Sarga 57

Verse 1

कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।

സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ദീർഘനേരം സംസാരിച്ചു, അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതനായ ഗുഹൻ—രാമൻ തെക്കൻ തീരത്ത് എത്തിയ ശേഷം—തന്റെ വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങി.

Verse 2

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।

പ്രയാഗത്തിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കുള്ള അവരുടെ വരവും, അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന സഹവാസവും, പിന്നെ അവിടെ നിന്ന് പർവതത്തിലേക്ക് (ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക്) പോയ യാത്രയും—അവിടെ നിലകൊണ്ടവർ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

Verse 3

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।

അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം സുമന്ത്രൻ ശ്രേഷ്ഠമായ കുതിരകളെ കെട്ടി, ഗാഢമായ ദുഃഖഭാരമുള്ള ഹൃദയത്തോടെ അയോധ്യാനഗരിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 4

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।

അവൻ സുഗന്ധമുള്ള വനങ്ങളും നദികളും തടാകങ്ങളും ദർശിച്ചുകൊണ്ട്, വഴിയിലുണ്ടായ ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും കൂടി നോക്കി, അതിവേഗം മുന്നോട്ട് കടന്നു.

Verse 5

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।

പിന്നീട് മൂന്നാം ദിവസം സായാഹ്നസമയത്ത് സാരഥി അയോധ്യയിലെത്തി, ആനന്ദം നഷ്ടപ്പെട്ട അയോധ്യാനഗരത്തെ ദർശിച്ചു.

Verse 6

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।

നഗരം ശൂന്യവും നിശ്ശബ്ദവുമായതുപോലെ കണ്ടപ്പോൾ, അത്യന്തം വിഷണ്ണനായ സുമന്ത്രൻ ദുഃഖവേഗത്തിൽ ആകുലനായി ചിന്തയിൽ മുങ്ങി.

Verse 7

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।

“രാമന്റെ സന്താപദുഃഖത്തിൽ ജ്വലിച്ച ശോകാഗ്നി—ആനകളും കുതിരകളും, ജനങ്ങളും ജനാധിപനും സഹിതം—ഈ പുരിയെ ദഹിപ്പിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ?”

Verse 8

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।

ഇങ്ങനെ ചിന്തയിൽ മുങ്ങിയ സാരഥി, വേഗത്തിൽ പായുന്ന കുതിരകളാൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ട്, നഗരദ്വാരത്തിലെത്തി ഉടൻ അകത്തു പ്രവേശിച്ചു.

Verse 9

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।

സുമന്ത്രൻ മുന്നോട്ടു നീങ്ങുമ്പോൾ, നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും ആളുകൾ സാരഥിയായ സൂതനെ ചുറ്റി ഓടിവന്ന്— “രാമൻ എവിടെയാണ്?” എന്നു ചോദിച്ചു.

Verse 10

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।

ഗംഗാതീരത്ത് ഞാൻ രാഘവനോട് വിടപറഞ്ഞു; ധർമ്മനിഷ്ഠനായ മഹാത്മാവ് അനുവാദം നൽകിയതിനാൽ ഞാൻ മടങ്ങിവന്നു—എന്ന് അവൻ അവരോട് അറിയിച്ചു.

Verse 11

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।

‘അവർ കടന്നുപോയി’ എന്നു അറിഞ്ഞപ്പോൾ, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ ജനങ്ങൾ നെടുവീർപ്പിട്ട് നിലവിളിച്ചു— ‘അഹോ, ഞങ്ങൾക്കു ധിക്കാരം!’ എന്നും ‘ഹാ രാമാ!’ എന്നും.

Verse 12

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।

അവർ കൂട്ടംകൂട്ടമായി നിന്നപ്പോൾ അവരുടെ വാക്കുകളും അവൻ കേട്ടു— ‘നാം തീർച്ചയായും നശിച്ചവരാണ്; ഇനി ഇവിടെ രാഘവനെ കാണുകയില്ല.’

Verse 13

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।

ദാനങ്ങളിലും യജ്ഞങ്ങളിലും വിവാഹങ്ങളിലും മഹാസമൂഹങ്ങളിലും പോലും— ധർമ്മാത്മാവായ രാമനെ കൂടാതെ ഇനി ഒരിക്കലും അവനെ നമ്മുടെ ഇടയിൽ കാണുകയില്ല.

Verse 14

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।

‘ഈ ജനങ്ങൾക്ക് എന്താണ് ഹിതം? എന്താണ് പ്രിയം? എന്താണ് സുഖകരം?’ എന്നു നിരന്തരം വിചാരിച്ച്, രാമൻ പിതാവുപോലെ നഗരത്തെ പരിപാലിച്ചു.

Verse 15

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।

രാമശോകത്തിൽ ദഹിച്ചിരുന്ന— ജാലകങ്ങളിലിരുന്ന സ്ത്രീകളുടെയും ചന്തവീഥികളിലിരുന്നവരുടെയും വിലാപം അവൻ കേട്ടു.

Verse 16

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।

സുമന്ത്രൻ മുഖം മറച്ച് രാജപാതയുടെ നടുവിലൂടെ രഥം ഓടിച്ച്, രാജാവ് ദശരഥൻ ഉണ്ടായിരുന്ന അതേ രാജമന്ദിരത്തിലേക്കു നേരെ ചെന്നു.

Verse 17

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।

അവൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഇറങ്ങി രാജവാസത്തിലേക്ക് കടന്ന്, ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ ഏഴ് പ്രാകാരങ്ങൾ (മുറ്റങ്ങൾ) കടന്നു പോയി.

