Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे / गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयेऽनुषङ्गपादे ‘अग्निनिचयः’ नाम द्वादशोऽध्यायः। सुत उवाच— स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् तस्य गात्रेभ्यो मनुष्यासुरदेवताः जज्ञिरे।

Verse 2

पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च / तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः

पितृवन्मन्यमानास्तं पितरोऽपि च जज्ञिरे। तेषां निसर्गः प्रागुक्तः; समासात् पुनः श्रूयताम्॥

Verse 3

देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत / पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः

देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत। पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरेऽस्योपपक्षतः॥

Verse 4

मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते / ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान् परिचक्षते। ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः॥

Verse 5

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै / एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै। एते स्वायम्भुवे पूर्वम् उत्पन्नाश्चान्तरे शुभे॥

Verse 6

अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै / अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः

अग्निष्वात्ता इति नाम्ना स्मृताः, तथा बर्हिषदश्च; तेषां अन्ये अयज्वानः गृहमेधिनोऽपि आसन्।

Verse 7

अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः / यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः

अग्निष्वात्ता इति ते वै पितरो नाहिताग्नयः स्मृताः; तेषु ये यज्वानः आसन्, ते पितरः सोमपीथिनः।

Verse 8

स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः / ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः

बर्हिषदः स्मृतास्ते वै पितरस्त्वग्निहोत्रिणः; ऋतवः पितरो देवाः—अस्मिन् शास्त्रे निश्चयं गताः।

Verse 9

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ / नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ

मधु-माधवौ रसौ ज्ञेयौ, शुचि-शुक्रौ च शुष्मिणौ; नभा-नभस्यौ च, जीवौ एतौ अपुदात्-दृतौ।

Verse 10

इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ / सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ

इषश्चोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्-दृतौ; सहश्च सहस्यश्च घोरौ एतौ अपुदात्-दृतौ।

Verse 11

तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ / कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः

तपः तथा तपस्या, मन्युमन्तौ च शैशिरौ—एते षट् मासनामधेयाः कालावस्थासु व्यवस्थिताः।

Verse 12

इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै / ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः

इमे च ऋतवः प्रोक्ताः चेतनाचेतनेषु वै; ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयाः तेऽभिमानिनः।

Verse 13

मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः / स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः

मासार्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः; स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानाभिमानिनः।

Verse 14

अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च / संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्

अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च; संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्।

Verse 15

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः / तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः; तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत।

Verse 16

पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः / निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः

पार्वण्यानि तथा संध्याः पक्षाः मासार्धसंमिताः। निमेषाः कलाः काष्ठाः मुहूर्ताः दिवसाः क्षयाः॥

Verse 17

द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते / ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे

द्वावर्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृतुरुच्यते। ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे॥

Verse 18

संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् / ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्

संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम्। ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्॥

Verse 19

ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः / यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः

ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः। यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणुजङ्गमाः॥

Verse 20

आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः / समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः

आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः। समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः॥

Verse 21

तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः / स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः

तस्मात् प्रजानां स्मृतो वै वत्सरः प्रपितामहः। स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्तिताः॥

Verse 22

तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः / प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः

तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः। प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः॥

Verse 23

संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः / ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः

संवत्सरसुतो ह्यग्निरृत इत्युच्यते बुधैः। ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः॥

Verse 24

मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः / द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि

मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः। द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि॥

Verse 25

स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् / ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्

स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम्। ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्तितम्॥

Verse 26

इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये / सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे

इत्येते पितरः ज्ञेयाः ऋतवश्चार्तवाश्च ये। सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे॥

Verse 27

तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् / मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः

तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम्। मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः॥

Verse 28

कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः / स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्

कार्यकारणयुक्तास्तु ऐश्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः। स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसङ्गमात्॥

Verse 29

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः / जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः। जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते॥

Verse 30

मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे

मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत्। ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे॥

Verse 31

पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे / अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी

हे शुभे कन्ये! ते पितरः स्वकीयां कन्यां धर्मार्थं प्रददुः। येऽग्निष्वात्ता इति प्रोक्ताः, तेषां मानसी मेना आसीत्।

Verse 32

धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता / मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्

धारणी नाम मानसी च एव कन्या बर्हिषदां स्मृता। मेरुः तां ‘धारणी’ नाम पत्न्यर्थं शुभां ससर्ज।

Verse 33

पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः / अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः

ये पितरः बर्हिषदः स्मृताः सोमपायिनः। अग्निष्वात्ताः तां मेनां हिमवते पत्नीं ददुः।

