ਕੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ। "ਨਾਥ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਓ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਾਂ।" "ਮੈਂ ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਉਤਸਵ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਪਾਉਣ।" "ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਇੱਕ ਲਾਲਸਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੈ।" "ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਸਰੀਰ ਰਹੇ ਜਾਂ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਛਤਾਵਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਿੱਠੜੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਇਹ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਸਨ। "ਸੁਣ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਮੁਖ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਭਜਨ ਬਿਨਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਜਲਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, "ਉਹੀ ਸੁਆਮੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ ਹੈ: ਰਾਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਅਨੁਗਾਮੀ।"
ਦੋਹਾ 4
बेगि बिलंबु न करिअ नृप साजिअ सबुइ समाजु।सुदिन सुमंगलु तबहिं जब रामु होहिं जुबराजु।।4।।
begi bilaṁbu na karia nṛpa sājia sabui samāju |sudina sumaṁgalu tabahiṁ jaba rāmu hohiṁ jubarāju ||4||
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਛੇਤੀ ਕਰੋ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ; ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸਾਜ ਲਓ। ਉਹ ਦਿਨ ਭਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਮਾਂਗਲਿਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਯੁਵਰਾਜ ਹੋਣਗੇ।
ਚੌਪਈ 5.1-4
मुदित महिपति मंदिर आए।सेवक सचिव सुमंत्रु बोलाए।।
कहि जयजीव सीस तिन्ह नाए।भूप सुमंगल बचन सुनाए।।
जौं पाँचहि मत लागै नीका।करहु हरषि हियँ रामहि टीका।।
मंत्री मुदित सुनत प्रिय बानी।अभिमत बिरवँ परेउ जनु पानी।।
बिनती सचिव करहि कर जोरी।जिअहु जगतपति बरिस करोरी।।
जग मंगल भल काजु बिचारा।बेगिअ नाथ न लाइअ बारा।।
नृपहि मोदु सुनि सचिव सुभाषा।बढ़त बौंड़ जनु लही सुसाखा।।
mudita mahipati maṁdira āe |sevaka saciva sumaṁtru bolāe ||
kahi jayajīva sīsa tinha nāe |bhūpa sumaṁgala bacana sunāe ||
jauṁ pā̃cahi mata lāgai nīkā |karahu haraṣi hiyã rāmahi ṭīkā ||
maṁtrī mudita sunata priya bānī |abhimata biravã pareu janu pānī ||
binatī saciva karahi kara jorī |jiahu jagatapati barisa karorī ||
jaga maṁgala bhala kāju bicārā |begia nātha na lāia bārā ||
nṛpahi modu suni saciva subhāṣā |baṛhata bauṁṛa janu lahī susākhā ||
ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਆਇਆ, ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ। "ਜੈ ਹੋਵੇ, ਦੀਰਘ ਆਯੂ ਹੋਵੇ" ਆਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਸੁਣਾਏ। "ਜੇ ਪੰਜਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਟਿਕਾ ਲਗਾਓ।" ਮੰਤਰੀ ਇਹ ਪਿਆਰੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬੂਟੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪਿਆ। ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: "ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਕ੍ਰੋੜ ਸਾਲ ਜੀਵੋ।" "ਜਗਤ ਦੇ ਮੰਗਲ ਲਈ ਭਲਾ ਕੰਮ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਕਰੋ, ਨਾਥ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਲਾਓ।" ਮੰਤਰੀ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਧਦੀ ਲਤਾ ਨੂੰ ਟਹਣੀ ਮਿਲੀ।
ਦੋਹਾ 5
कहेउ भूप मुनिराज कर जोइ जोइ आयसु होइ।राम राज अभिषेक हित बेगि करहु सोइ सोइ।।5।।
