Sarga 23

Verse 1

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः ।श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥१॥

Jab Rama yeh bol rahe the, Lakshman ne sar jhuka ke suna. Uska dil dukh aur khushi ke beech mein tha. Kabhi dukh hota, kabhi khushi.

Verse 2

तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः ।निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥२॥

Tab Lakshman ne bhaunhen sikodi. Woh gusse mein ghoomne laga, jaise koi bada saanp bil mein gusse mein ho.

Verse 3

तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा ।बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥३॥

Tab uska chehra dekhne mein bahut bhaari tha. Uski bhoonhen tani hui thi, aur woh gusse mein ek sher jaisa lag raha tha.

Verse 4

अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ।तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥४॥अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् ।

Usne apna haath aise hilaya jaise haathi soond uthata hai. Gardan side-to-side aur upar-niche ki. Bhai ko teda nazar se dekha aur bola.

Verses 5-6

अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥५॥धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया ।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥६॥यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ ।

Yeh ghabraahat tumme galat time pe aa gayi hai. Dharam ka dhyan aur logon ki baaton ka darr, dono ne milke tumhe ghuma diya. Aise sthit purush yeh kaise bol sakta hai ki sab kism mein likha hai? Haan, tu bada kshatriya hai, par kism mein koi taakat nahi hoti.

Verse 7

किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥७॥पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते ।

Tu kism ki tareef kyun kar raha hai? Woh to bebas hai, kuch nahi kar sakti. Aur woh dono jo galat kaam kar rahe hain, unpe shak karna chahiye na? Par tumhe unpe bharosa hai.

Verse 8

सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे ॥८॥तयोस्सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः ।

Tu dharam wala insaan hai, samajh mein nahi aa raha? Log dharam ka naam leke chalaki karte hain. Woh dono apna fayda uthane ke liye accha dikhte hain, par andar se apni marzi chala rahe hain.

Verse 9

यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव ॥९॥तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः ।

Hey Raghunandan, agar pehle se yeh faisla nahi hota, to woh vardan to unhe mil hi jata. Jo cheez sahi thi, woh pehle hi ho chuki hoti. Lekin ab jo hoga, woh hoga.

Verse 10

लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् ।नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥१०॥

Logon ko bura lagta hai jab kisi aur ko rajya milta hai, tumhare ilawa. Main yeh baat sahan nahi kar sakta. Veer, is baat ko maaf kar dena.

Verse 11

येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते ।स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि ॥११॥

Bade dimaag wale, us dharam ne tumhara dimaag ghuma diya hai. Tum confuse ho rahe ho. Aisa dharam mujhe pasand nahi aata.

Verse 12

कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः ।करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम् ॥१२॥

Tum kar sakte ho, phir bhi Kaikeyi ke kehne pe chal rahe ho. Pitaji ka kaha galat hai, bura hai. Yeh kaise maan loge?

Verse 13

यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते ।जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः ॥१३॥

Yeh jo galat kaam hua hai, usse bhi agar log nahi maan rahe, toh mujhe dukh hota hai. Dharam ke naam pe galat kaam karna buri baat hai.

Verse 14

मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः ।तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥१४॥

Tum soch bhi kaise sakte ho unki baat maano? Kaikeyi aur Dashrath, dono tumhare dushman hain. Sirf maa baap ke naam se kaam nahi chalta.

Verse 15

यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥१५॥

Agar tumhe lagta hai ki yeh unki marzi hai, to bhi ise ignore karo. Yeh baat mujhe pasand nahi aati.

Verse 16

विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते ।वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥१६॥

Jo log darte hain aur himmat nahi rakhte, wohi taqdeer ke peeche bhaagte hain. Jo log himmat wale hain, woh taqdeer ke aage jhukte nahi.

Verse 17

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति ॥१७॥

Jo aadmi apni mehnat se taqdeer ko rok sakta hai, uska kaam bigadta nahi. Woh haar nahi maanta.

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च ।दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥१८॥

Aaj sab dekhenge ki taqdeer kitni taqatwali hai aur aadmi kitna taqatwala hai. Aaj pata chalega ki taqdeer aur mehnat mein farak kya hai.

Verse 19

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥१९॥

Aaj log dekhenge ki meri taakat kism ko hara deti hai. Jaise aaj unhone dekha ki kism ne tumhara rajya abhishek tod diya, waise hi aaj meri bahaduri kism ko peeche kar degi.

Verse 20

अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् ।प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥२०॥

Main apni himmat se taqdeer ko rok dunga. Jaise koi pagal haathi jisko koi control nahi kar sakta, aage bhagta hai, usey main rok lunga. Haathi apni taqat ke nasha mein pagal ho ke chal raha hai, phir bhi main usey rok paunga.

Verse 21

लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम् ।न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥२१॥

Aaj Ram ka rajya abhishek koi nahi rok sakta. Chahe saari duniya ke rakshak milkar bhi aayein, woh bhi nahi rok sakenge. Aur agar teeno duniya bhi mil jayein toh bhi kaam nahi chalega. Phir toh baap ka kya kehna, woh bhi kuch nahi kar sakte.

