Sarga 7
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
अयोध्याकाण्ड
అయోధ్యాకాండ ఏడవ సర్గలో ప్రజల ఉత్సవోత్సాహం నుంచి అంతఃపురంలోని గూఢప్రేరణ వైపు కథ కీలకంగా మలుపు తిరుగుతుంది. కైకేయి దీర్ఘకాల సేవకురాలు మంథర చంద్రకాంతితో మెరిసే ప్రాసాదంపైకి ఎక్కి అయోధ్యను పరిశీలిస్తుంది—మార్గాలపై నీరు చల్లారు, పుష్పాలు చల్లబడ్డాయి, ధ్వజాలు ఎగురుతున్నాయి; దేవాలయాల్లో వేదఘోష, వాద్యనాదం, జనసమూహం ఆనందంలో మునిగింది. ఆమె సమీపంలోని ధాత్రిని కారణం అడుగుతుంది; ధాత్రి హర్షంతో, రాజా దశరథుడు రేపు పుష్య నక్షత్రంలో నిర్దోషుడైన రాముని యువరాజుగా అభిషేకించనున్నాడని ప్రకటిస్తుంది. ఈ వార్త విన్న మంథర కోపంతో రగిలిపోతుంది. కైలాససదృశ ప్రాసాదం నుంచి దిగివచ్చి విశ్రాంతిగా ఉన్న కైకేయిని ఎదుర్కొని, భయాన్ని రేపే మాటలతో ఆమెను కుదిపేస్తుంది—ఆసన్న ప్రమాదం, భాగ్యచంచలత్వం, రాజనీతి మోసం అంటూ ఆరోపించి రామాభిషేకాన్ని కైకేయి (మరియు భరతుడు) నాశనంగా చిత్రిస్తుంది. కైకేయి మొదట ఆందోళన చూపినా, రామాభిషేక వార్తకు ఆనందించి “శుభవార్త”కు మంథరకు ఆభరణం కూడా ఇస్తుంది—రాముడు, భరతుడు మధ్య ఆమెకు ఆరంభంలో వైరం లేదని ఇది సూచిస్తుంది. ఈ సర్గ బోధ: వాక్శక్తి రాజకీయ సాధనం; బహిరంగ ధర్మక్రతువులు కూడా అంతరంగ ప్రేరణ, భయకథన నియంత్రణతో తలక్రిందులవుతాయి।
Shlokas
Verse 1
ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता।प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया।।।।
మంథర, కైకేయి కులదాసిగా ఆమె జన్మనుండి సహవాసముచేసినది; యదృచ్ఛయా చంద్రసమప్రభమైన ప్రాసాదమును ఎక్కెను.
Verse 2
सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम्।अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत।।।।
అప్పుడు ఆ ప్రాసాదం నుండి మంథరా బయటకు చూచి సమస్త అయోధ్యను దర్శించింది—రాజమార్గాలు నీటితో చల్లబడినవి, పుష్పరాశులు చల్లబడినవి, నగరం ఉత్సవశోభతో అలంకృతమై ఉన్నది।
Verse 3
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।।।
మంథర అయోధ్యను చూచింది—అమూల్యమైన పతాకలు, ధ్వజాలతో సుసంస్కృతంగా అలంకరింపబడినది; వంకరగా విస్తరించిన మార్గాలతో చుట్టుముట్టబడినది; స్నానముచేసి శుద్ధులైన జనసమూహంతో నిండినది. మాలలు, మోదకాలు చేతబట్టి ఉన్న శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుల వేదఘోషతో నగరం మార్మోగింది; శుభ్ర దేవాలయ ద్వారాలు ప్రకాశించాయి; అన్ని విధాల వాద్యనాదాలు వ్యాపించాయి. హర్షిత జనసమూహం వీధులను నింపింది; ఉత్తమ హస్తి-అశ్వాలు ఉత్సాహంగా కదిలాయి; గోవులు, వృషభాల రంభా-గర్జనలతో అంతటా ప్రతిధ్వనించింది. ఇంతటి వైభవాన్ని చూచి మంథర పరమ విస్మయానికి లోనైంది।
Verse 4
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