kaheu bhūpa munirāja kara joi joi āyasu hoi |rāma rāja abhiṣeka hita begi karahu soi soi ||5||
ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੁਨੀਰਾਜ ਜੋ ਜੋ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਉਹ ਉਹ ਛੇਤੀ ਕਰੋ।
ਚੌਪਈ 6.1-4
हरषि मुनीस कहेउ मृदु बानी।आनहु सकल सुतीरथ पानी।।
औषध मूल फूल फल पाना।कहे नाम गनि मंगल नाना।।
चामर चरम बसन बहु भाँती।रोम पाट पट अगनित जाती।।
मनिगन मंगल बस्तु अनेका।जो जग जोगु भूप अभिषेका।।
बेद बिदित कहि सकल बिधाना।कहेउ रचहु पुर बिबिध बिताना।।
सफल रसाल पूगफल केरा।रोपहु बीथिन्ह पुर चहुँ फेरा।।
रचहु मंजु मनि चौकें चारू।कहहु बनावन बेगि बजारू।।
पूजहु गनपति गुर कुलदेवा।सब बिधि करहु भूमिसुर सेवा।।
haraṣi munīsa kaheu mṛdu bānī |ānahu sakala sutīratha pānī ||
auṣadha mūla phūla phala pānā |kahe nāma gani maṁgala nānā ||
cāmara carama basana bahu bhā̃tī |roma pāṭa paṭa aganita jātī ||
manigana maṁgala bastu anekā |jo jaga jogu bhūpa abhiṣekā ||
beda bidita kahi sakala bidhānā |kaheu racahu pura bibidha bitānā ||
saphala rasāla pūgaphala kerā |ropahu bīthinha pura cahũ pherā ||
racahu maṁju mani caukeṁ cārū |kahahu banāvana begi bajārū ||
pūjahu ganapati gura kuladevā |saba bidhi karahu bhūmisura sevā ||
ਮੁਨੀਬਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਰਮ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ: "ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਜਲ ਲਿਆਓ।" ਔਸ਼ਧ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਪਾਨ ਪੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਮ ਗਿਣਦੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਮੰਗਲ ਵਸਤੂਆਂ ਦੱਸੀਆਂ। ਚਾਮਰ, ਚਮੜੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਸਤਰ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰੋਮ, ਪਾਟ ਅਤੇ ਪਟ। ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮੰਗਲ ਵਸਤੂਆਂ, ਜੋ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਯੋਗ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਤ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵਿਧ ਬਿਤਾਨ ਰਚੋ।" ਫਲਦਾਰ ਅੰਬ, ਸੁਪਾਰੀ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨਗਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬੀਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ। ਸੁੰਦਰ ਰਤਨ ਜੜੇ ਚੌਕ ਰਚੋ, ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਜਲਦੀ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਕਹੋ। ਗਣਪਤੀ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ।
ਦੋਹਾ 6
ध्वज पताक तोरन कलस सजहु तुरग रथ नाग।सिर धरि मुनिबर बचन सबु निज निज काजहिं लाग।।6।।
dhvaja patāka torana kalasa sajahu turaga ratha nāga |sira dhari munibara bacana sabu nija nija kājahiṁ lāga ||6||
ਘੋੜਿਆਂ, ਰੱਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਝੰਡੇ, ਪਤਾਕੇ, ਤੋਰਣ ਤੇ ਕਲਸ਼ ਸਜਾਓ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸਿਰ ਉਤੇ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਭ ਜਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਪਏ।
ਚੌਪਈ 7.1-4
जो मुनीस जेहि आयसु दीन्हा।सो तेहिं काजु प्रथम जनु कीन्हा।।
बिप्र साधु सुर पूजत राजा।करत राम हित मंगल काजा।।
सुनत राम अभिषेक सुहावा।बाज गहागह अवध बधावा।।
राम सीय तन सगुन जनाए।फरकहिं मंगल अंग सुहाए।।
पुलकि सप्रेम परसपर कहहीं।भरत आगमनु सूचक अहहीं।।
भए बहुत दिन अति अवसेरी।सगुन प्रतीति भेंट प्रिय केरी।।
भरत सरिस प्रिय को जग माहीं।इहइ सगुन फलु दूसर नाहीं।।
रामहि बंधु सोच दिन राती।अंडन्हि कमठ हृदउ जेहि भाँती।।
jo munīsa jehi āyasu dīnhā |so tehiṁ kāju prathama janu kīnhā ||