Verse 22

यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः ।अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥२२॥

Raja sahab, jinhone tumhare jungle mein rehne ka plan banaya hai, woh log khud bhi jungle mein rahenge. Chaar saal nahi, poore chaudah saal tak woh wahi rehenge. Jaise unhone tumhare liye socha, waise unke saath bhi hoga.

Verse 23

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव ।अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥२३॥

Isliye main baap ki aur us aurat ki ichcha tod dunga. Unhone socha ki Ram ka abhishek rok ke apne bete ko raja bana denge. Lekin main yeh nahi hone dunga. Main unki saari planning fail kar dunga.

Verse 24

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा ।प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥२४॥

Joh bhi mere bal ke saamne khada hoga, uska dukh hoga. Bhagya bhi itna dukh nahi de sakta jitna main de sakta hoon. Mera gussa bahut bhaari hai.

Verse 25

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् ।आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥२५॥

Tum hazaron saal tak raj karo. Phir jab van jaoge, tab tumhare bete raj karenge. Woh logon ka dhyan rakhenge.

Verse 26

पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते ।प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने ॥२६॥

Pehle ke raja log aisa karte the. Pehle beton ko raj de dete the. Phir van chale jaate the. Beton ko bol dete the ki logon ki raksha karo jaise apne bacchon ki karte ho.

Verses 27-28

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया ।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि ॥२७॥प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक् ।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥२८॥

Ram, agar tumhe lagta hai ki raja ka dhyan nahi hai aur raj bigad sakta hai, isliye tum raj nahi karna chahte. To main kasam khata hoon. Main veeron ki jagah nahi paaunga agar main tumhara raj nahi bachaunga. Jaise samundar ko kinara rokta hai, waise main tumhara raj bachaunga.

Verse 29

मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ।अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥२९॥

Wahan jaake sab shubh kaam kar lo aur us kaam mein lage raho. Main akela hoon, aur mere bal se main rajaon ko rok sakta hoon.

Verse 30

न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे ।नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः ॥३०॥अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् ।

Mere yeh dono baazu shringaar ke liye nahi hain. Yeh dhanush sirf sajne ke liye nahi hai. Yeh talwar sirf bandhne ke liye nahi hai. Aur yeh teer khambe ki tarah khade rehne ke liye nahi hain. Yeh charo cheezein dushman ko harane ke liye hain.

Verses 31-32

न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥३१॥असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा ।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥३२॥

Main kisi se bair nahi chahta. Lekin jab main apni tej talwar pakad leta hoon, jo bijli ki tarah chamakti hai, to main dushman ko nahi chhodunga, chahe woh Indra bhi ho.

Verse 33

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे ।हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥३३॥

Meri wajah se zamein itni bhar jaayegi ki usmein chalna mushkil ho jayega. Talwaron se kate-kate haathi ki sund, ghode, aur yoddhon ke haath, taange, sar sabhi zamein par bikhar jaayenge.

Verse 34

खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः ।पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥३४॥

Aaj meri talwar ki dhaar se haathi zamein par gir jayenge. Woh aise girenge jaise chamakte pahad gir rahe hon, ya jaise bijli chamakte badal niche aa rahe hon.

Verse 35

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने ।कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते ॥३५॥

Jab main logon ke beech khada hoon, meri baan pehni hai, dhanush haath mein hai, taiyaar hoon. Aise mein kaun aadmi apni himmat ka dikhava karega?

Verse 36

बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान् ।विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥३६॥

Main ek hi baan se kaafi logon ko maar sakta hoon. Aur kaafi baan se ek ko bhi maar sakta hoon. Main apni baan se aadmi, ghode, haathi sabke kamzor hisson pe maaroonga.

Verse 37

अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं तव च प्रभोः ॥३७॥

Prabhu, aaj mera astra kaam karega aur sabko dikhega. Raja ki hukumat khatam karunga aur tumhara rajya khada karunga, yeh mera waada hai.

Verses 38-39

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च ।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥३८॥अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे ॥३९॥

Aaj yeh baahuen kaam karne waali hain. Yeh aise kaam karenge jo inke liye sahi hai. Chandan lagaane ke liye, haath mein kangan pehnane ke liye, dhan dene ke liye, aur doston ki hifazat ke liye. Ram, in baahuen ka kaam hai unhe rookna jo tumhare raaj tilak mein rukawat daal rahe hain.

Verse 40

ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम् तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः ।यथा तवेयं वसुधा वशे भवे त्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः ॥४०॥

Batao, tumhara dushman kaun hai? Aaj hi main usko jaan se, naak se, aur doston se juda kar doon. Tum mujhe batao ki yeh dhara kaise tumhare haath mein aaye. Main tumhara naukar hoon.

Verse 41

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्यचासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः ।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥४१॥

Ram ne Lakshman ke aansu pochte reh. Use baar-baar samjhate rahe. Ram, Raghu vansh ko aage badhane waale, bole. Sunn Lakshman, main apne pitaji ki baat par jam kar khada hoon. Yehi sahi raasta hai.