మంథర అయోధ్యను చూచింది—అమూల్యమైన పతాకలు, ధ్వజాలతో సుసంస్కృతంగా అలంకరింపబడినది; వంకరగా విస్తరించిన మార్గాలతో చుట్టుముట్టబడినది; స్నానముచేసి శుద్ధులైన జనసమూహంతో నిండినది. మాలలు, మోదకాలు చేతబట్టి ఉన్న శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుల వేదఘోషతో నగరం మార్మోగింది; శుభ్ర దేవాలయ ద్వారాలు ప్రకాశించాయి; అన్ని విధాల వాద్యనాదాలు వ్యాపించాయి. హర్షిత జనసమూహం వీధులను నింపింది; ఉత్తమ హస్తి-అశ్వాలు ఉత్సాహంగా కదిలాయి; గోవులు, వృషభాల రంభా-గర్జనలతో అంతటా ప్రతిధ్వనించింది. ఇంతటి వైభవాన్ని చూచి మంథర పరమ విస్మయానికి లోనైంది।
Verse 5
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
మంథర అయోధ్యను చూచింది—అమూల్యమైన పతాకలు, ధ్వజాలతో సుసంస్కృతంగా అలంకరింపబడినది; వంకరగా విస్తరించిన మార్గాలతో చుట్టుముట్టబడినది; స్నానముచేసి శుద్ధులైన జనసమూహంతో నిండినది. మాలలు, మోదకాలు చేతబట్టి ఉన్న శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుల వేదఘోషతో నగరం మార్మోగింది; శుభ్ర దేవాలయ ద్వారాలు ప్రకాశించాయి; అన్ని విధాల వాద్యనాదాలు వ్యాపించాయి. హర్షిత జనసమూహం వీధులను నింపింది; ఉత్తమ హస్తి-అశ్వాలు ఉత్సాహంగా కదిలాయి; గోవులు, వృషభాల రంభా-గర్జనలతో అంతటా ప్రతిధ్వనించింది. ఇంతటి వైభవాన్ని చూచి మంథర పరమ విస్మయానికి లోనైంది।
Verse 6
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
మంథర అయోధ్యను చూచింది—అమూల్యమైన పతాకలు, ధ్వజాలతో సుసంస్కృతంగా అలంకరింపబడినది; వంకరగా విస్తరించిన మార్గాలతో చుట్టుముట్టబడినది; స్నానముచేసి శుద్ధులైన జనసమూహంతో నిండినది. మాలలు, మోదకాలు చేతబట్టి ఉన్న శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుల వేదఘోషతో నగరం మార్మోగింది; శుభ్ర దేవాలయ ద్వారాలు ప్రకాశించాయి; అన్ని విధాల వాద్యనాదాలు వ్యాపించాయి. హర్షిత జనసమూహం వీధులను నింపింది; ఉత్తమ హస్తి-అశ్వాలు ఉత్సాహంగా కదిలాయి; గోవులు, వృషభాల రంభా-గర్జనలతో అంతటా ప్రతిధ్వనించింది. ఇంతటి వైభవాన్ని చూచి మంథర పరమ విస్మయానికి లోనైంది।
Verse 7
प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्।अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा।।।।
ఆనందంతో వికసించిన కన్నులతో, పాండురవర్ణ కౌమవస్త్రం ధరించిన, సమీపంలో నిలిచిన ధాత్రిని చూసి మంథరా ఆమెను ప్రశ్నించింది.
Verse 8
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती।राममाता धनं किन्नु जनेभ्यस्सम्प्रयच्छति।।।।
అత్యుత్తమ హర్షంతో పరిపూర్ణమైన, ధనార్థపరగా ప్రసిద్ధమైన రామమాత ఇప్పుడు ప్రజలకు ధనాన్ని ఎందుకు పంచుతోంది?
Verse 9
अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे।कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः।।।।
ప్రజల్లో ఈ అతిమాత్ర ఆనందం ఎందుకు? నాకు చెప్పు—సంతోషించిన రాజు ఏమి చేయించాలనుకుంటున్నాడు?
Verse 10
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा।आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघव श्रियम्।।।।
అత్యంత హర్షముతో ఉప్పొంగిన ధాత్రి, పరమ ముదతో, కుబ్జకు రాఘవునకు కలుగబోయే అపార శ్రీ-సంపదను వివరించి చెప్పెను.