Verse 18

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।

പിന്നീട് മാളികകളിലും വിമാനംപോലെ ഉയർന്ന ഭവനങ്ങളിലും പ്രാസാദങ്ങളിലും നിന്ന് താഴേക്ക് നോക്കിയ സ്ത്രീകൾ അവൻ വന്നെത്തുന്നത് കണ്ടു; രാമദർശനം ലഭിക്കാത്ത ദുഃഖത്തിൽ അവർ വിലാപിച്ചു.

Verse 19

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।

വലിയ നിർമല കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ നിറഞ്ഞു; കൂടുതൽ വേദനിച്ച സ്ത്രീകൾ വാക്കില്ലാതെ പരസ്പരം നോക്കി നിന്നു.

Verse 20

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।

അപ്പോൾ രാമശോകത്തിൽ ദഗ്ധരായ ദശരഥന്റെ പത്നിമാരുടെ മന്ദമായ വിലാപം കൊട്ടാരത്തിലെ വിവിധ പ്രാസാദങ്ങളിൽ നിന്നു അവൻ ക്ഷീണമായി കേട്ടു.

Verse 21

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।

രാമനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ട സൂതൻ ഇവിടെ രാമനില്ലാതെ തിരികെ വന്നു—ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ കൗസല്യയോട് അവൻ എന്ത് മറുപടി പറയും?

Verse 22

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।

എനിക്ക് ഉറപ്പായി തോന്നുന്നു—മകനെ പിരിച്ചെടുത്തു പുറപ്പെട്ട ശേഷം കൗസല്യയ്ക്ക് എങ്ങനെയെങ്കിലും ജീവിച്ചു പോകുക അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണ്.

Verse 23

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।

രാജപത്നിമാരുടെ സത്യസ്വരൂപമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ശോകംകൊണ്ട് ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ പെട്ടെന്ന് അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.

Verse 24

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।

എട്ടാം പ്രാകാരത്തിലേക്ക് കടന്ന്, പാണ്ഡുരമായ മുറിയിൽ അവൻ രാജാവിനെ കണ്ടു—ദീനനും വ്യാകുലനും, പുത്രശോകത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചവനുമായി.

Verse 25

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।

ആസീനനായിരുന്ന നരേന്ദ്രനോടടുത്ത് ചെന്നു സുമന്ത്രൻ നമസ്കരിച്ചു; രാമൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ രാമവചനം യഥാവത് രാജാവിനോട് അറിയിച്ചു.

Verse 26

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ് മൗനമായിരുന്നു; മനസ്സ് വിറച്ചു, രാമശോകം കൊണ്ട് പീഡിതനായി മൂർച്ചിതനായി ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 27

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।

ഭൂപതി മൂർച്ചിതനായി വീണപ്പോൾ അന്തഃപുരം കലങ്ങിപ്പോയി; രാജാവ് നിലത്ത് വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ട സ്ത്രീകൾ കൈകൾ ഉയർത്തി ഉച്ചത്തിൽ വിലപിച്ചു.

Verse 28

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

അപ്പോൾ സുമിത്രയുടെ സഹായത്തോടെ കൗസല്യ വീണുകിടന്ന ഭർത്താവിനെ ഉയർത്തി, ഇങ്ങനെ വചനം പറഞ്ഞു.

Verse 29

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।

ഹേ മഹാഭാഗ രാജാവേ! ദുഷ്കരകർമ്മനായ അവൻ (രാമൻ) അയച്ച, വനവാസത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങിയെത്തിയ ഈ ദൂതനോട് നീ എന്തുകൊണ്ട് ചോദ്യം ചെയ്ത് സംസാരിക്കുന്നില്ല?

Verse 30

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।

ഹേ രാഘവാ, ഇത്തരമൊരു അന്യായം ചെയ്തിട്ട് ഇന്നോ നീ ലജ്ജിക്കുന്നുവോ? എഴുന്നേൽക്കുക; വാഗ്ദാനപാലനത്തിന്റെ പുണ്യം നിനക്കാകട്ടെ—എന്നാൽ ശോകത്തിൽ സഹായം ഒന്നുമില്ല.

Verse 31

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।

ഹേ ദേവാ (മഹാരാജാ), ആരുടെ ഭയത്താൽ നിങ്ങൾ സാരഥിയോട് രാമനെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കാത്തുവോ, ആ കൈകേയി ഇപ്പോൾ ഇവിടെ ഇല്ല; ആശങ്കയില്ലാതെ സ്വതന്ത്രമായി സംസാരിക്കൂ.

Verse 32

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।

ഇങ്ങനെ മഹാരാജനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ കൗസല്യ—കണ്ണീരാൽ നനഞ്ഞ വാക്കുകളോടെ—പെട്ടെന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വീണു.

Verse 33

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।

ഭൂമിയിൽ വീണു വിലപിക്കുന്ന കൗസല്യയെ കണ്ടും, ഭർത്താവായ രാജാവിന്റെ ആ അവസ്ഥയും നോക്കിയും, എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഒരുമിച്ച് ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.

Verse 34

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।

അന്തഃപുരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ കരച്ചിലിന്റെ നാദം കണ്ടപ്പോൾ, വൃദ്ധരും യുവാക്കളും എല്ലാസ്ത്രീകളും ചുറ്റുമെങ്ങും വിലപിച്ചു; ദുഃഖത്തോടെ കൂടിച്ചേർന്ന ജനങ്ങളാൽ നഗരം വീണ്ടും തിരക്കേറിയതായി.