Sarga 57

Verse 1

कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।

సుమంత్రునితో చాలాసేపు మాట్లాడి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతున్న గుహ—రాముడు దక్షిణ తీరానికి చేరిన తరువాత—తన ఇంటికి వెళ్లిపోయాడు।

Verse 2

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।

అక్కడ ఉన్నవారు ప్రయాగమున భరద్వాజముని ఆశ్రమమునకు వారి రాక, ఆయనతో కలిసి అక్కడ నివాసము, మరియు అక్కడి నుండి పర్వతము (చిత్రకూటము) వైపు వారి గమనము—ఇవన్నీ గమనించిరి।

Verse 3

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।

అనుమతి పొందిన సుమంత్రుడు శ్రేష్ఠమైన అశ్వాలను జోడించి, గాఢ శోకభారిత హృదయంతో అయోధ్య నగరానికే ప్రయాణమయ్యాడు।

Verse 4

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।

అతడు సుగంధభరితమైన వనాలను, నదులను, సరస్సులను, అలాగే మార్గంలోని గ్రామాలు నగరాలను చూస్తూ వేగంగా ముందుకు సాగిపోయాడు।

Verse 5

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।

ఆపై మూడవ రోజు సాయంకాల సమయంలో సారథి అయోధ్యను చేరి, ఆ నగరాన్ని ఆనందరహితంగా చూశాడు।

Verse 6

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।

నగరాన్ని శూన్యంలా, నిశ్శబ్దంగా చూసి సుమంత్రుడు అత్యంత దుఃఖించాడు; శోకవేగంతో బాధితుడై ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు।

Verse 7

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।

రాముని సంతాపదుఃఖం వల్ల పుట్టిన శోకాగ్నితో—ఏనుగులు, గుర్రాలు, ప్రజలు మరియు వారి అధిపతితో కూడి—ఈ పురి దగ్ధమైపోలేదా?

Verse 8

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।

ఇలా చింతలో మునిగిన సారథి వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలతో నగరద్వారాన్ని చేరి, త్వరగా లోనికి ప్రవేశించాడు।

Verse 9

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।

సుమంత్రుడు ముందుకు సాగుతుండగా వందలూ వేలలూ మంది జనులు సారథిని చుట్టుముట్టి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి—“రాముడు ఎక్కడ?” అని అడిగారు.

Verse 10

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।

గంగాతీరంలో నేను రాఘవుని వద్ద సెలవు తీసుకున్నాను; ఆ ధర్మనిష్ఠ మహాత్ముని అనుమతితో నేను తిరిగి వచ్చాను—అని అతడు వారికి తెలిపాడు।

Verse 11

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।

“వారు అవతలికి దాటిపోయారు” అని తెలిసిన వెంటనే, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖాలైన ప్రజలు నిట్టూర్చి—“అహో, ధిక్కారం!” అని, “హా రామా!” అని విలపించారు.

Verse 12

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।

అతడు గుంపులుగుంపులుగా నిలిచిన వారి మాటల్ని కూడా విన్నాడు—“మేము నిజంగా నాశనమయ్యాం; ఇకపై ఇక్కడ రాఘవుణ్ణి చూడలేము.”

Verse 13

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।

దానాలు, యజ్ఞాలు, వివాహాలు, మహాసమాజాల్లో కూడా—ధర్మాత్ముడైన రాముడు లేకుండా మేము ఇక ఎన్నటికీ ఆయన దర్శనం పొందలేము.

Verse 14

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।

“ఈ ప్రజలకు ఏది హితం? ఏది ప్రియం? ఏది సుఖదాయకం?” అని ఎల్లప్పుడూ ఆలోచిస్తూ రాముడు తండ్రిలా నగరాన్ని పరిరక్షించాడు.

Verse 15

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।

రామశోకంతో దహించబడిన—కిటికీల వద్ద నిలిచిన స్త్రీలదీ, వీధి-బజార్లలో ఉన్నవారిదీ అయిన విలాపాన్ని అతడు విన్నాడు.