Verse 11
श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम्।राजा दशरथो राममभिषेचयिताऽनघम्।।।।
రేపు పుష్య నక్షత్రంలో రాజు దశరథుడు క్రోధజయుడైన, రఘువంశశ్రీ, నిర్దోషి రాముని యువరాజ్యాభిషేకంతో అభిషేకించనున్నాడు।
Verse 12
धात्र्यास्तु वचनं शृत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता।कैलासशिखराकारा त्प्रासादादवरोहत।।।।
దాయాది మాటలు విని కుబ్జా క్షణంలోనే కోపంతో రగిలిపోయి, కైలాస శిఖరంలా ఉన్న ఆ ప్రాసాదం నుండి త్వరగా దిగివచ్చింది।
Verse 13
सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी।शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
పాపదృష్టి గల మంథరా కోపంతో మండిపోతూ, విశ్రాంతిగా పడుకున్న కైకేయి వద్దకు వెళ్లి ఈ మాటలు చెప్పింది।
Verse 14
उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते।उपप्लुतामौघेन किमात्मानं न बुध्यसे।।।।
లే, మూర్ఖురాలా! ఎందుకు నిద్రపోతున్నావు? భయం నీపైకి దూసుకొస్తోంది. అపాయాల ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోతున్న నీ స్థితిని ఎందుకు గ్రహించట్లేదు?
Verse 15
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे।चलं हि तव सौभाग्यं नद्यास्स्रोत इवोष्णगे।।।।
అప్రియురాలివై సుభగరాణిలా రూపం ధరించి నీవు నీ సౌభాగ్యాన్ని గొప్పగా చెప్పుకొంటున్నావు. కాని నీ సౌభాగ్యం చంచలమైనది—గ్రీష్మతాపంలో నది ప్రవాహంలాగు.
Verse 16
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः।कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्।।।।
క్రోధంతో ఉన్న పాపబుద్ధి కుబ్జ చెప్పిన కఠిన వచనాలు విని కైకేయి పరమ విషాదంలో మునిగింది.
Verse 17
कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं नु मन्थरे।विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्।।।।
కైకేయి కుబ్జతో చెప్పింది—“మంథరా, అంతా క్షేమమేనా? నీ ముఖం విషణ్ణంగా ఉంది; నిన్ను నేను అత్యంత దుఃఖితురాలిగా చూస్తున్నాను.”
Verse 18
मन्थरा तु वच श्श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्।उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।
కైకేయి మధురాక్షరాలు విని, వాక్యనిపుణురాలైనప్పటికీ క్రోధంతో నిండిన మంథరా ప్రత్యుత్తరం చెప్పడం ప్రారంభించింది.
Verse 19
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी।विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्।।।।
మరింత విషణ్ణురాలై, కైకేయి హితాన్ని కోరుతున్నానని చెప్పుకునే ఆ కుబ్జ, ఆమె విషాదం పెరిగేలా మరియు రాఘవుడు (రాముడు)తో విభేదం కలిగేలా మాటలు పలికింది.
Verse 20
अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्।रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
హే దేవీ! నీ వినాశానికి మహత్తరమైన, అక్షయమైన కారణం ఇప్పుడు ప్రారంభమైంది—రాజు దశరథుడు శ్రీరాముని యువరాజ్యాభిషేకం చేయబోతున్నాడు।
Verse 21
साऽस्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता।दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता।।।।
నేను అగాధమైన భయములో మునిగిపోయి, దుఃఖశోకాలతో నిండిపోయి, అగ్నిలో దగ్ధమైనట్లుగా మండుతూ—నీ హితార్థమే ఇక్కడికి వచ్చాను।
Verse 22
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत्।त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः।।।।
హే కైకేయీ! నీ దుఃఖంతో నా దుఃఖం కూడా మహత్తరమవుతుంది; నీ అభివృద్ధితో నా అభివృద్ధి కూడా కలుగుతుంది—ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 23
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः।उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे।।।।
హే దేవీ! నీవు రాజవంశంలో జన్మించి, రాజుని మహిషివి; అయినా రాజధర్మాల ఉగ్రతను నీవు ఎలా గ్రహించవు?