bipra sādhu sura pūjata rājā |karata rāma hita maṁgala kājā ||
sunata rāma abhiṣeka suhāvā |bāja gahāgaha avadha badhāvā ||
rāma sīya tana saguna janāe |pharakahiṁ maṁgala aṁga suhāe ||
pulaki saprema parasapara kahahīṁ |bharata āgamanu sūcaka ahahīṁ ||
bhae bahuta dina ati avaserī |saguna pratīti bheṁṭa priya kerī ||
bharata sarisa priya ko jaga māhīṁ |ihai saguna phalu dūsara nāhīṁ ||
rāmahi baṁdhu soca dina rātī |aṁḍanhi kamaṭha hṛdau jehi bhā̃tī ||
ਮੁਨੀਸ਼ਰੇਸ਼ਟ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਹੋਵੇ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਾਜੇ ਵੱਜ ਉੱਠੇ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਇਹ ਭਰਤ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਸੂਚਕ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ, ਅਤਿ ਚਿੰਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਲੱਛਣ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਲੱਛਣ ਦਾ ਫਲ ਇਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਦਿਨ ਰਾਤ ਭਰਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਆਪਣੇ ਆਂਡਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 7
एहि अवसर मंगलु परम सुनि रहँसेउ रनिवासु।सोभत लखि बिधु बढ़त जनु बारिधि बीचि बिलासु।।7।।
ehi avasara maṁgalu parama suni rahãseu ranivāsu |sobhata lakhi bidhu baṛhata janu bāridhi bīci bilāsu ||7||
ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਭਵਨ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੂਰਨਚੰਦਰ ਉਦਿਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦਮਯ ਉਠਾਨ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਚੌਪਈ 8.1-4
प्रथम जाइ जिन्ह बचन सुनाए।भूषन बसन भूरि तिन्ह पाए।।
प्रेम पुलकि तन मन अनुरागीं।मंगल कलस सजन सब लागीं।।
चौकें चारु सुमित्राँ पुरी।मनिमय बिबिध भाँति अति रुरी।।
आनँद मगन राम महतारी।दिए दान बहु बिप्र हँकारी।।
पूजीं ग्रामदेबि सुर नागा।कहेउ बहोरि देन बलिभागा।।
जेहि बिधि होइ राम कल्यानू।देहु दया करि सो बरदानू।।
गावहिं मंगल कोकिलबयनीं।बिधुबदनीं मृगसावकनयनीं।।
prathama jāi jinha bacana sunāe |bhūṣana basana bhūri tinha pāe ||
prema pulaki tana mana anurāgīṁ |maṁgala kalasa sajana saba lāgīṁ ||
caukeṁ cāru sumitrā̃ purī |manimaya bibidha bhā̃ti ati rurī ||
ānãda magana rāma mahatārī |die dāna bahu bipra hãkārī ||
pūjīṁ grāmadebi sura nāgā |kaheu bahori dena balibhāgā ||
jehi bidhi hoi rāma kalyānū |dehu dayā kari so baradānū ||
gāvahiṁ maṁgala kokilabayanīṁ |bidhubadanīṁ mṛgasāvakanayanīṁ ||
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾ ਕੇ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਬਸਤਰ ਮਿਲੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਿਹਰਾਏ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਭ ਨੇ ਮੰਗਲ ਕਲਸ਼ ਸਜਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਂਕ ਭਰੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ। ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਗ੍ਰਾਮਦੇਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ: ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ, ਦਿਆ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਰਦਾਨ ਦਿਓ। ਕੋਇਲ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ।
ਦੋਹਾ 8
राम राज अभिषेकु सुनि हियँ हरषे नर नारि।लगे सुमंगल सजन सब बिधि अनुकूल बिचारि।।8।।
rāma rāja abhiṣeku suni hiyã haraṣe nara nāri |lage sumaṁgala sajana saba bidhi anukūla bicāri ||8||
ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਨਰ-ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਹਰ ਵਿਧ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਝ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਚੌਪਈ 9.1-4
तब नरनाहँ बसिष्ठु बोलाए।रामधाम सिख देन पठाए।।
गुर आगमनु सुनत रघुनाथा।द्वार आइ पद नायउ माथा।।
सादर अरघ देइ घर आने।सोरह भाँति पूजि सनमाने।।
गहे चरन सिय सहित बहोरी।बोले रामु कमल कर जोरी।।
सेवक सदन स्वामि आगमनू।मंगल मूल अमंगल दमनू।।
तदपि उचित जनु बोलि सप्रीती।पठइअ काज नाथ असि नीती।।
प्रभुता तजि प्रभु कीन्ह सनेहू।भयउ पुनीत आजु यहु गेहू।।
आयसु होइ सो करौं गोसाई।सेवक लहइ स्वामि सेवकाई।।
taba naranāhã basiṣṭhu bolāe |rāmadhāma sikha dena paṭhāe ||
gura āgamanu sunata raghunāthā |dvāra āi pada nāyau māthā ||
sādara aragha dei ghara āne |soraha bhā̃ti pūji sanamāne ||
gahe carana siya sahita bahorī |bole rāmu kamala kara jorī ||
sevaka sadana svāmi āgamanū |maṁgala mūla amaṁgala damanū ||
tadapi ucita janu boli saprītī |paṭhaia kāja nātha asi nītī ||
prabhutā taji prabhu kīnha sanehū |bhayau punīta āju yahu gehū ||
āyasu hoi so karauṁ gosāī |sevaka lahai svāmi sevakāī ||
ਤਦੇ ਰਾਜੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਘਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਘੁਨਾਥ ਦਰਵਾਜੇ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਨਿਵਾਇਆ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਘ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਏ, ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੂਜ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਸਹਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਸੇਵਕ ਦੇ ਘਰ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਮੰਗਲ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਦਾ ਦਮਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਤਥਾਪਿ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭੇਜਣਾ, ਅਜਿਹੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਨੇਹ ਦਿਖਾਇਆ, ਅੱਜ ਇਹ ਘਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ ਗੋਸਾਈ, ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ, ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੇਵਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਫਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 9
सुनि सनेह साने बचन मुनि रघुबरहि प्रसंस।राम कस न तुम्ह कहहु अस हंस बंस अवतंस।।9।।
suni saneha sāne bacana muni raghubarahi prasaṁsa |rāma kasa na tumha kahahu asa haṁsa baṁsa avataṁsa ||9||
ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਘੂ ਬੰਸ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ: ਹੇ ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਇਉਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਸੂਰਜ ਬੰਸ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੋ, ਜੋ ਬੰਸ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के ‘अभिषेक-मंगल’ प्रसंग का पाठ गृह-शांति, राज्य/कार्य-सिद्धि, तथा गुरु-आज्ञा के प्रति दृढ़ता देने वाला माना जाता है; विशेषतः ‘मंगल’ और ‘धर्म-निश्चय’ की बुद्धि जाग्रत होती है—जो आगे के वनवास-त्याग को समझने की पात्रता बनती है।
अभिषेक/मंगल-प्रसंग में कई रामानंदी परंपराओं में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-जप को समपुट रूप में जोड़ा जाता है; शिव-वंदना के संदर्भ में कुछ पाठ-परंपराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’ का संक्षिप्त समपुट भी रखती हैं (स्थानीय/सम्प्रदायानुसार भेद)।
Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