Verse 16

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।

సుమంత్రుడు ముఖాన్ని కప్పుకొని రాజమార్గమధ్యముగా రథాన్ని నడిపి, రాజా దశరథుడు ఉన్న అదే రాజభవనమునకు నేరుగా చేరెను।

Verse 17

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।

అతడు త్వరగా రథమునుండి దిగి రాజవేశ్మములో ప్రవేశించి, మహాజనసమూహముతో నిండిన ఏడు ప్రాంగణములను దాటెను।

Verse 18

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।

హర్మ్యములు, విమానసదృశమైన ఎత్తైన భవనములు, ప్రాసాదముల నుండి క్రిందకు చూచి స్త్రీలు అతని రాకను గమనించిరి; రామదర్శనవిరహంతో క్షీణించి ‘హా హా’ అని విలపించిరి।

Verse 19

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।

మరింత ఆర్తితో నిండిన స్త్రీలు, కన్నీటి ప్రవాహముతో నిండిన తమ విశాలమైన నిర్మల నేత్రములతో, మాటలేక పరస్పరం ఒకరినొకరు చూచిరి।

Verse 20

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।

అప్పుడు రాజప్రాసాదంలోని అనేక దిశల నుండి, రామవిరహశోకంతో దగ్ధమైన దశరథుని పత్నుల మృదువైన విలాపవాక్యాలు అతడు మందంగా వినెను।

Verse 21

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।

అతడు రామునితో కలిసి బయలుదేరి, రాముని లేకుండానే ఇక్కడికి వచ్చెను—శోకంతో విలపిస్తున్న కౌసల్యకు సారథి ఏమని ప్రత్యుత్తరం చెప్పగలడు?

Verse 22

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।

నాకు అనిపించేది ఇదే—పుత్రుడు విడిచి వెళ్లిపోయి, ఆమె నుండి చీల్చి తీసుకుపోయినట్లైనప్పుడు కౌసల్యకు ఏ విధంగానైనా జీవించడం నిశ్చయంగా దుర్లభమే।

Verse 23

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।

రాజపత్నుల ఆ సత్యస్వరూప వాక్యాలను విని, అతడు అకస్మాత్తుగా అంతఃపురంలో ప్రవేశించెను; శోకాగ్నితో అది మండుతున్నట్లుగా అనిపించెను।

Verse 24

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।

అష్టమ ప్రాంగణంలో ప్రవేశించి, పాండురమైన గదిలో రాజును చూచెను—దీనుడై, ఆతురుడై, పుత్రశోకంతో క్షీణించినవాడై।

Verse 25

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।

అప్పుడు సుమంత్రుడు ఆసీనుడై ఉన్న నరేంద్రుని సమీపించి, భక్తితో నమస్కరించి, రాముని వచనాన్ని యథాతథంగా నివేదించాడు।

Verse 26

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।

ఆ మాటలు విని రాజు మౌనంగానే నిలిచెను; మనస్సు కలవరపడి, రామశోకంతో నలిగి మూర్ఛించి నేలపై పడిపోయెను।

Verse 27

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।

పృథివీపతి మూర్ఛించి నేలపై పడగానే అంతఃపురం కలతచెందెను; స్త్రీలు భుజాలు ఎత్తి పెద్దగా విలపించిరి।

Verse 28

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

అప్పుడు సుమిత్ర సహాయంతో కౌసల్య పడిపోయిన భర్తను లేపి, ఈ వచనములు పలికెను।

Verse 29

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।

హే మహాభాగ రాజా! దుష్కర కార్యములు చేయు ఆ (రామ)ుని నుండి వనవాసమునుంచి తిరిగి వచ్చిన ఈ దూతను నీవెందుకు ప్రశ్నించవు, ఎందుకు పలకవు?

Verse 30

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।

హే రాఘవా! ఈ రోజే ఈ అన్యాయం చేసి ఇప్పుడు సిగ్గుపడుతున్నావా? లేచి నిలువు; ప్రతిజ్ఞాపాలన పుణ్యం నీకే కలుగుగాక, కానీ శోకంలో దానికి సహాయం ఉండదు।

Verse 31

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।

హే దేవా (రాజా)! ఎవరి భయంతో నీవు సారథిని రాముని గురించి అడగడం లేదు, ఆ కైకేయి ఇక్కడ లేదు; నిశ్చింతగా, నిర్భయంగా పలుకు।

Verse 32

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।

అలా మహారాజునితో పలికిన కౌసల్య శోకంలో మునిగి, కన్నీళ్లతో తడిసిన వాణితో, అకస్మాత్తుగా నేలపై కూలిపోయింది।

Verse 33

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।

భూమిపై పడిపోయి విలపిస్తున్న కౌసల్యను చూసి, తమ భర్త (రాజు) స్థితినీ గమనించి, ఆ స్త్రీలందరూ ఒకేసారి గొంతెత్తి విలపించారు।

Verse 34

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।

అంతఃపురం నుండి లేచిన స్త్రీల ఆర్తనాదాన్ని చూసి వృద్ధులూ యువకులూ అయిన ప్రజలందరూ, అలాగే స్త్రీలందరూ చుట్టూ విలపించారు; నగరం మళ్లీ శోకసమూహంతో కిటకిటలాడింది.