Verse 24
धर्मावादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः।शुद्धभावे न जानीषे तेनैव मतिसन्धिता।।।।
నీ భర్త ధర్మవచనాలు పలుకుతాడు, కాని కపటుడు; మృదువుగా మాట్లాడతాడు, కాని క్రూరుడు. నీవు శుద్ధస్వభావినివి కాబట్టి అది గ్రహించవు; అతడే నీ మతిని బంధించాడు।
Verse 25
उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्।अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति।।।।
అతడు నీ దగ్గరకు వచ్చి అర్థంలేని సాంత్వన మాటలే పలుకుతున్నాడు; కానీ ఈ రోజు నీ భర్త నిజమైన లాభాన్ని కౌసల్యకే కట్టబెట్టనున్నాడు।
Verse 26
उपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु।काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके।।।।
ఆ దుష్టాత్ముడు భరతుణ్ని నీ బంధువుల వద్దకు పంపించి, ఉదయాన్నే అడ్డంకులేని రాజ్యంలో రాముణ్ని ప్రతిష్ఠించనున్నాడు।
Verse 27
शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया।आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया।।।।
ఓ బాలికా! తల్లిలా అతని మేలు కోరుతూ, భర్తనని భ్రమించి, నీవు శత్రువును ఒడిలో పెట్టుకున్నావు—విషసర్పంలా।
Verse 28
यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः।राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता।।।।
నిర్లక్ష్యం చేయబడిన సర్పం గానీ, నిర్లక్ష్యం చేయబడిన శత్రువు గానీ ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే ఈ రోజు రాజు దశరథుడు నీతో—నీ కుమారునితో కూడ—ప్రవర్తించాడు।
Verse 29
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यसुखोचिते।रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि।।।।
ఓ బాలికా, నిత్యసుఖానికి అలవాటైనదానా! ఆ పాపి అబద్ధ సాంత్వనతో—అతడు రాముణ్ని రాజ్యంలో ప్రతిష్ఠిస్తున్న వేళ—నీవు నీ కుమారునితో సహా, నీకు సంబంధించిన వారందరితో కూడ, నిజంగా నాశనమయ్యావు।
Verse 30
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव।त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने।।।।
హే కైకేయీ, సమయం వచ్చేసింది—త్వరగా నీ హితాన్ని సాధించు। హే విస్మయభ్రాంత దృష్టిగలదానా, నీ కుమారుని, నిన్ను, నన్ను కూడా రక్షించు।
Verse 31
मन्थाराया वचश्श्रुत्वा शयाना सा शुभानना।उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी।।।।
మంథర మాటలు విని, శయనించి ఉన్న ఆ శుభముఖి కైకేయీ హర్షంతో నిండిపోయి, శరదృతువులోని చంద్రకళలా లేచి కూర్చుంది।
Verse 32
अतीव सा तु संहृष्टा कैकेयी विस्मयान्विता।एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्।।।।
అత్యంత హర్షంతో, విస్మయంతో కూడిన కైకేయీ ఆ కుబ్జకు ఒక శుభ్రమైన, మనోహరమైన ఆభరణాన్ని ఇచ్చింది।
Verse 33
दत्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा।कैकेयी मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाब्रवीदिदम्।।।।
ఆ కుబ్జకు ఆ ఆభరణాన్ని ఇచ్చిన తరువాత, స్త్రీలలో శ్రేష్ఠమైన కైకేయీ మంథరను చూచి మరల ఇలా పలికింది।
Verse 34
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम्।एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते।।।।
హే మంథరా! నీవు నాకు అత్యంత ప్రియమైన వార్తను తెలిపావు. ఇలాంటి హర్షవార్తను చెప్పిన నీకు నేను ఇంకా ఏమి చేయగలను?
Verse 35
रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये।तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
రాముడైనా భరతుడైనా—వారిలో నాకు ఏ భేదమూ కనిపించదు. అందుచేత రాజు రాముని రాజ్యాభిషేకం చేయనున్నాడని నేను సంతుష్టురాలిని.
Verse 36
न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनःप्रियं प्रियार्हे सुवचं वचःपरम्।तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरंवरं परं ते प्रददामि तं वृणु।।।।
హే ప్రియార్హే! దీనికన్నా మించిన ప్రియమైనది నీ నుండి నాకు మరొకటి లేదు; నీ మాటలు ప్రశంసకూ అతీతం. కాబట్టి నీవు ఇలా పలికినందుకు, నేను నీకు ఇంకా శ్రేష్ఠమైన పరమ వరాన్ని ప్రసాదిస్తున్నాను—దానిని ఎంచుకో.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Manthara’s strategic reframing of Rama’s legitimate consecration into a perceived threat to Kaikeyi and Bharata, illustrating how political outcomes can be redirected by persuasion rather than by formal dharma-ritual alone.
The sarga highlights vāk-śakti (the force of speech): fear-based narratives can destabilize judgment and convert joy into despondency, warning that ethical discernment must guard against manipulative counsel in matters of power and succession.
Ayodhya’s ritualized civic landscape is foregrounded—sprinkled royal roads, flower-strewn routes, flag-lined streets, white-doored temples resonant with Vedic chanting and instruments—along with the calendrical marker of Puṣya nakṣatra for the planned abhiṣeka.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.