Sarga 47

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना।शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः।।।।

Jab raat khatam hone lagi aur subah hone wali thi, shehar ke logon ka haal kharab ho gaya. Ram ko dekhe bina woh sab hilna-dulna chhod diye. Unka dil itna dukh se bhar gaya ki kuch samajh mein nahi aa raha tha.

Verse 2

शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः।आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः।।।।

Yeh sheher ab aasman jaisa hai jismein chaand nahi. Samundar jaisa hai jismein paani nahi. Logon ke chehre dukh se latpat hain. Aankhon mein aansu hain. Woh idhar-udhar dekh rahe hain par Ram ka koi nishaan nahi mil raha.

Verse 3

ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता।कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनस्विनः।।।।

Log dukhi mann se apne bade-bade ghar ja rahe hain. Inka khushi chala gaya hai. Kisi ko dekh ke bhi dil nahi lag raha. Na apne logon se baat kar pa rahe hain na paraye se.

Verse 4

धिगस्तु खलु निद्रां तां ययाऽपहृतचेतसः।नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम्।।।।

Aansu aa rahe hain dukh se. Log idhar-udhar dekh rahe hain. Par Ram ka chehra kahin nahi dikh raha. Itna dukhi hain ki unhe kuch bhi saaf nahi dikh raha.

Verse 5

कथं नाम महाबाहु स्स तथावितथक्रियः।भक्तं जनं परित्यज्य प्रवासं राघवो गतः।।।।

Logon ke chehre dukh se gir gaye hain. Ram ke jaane se sab bikhar gaye hain. Apni baatein bhi dukhi hain. Jo kuch bol rahe hain woh sun ke dil bhar aata hai.

Verse 6

यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान्।कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः।।।।

Sone wali neend pe to laanat hai. Isne humara dimaag ghuma diya. Aaj hum Ram ko nahi dekh pa rahe. Woh bade haathon wala, woh chhoda kar chale gaya.

Verse 7

इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा।रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः।।।।

Aisa kaise ho sakta hai? Bade-bade haathon wala Ram aisa karega? Apne bhakt ko chhod ke jungle mein chala gaya? Yeh baat samajh mein nahi aati.

Verse 8

सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च।तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथ पावकम्।।।।

Jaise baap apne beton ki hifazat karta hai, waise Ram hamesha humari raksha karta tha. Phir kaise Raghu kul ka sabse bada aadmi humko chhod ke jungle chala gaya?

Verse 9

किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः।नीत स्स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम्।।।।

Yahin pe mar jaate hain ya phir chal dete hain antim yatra pe. Ram ke bina humara jeena bekaar hai. Kya faayda zinda rahne ka?

Verse 10

सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना।भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधिका।।।।

Woh shehar bilkul dukhi ho jayega. Jab log dekhenge ki hum Ram ke bina aa rahe hain. Aurtein, bacche, bade log, sab khushi se khali ho jayenge.

Verse 11

निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना।विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम्।।।।

Pehle hum us veer ke saath shehar se bahar nikle the, woh hamesha apne aap ko sambhal ke rakhta tha. Ab woh hamare saath nahi hai, toh us shehar ko hum kaise dekhenge?

Verse 12

इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः।विलपन्ति स्म दुःखार्ता विवत्सा इव धेनवः।।।।

Log bahut tarah se ro rahe the. Haath upar karke chillate the. Dil dukha hua tha sabka. Jaise gaaye apna baccha kho ke roti hai, waise hi ro rahe the.

Verse 13

ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः।मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः।।।।

Thoda aage badhe raste par chale gaye. Par rasta kho gaya. Phir se bada dukh ho gaya. Dil bhar gaya tha.

Verse 14

रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः।किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति।।।।

Jab ratha ke nishan nahi dikhe, log peeche mud gaye. Bole, yeh kya ho gaya? Bhagwan ki marzi, ab hum kya karein?

Verse 15

ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः।अयोध्यामागमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्।।।।

Phir sab wapas aane lage. Jis raste gaye the, usi raste wapas aaye. Thak gaye the mann se. Ayodhya pahunche, wahan ache log bahut dukhi the.

Verse 16

आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः।आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः।।।।

Jab shehar ko dekha, mann aur chintavan mein aa gaya. Aankhon se aansu aa rahe the. Itna dukh tha ki aansu ruke nahi rahe the.

Verse 17

एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते।आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा।।।।

Jab Ram gaye toh yeh sheher ujaad sa ho gaya. Ab isme koi chamak nahi bachi. Jaise Garud ne paani mein se saanp nikaal diye, waise hi sheher Ram ke bina khali ho gaya.

Verse 18

चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्।अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः।।।।

Yahan bahut saare sookhe lakad hain, bade-bade. In sab se chita jalaa denge. Phir hum sab aag mein kood jaayenge.

Verse 19

ते तानि वेश्मानि महाधनानिदुःखेन दुःखोपहता विशन्तः।नैव प्रजज्ञुः स्वजनं जनं वानिरीक्षमाणाः प्रविनष्टहर्षाः।।।।

Hum kya bolein? Raghav ko hum le gaye, yeh baat bolna bhi mushkil hai. Woh bade bazu wale the, kisi se bura nahi kaha, sabse pyaar se baat ki. Ab hum unko wapas laa ke kaise bol sakte hain?