Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 23, Shloka 40

लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः

Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort

ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम्तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः।यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः।।।।

bravīhi ko ’dyaiva mayā viyujyatāṃ tavāsuhṛt prāṇa-yaśaḥ-suhṛjjanaiḥ |

yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavet tathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṅkaraḥ ||

ब्रूहि—कोऽद्यैव मया तव शत्रुः प्राणयशःसुहृज्जनैः सह वियोज्यताम्? यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत् तथा मां शाधि; तवास्मि किङ्करः।

ब्रवीहिtell (me)
ब्रवीहि:
क्रिया (मुख्य-आज्ञार्थक-क्रिया)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formलोट्-लकारः (imperative/command), मध्यमपुरुषः (2nd person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्
कःwho
कः:
कर्ता (of वियुज्यताम्—agent in passive sense: 'who is to be separated')
TypeNoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative), एकवचनम्; प्रश्नवाचक-सर्वनाम (interrogative pronoun)
अद्यैवtoday itself / right now
अद्यैव:
क्रियाविशेषणम् (modifies वियुज्यताम्/ब्रवीहि)
TypeIndeclinable
Rootअद्य + एव (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb) + निश्चयार्थक-निपातः (particle of emphasis)
मयाby me
मया:
करणम् (instrument/agent-marker with passive: 'by me')
TypeNoun
Rootअस्मद् (प्रातिपदिक)
Formत्रिलिङ्गः (pronoun), तृतीया-विभक्तिः (instrumental), एकवचनम्
वियुज्यताम्let (him) be separated
वियुज्यताम्:
क्रिया (आज्ञार्थक-क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + युज् (धातु) → वियुज्य (कृदन्त) + ताम् (लोट्-आत्मनेपद-प्रयोगः)
Formलोट्-लकारः (imperative/optative command sense), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular), आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोगः (passive): 'let (him) be separated'
तवof you / your
तव:
सम्बन्धः (genitive relation)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (genitive), एकवचनम्; सर्वनाम (2nd person pronoun)
सुहृत्-प्राण-यशः-सुहृत्-जनैःwith (your) friends, life, fame, and friendly people
सुहृत्-प्राण-यशः-सुहृत्-जनैः:
सहकारक/करणम् (associative/instrumental: 'together with')
TypeNoun
Rootसुहृत् (प्रातिपदिक) + प्राण (प्रातिपदिक) + यशस् (प्रातिपदिक) + सुहृत् (प्रातिपदिक) + जन (प्रातिपदिक)
Formसमाहार-द्वन्द्व/इतरेतर-द्वन्द्व-भावः (copulative sense: 'with X, Y, Z...'); तृतीया-विभक्तिः (instrumental), बहुवचनम् (plural); पुंलिङ्ग-प्रधानः (head: जन)
यथाas / in such a way that
यथा:
वाक्य-सम्बन्धक (links the two clauses)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formसम्बन्धबोधक-अव्ययम् (correlative/conjunctive adverb: 'as/how')
तवof you / your
तव:
सम्बन्धः
TypeNoun
Rootयुष्मद् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (genitive), एकवचनम्
इयम्this
इयम्:
कर्ता (of भवेत्)
TypeNoun
Rootइदम् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः (feminine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative), एकवचनम्; सर्वनाम (demonstrative pronoun)
वसुधाearth / land
वसुधा:
कर्ता (apposition to इयम्)
TypeNoun
Rootवसुधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः (feminine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative), एकवचनम्
वशेunder (someone's) control
वशे:
अधिकरणम् (location/state: 'under control')
TypeNoun
Rootवश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः (masculine), सप्तमी-विभक्तिः (locative), एकवचनम्
भवेत्may become / may come to be
भवेत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ्-लकारः (optative), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्
तथाso / thus
तथा:
क्रियाविशेषणम् (correlative with यथा)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formतद्वत्-अर्थक-अव्ययम् (correlative adverb: 'so/thus')
एवindeed / just
एव:
निपात (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-निपातः (emphatic particle: 'indeed/just')
माम्me
माम्:
कर्म (object of शाधि)
TypeNoun
Rootअस्मद् (प्रातिपदिक)
Formद्वितीया-विभक्तिः (accusative), एकवचनम्; सर्वनाम
शाधिcommand / instruct
शाधि:
क्रिया (आज्ञार्थक-क्रिया)
TypeVerb
Rootशास् (धातु)
Formलोट्-लकारः (imperative), मध्यमपुरुषः (2nd person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्
तवof you / your
तव:
सम्बन्धः
TypeNoun
Rootयुष्मद् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (genitive), एकवचनम्
अस्मिI am
अस्मि:
क्रिया (copula)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्-लकारः (present indicative), उत्तमपुरुषः (1st person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्
किङ्करःservant
किङ्करः:
कर्तृ-सम्बन्धी-विशेष्य (predicate nominative with अस्मि)
TypeNoun
Rootकिङ्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative), एकवचनम्

Why do you extol this pitiable and powerless destiny? Why don't you doubt those two vicious persons (Dasaratha and Kaikeyi)?

L
Lakshmana
R
Rama
E
earth/kingdom (vasudhā)

FAQs

The verse spotlights loyalty and obedience to a righteous superior—but also raises the dharmic limit: service must be guided by right judgment, not mere force.

Lakshmana offers uncompromising action to secure Rama’s sovereignty and punish opponents.

Dāsya-bhāva (servant-like devotion) combined with martial resolve.