Verse 34

उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत / मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत

उपहूताः स्मृता ये वै, तेषां दौहित्रान् निबोधत। मेना हिमवतः पत्नी, सा मैनाकं व्यजायत।

Verse 35

गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः / मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः

गङ्गा सरिद्वराऽपि या लवणोदधेः पत्नी स्मृता। मैनाकस्यात्मजः क्रौचः, यतः क्रैञ्चद्वीपः स्मृतः।

Verse 36

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् / मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्विता । मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः ॥

Verse 37

वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः / धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता

वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः । धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता ॥

Verse 38

स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः / सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्

स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः । सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम् ॥

Verse 39

सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः / सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः

सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः ॥

Verse 40

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः / तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः । तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः ॥

Verse 41

त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः / एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः

त्र्यम्बकस्याभिशापेन चाक्षुषस्य मनोः अन्तरे। एतच्छ्रुत्वा ततः शांशपायनिः सूतमपृच्छत्॥

Verse 42

उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

स कथं दक्षः भवस्याभिशापादुत्पन्नः? चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः पृच्छतां प्रब्रूहि॥

Verse 43

इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् / शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्

इत्युक्तः सूतः दक्षाश्रयां कथां कथयामास। शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यम्बकाच्छापकारणम्॥

Verse 44

सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया / स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे

सूत उवाच—दक्षस्य ह्यष्टौ कन्याः सुताः आसन्, याः मया कीर्तिताः। स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिता गृहेऽभ्यर्चयत्॥

Verse 45

ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे / तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै

ततः सर्वाः अभ्यर्चिताः पितुर्गृहे न्यवसन्। तासां ज्येष्ठा सती नाम, या त्र्यम्बकस्य वै पत्नी॥

Verse 46

नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् / अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः

दक्षः रुद्रमभिद्विषन् तामात्मजां नाजुहाव वै; महेश्वरः तु दक्षे कदाचिदपि न संनतिमकरोत्।

Verse 47

जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः / ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे

जामाता सः श्वशुरे तस्मिन् स्वभावात् तेजसि स्थितः; ततः ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसत् ताः पितुर्गृहे।

Verse 48

जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् / ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्

सती चानाहूता अपि स्वपितुर्गृहं जगाम; पिता तु ताभ्यः हीनां सत्याः पूजाम् असंमतां चकार।

Verse 49

ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता / यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो

ततः सा देवी क्रोधात् अमर्षिता पितरम् अब्रवीत्— ‘मम प्रभो, यवीयसीभ्यः अपि अधमां पूजां कृत्वा।’

Verse 50

असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् / अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि

असत्कृत्य पितः मां त्वं गर्हितं कृतवानसि; अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च, त्वं मां सत्कर्तुमर्हसि।

Verse 51

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः / त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम

एवमुक्तोऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः— “त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाḥ सुता मम।”

Verse 52

तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति / ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः

तासां चैव तु भर्तारस्ते मे बहुमाताः सति; ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः।

Verse 53

गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति / वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः

गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्बकात्सति; वसिष्ठोऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः।

Verse 54

भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम / यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते

भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम; यस्मान्मां स्पर्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते।

Verse 55

तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः / इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा

तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः; इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा।

Verse 56

शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः / तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्

शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः । तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदमब्रवीत् ॥

Verse 57

वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे / तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्

वाङ्मनःकर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे । तस्मात्त्यजाम्यहं देहं तात तवात्मजम् ॥

Verse 58

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता / अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता । अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे ॥

Verse 59

यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता / तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि

यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता । तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि ॥

Verse 60

गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः / तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे

गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः । तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे ॥

Verse 61

धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः / तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः / सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्

स आत्मना मनसा चाग्नेयीं धारणां धारयामास। ततः आत्मसमुत्थो वायुनोदीरितो वह्निः सर्वाङ्गेभ्यो विनिःसृत्य तां भस्मसात् अकरोत्।

Verse 62

तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् / संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः / दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः

तस्याः निधनं श्रुत्वा तथा तयोः संवादं याथातथ्येन बुद्ध्वा शूलभृत् देवः शङ्करः दक्षस्य च ऋषीणां च प्रति भगवान् प्रभुः चुकोप।

Verse 63

रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते / तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः

रुद्र उवाच—सर्वेषां लोकानां मध्ये भूर्लोकः आदिरुच्यते। परमेष्ठिनो निदेशात् तं अहं सदा धारयिष्यामि।

Verse 64

अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः / तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया

अस्यां क्षितौ धृताः सर्वे लोकाः भास्वराः तिष्ठन्ति। तदाज्ञया अहं तान् इह सततं धारयामि।

Verse 65

चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते / नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्

देवानां हि चातुर्वर्ण्यं, ते च एकत्र भुञ्जते। अहं तैः सह न भोक्ष्ये; ततः ते पृथक् दास्यन्ति।

Verse 66

यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती / प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह

यस्मात् दक्ष मम कृतेऽनागसा सती त्वया अवमता; तस्मात् तव सर्वाः स्वसुताः स्वस्वभर्तृभिः सह प्रशस्ताः (सन्तु) इतराश्चापि।

Verse 67

तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः / उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः

तस्मात् द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः; द्वितीये वै मम यज्ञे ह्ययोनिजाः उत्पत्स्यन्ते।

Verse 68

हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः / अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः

हुतॆ वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः; सर्वांस्तान् अभिव्याहृत्य दक्षं चैव पुनरशपत्।

Verse 69

भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये / प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्

भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये; प्राचीनबर्हिषः पौत्रः प्रचेतसां च पुत्र एव।

Verse 70

दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि / कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे

दक्ष एव इह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि; शाखिनां कन्यायां त्वं वै वैवस्वतान्तरे प्राप्ते।

Verse 71

विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते / धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे

विघ्नं तत्राप्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते। धर्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे॥

Verse 72

सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः / यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि / तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः

सुत उवाच—तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सोऽभ्यशपत्पुनः। यस्मात्त्वं मत्कृतेऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि। तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः॥

Verse 73

हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु / इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्

हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु। इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्॥

Verse 74

ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते / ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा

ततो देवैः स तैः सार्द्धं नेज्यते पृथगिज्यते। ततोऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा॥

Verse 75

स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह

स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह॥

Verse 76

ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् / समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह

ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञानामीश्वरं प्रभुम्। समस्तेनेह यज्ञेन सोऽयजद्दैवतैः सह॥

Verse 77

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे / मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽन्तरे। मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्॥

Verse 78

या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् / सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः

या तु देवी सती पूर्वमासीत् पश्चादुमाभवत्। सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः॥

Verse 79

मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता / यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा

मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता। यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा॥

Verse 80

विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती / नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन

विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती। नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन॥

Verse 81

आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह / एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे

आवर्तमानाः कल्पेषु तैः सह पुनर्जायन्ते। एवं प्राचेतसो दक्षो वै चाक्षुषेऽन्तरे जज्ञे॥

Verse 82

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः / जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्

दशभ्यः प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः। तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्॥

Verse 83

भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः / आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च

भृग्वादयः सप्त महर्षयश्च जज्ञिरे। आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च॥

Verse 84

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् / इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। इत्येषोऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः॥

Verse 85

प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः / तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन

प्रजापतेर्दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः। तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन॥

Verse 86

जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः / ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता

जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः । ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुः तन्न कार्यं विपश्चिता ॥

Verse 87

इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी / या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता

इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी । या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता ॥

Verse 88

पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता / पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्

पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता । पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम् ॥

Verse 89

त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे / देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः

त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेऽन्तरे । देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः ॥

Verse 90

प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते / पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः

प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते । पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः ॥

Verse 91

तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः / छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह

तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः । छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायम्भुवस्य ह ॥

Verse 92

यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः / विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः

यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः । विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः ॥

Verse 93

वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः / असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः

वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः । असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयोऽथ शुचिश्रवाः ॥

Verse 94

केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा / तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै

केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा । तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै ॥

Verse 95

चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि / जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः

चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि । जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीकोऽथ दुर्दिहः ॥

Verse 96

श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः / आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः

श्रुतिः, गृणानः, तथा बृहच्छुक्राः—एते द्वादश कीर्तिताः। स्वायम्भुवान्तरे ते सर्वे सोमपायिनः आसन्।

Verse 97

दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः / तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः

दीप्तिमन्तो ह्येते गणाः, वीर्यवन्तो महाबलाः। तेषां तदा इन्द्रः प्रथमः आसीत्—विश्वभुक् प्रभुः।

Verse 98

असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः / सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः

येऽसुराः तदा, ते तेषां दायादाः अबान्धवाः आसन्। सुपर्णा यक्षगन्धर्वाः, पिशाचाः उरगाः राक्षसाः च।

Verse 99

अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः / स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः

अष्टौ ताः देवयोनयः पितृभिः सार्द्धम् अन्याः आसन्। स्वायम्भुवान्तरेऽतीताः; तासां प्रजाः महास्रशः।

Verse 100

प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च / विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह

प्रभावरूपसम्पन्नाः, आयुषा बलेन च। विस्तरेण इह न उच्यन्ते—मा प्रसङ्गो भवेत् इह।

Verse 101

स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह / अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः

स्वायम्भुवो विसर्गः सांप्रतेन ज्ञेयः; वैवस्वतमन्वन्तरे वर्तमानैर्न स दृष्टः, स तु अतीतः।

Verse 102

प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह / तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत

प्रजाभिः देवताभिः च ऋषिभिः पितृभिः सह; तेषां पूर्वं सर्पर्षयः आसन्—तान् निबोधत।

Verse 103

भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे

भृगुः अङ्गिराः मरीचिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः; अत्रिः वसिष्ठश्च—एते सप्त स्वायम्भुवेऽन्तरे।

Verse 104

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः / ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च

आग्नीध्रः अग्निबाहुः मोधा मेधातिथिः वसुः; ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः सत्त्र एव च।

Verse 105

मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः / वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे

मनॊः स्वायम्भुवस्य एते दश पुत्राः महौजसः; वायुवेगाः महासत्त्वाः प्रथमेऽन्तरे राजानः।

Verse 106

सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् / सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्

सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् । सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम् ॥

Verse 107

नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि / बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले

न शक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि । बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले ॥

Verse 108

या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे / कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः

या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेऽन्तरे । कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः ॥

Verse 109

ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः / कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः

ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः । कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः ॥

Verse 110

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः / किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः । किं नामधेयं कोऽस्यात्मा एतत्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः ॥

Verse 111

सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् / सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते

सूत उवाच—श्रूयतां कालस्य सद्भावः; श्रुत्वा चैवावधार्यताम्। सूर्ययोनिर्निमेषादिः, संख्याचक्षुः स उच्यते॥

Verse 112

मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः / संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः

अस्य मूर्तिरहो-रात्रे, निमेषा अवयवाश्च सः। संवत्सरः स तत्त्वं च, नाम चास्य कलात्मकम्॥

Verse 113

साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः / पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत

साम्प्रतानागतातीता-कालात्मा स प्रजापतिः। पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत॥

Verse 114

दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा / संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

दिवसार्द्ध-मासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा। संवत्सरस्तु प्रथमो, द्वितीयः परिवत्सरः॥

Verse 115

इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः / पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः

इड्रवत्सरस्तृतीयश्च, चतुर्थश्चानुवत्सरः। पञ्चमो वत्सरस्तेषां, कालः स युगसंज्ञितः॥

Verse 116

तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत / क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि, कीर्त्यमानं निबोधत। यः क्रतुरग्निरिति प्रोक्तः, स एव संवत्सरो मतः॥

Verse 117

आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः / शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः

आदितेयस्त्वसौ सूर्यः, कालाग्निः परिवत्सरः। शुक्लकृष्णगतिश्चापि, अपां सारमयः खगः॥

Verse 118

स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः / यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

स इडावत्सरः सोमः, पुराणे निश्चयं गतः। यश्चायं पवते लोकान्, तनुभिः सप्तसप्तभिः॥

Verse 119

अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः / अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः

अनुवाता च लोकस्य, स वायुरनुवत्सरः। अहङ्कारादुदग्रुद्रः, संभूतो ब्रह्मणास्तु यः॥

Verse 120

स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः / सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत

स रुद्रो वत्सरस्तेषां, विज्ञेयो नीललोहितः। सतत्त्वं तस्य वक्ष्यामि, कीर्त्यमानं निबोधत॥

Verse 121

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः / ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात् कालात्मा प्रतितामहः। ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिर् ईश्वरः॥

Verse 122

सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः / प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः

स एवाग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः। प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्यश्चो निर् मनीषिभिः॥

Verse 123

यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि / ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा

यस्मात् कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि। ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा॥

Verse 124

योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः / वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः

योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः। वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः॥

Verse 125

एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः / आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः

एको नैकोऽथ दिवसः मासोऽथर्तुः पितामहः। आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः॥

Verse 126

प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः / ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः

स भास्करः भूतानां प्रभवश्च अव्ययश्च; ताराभिमानी इति विज्ञेयः, द्वितीयः परिवत्सरः।

Verse 127

सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः / आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः

सोमः सर्वौषधिपतिः; यस्मात् स प्रपितामहः। स सर्वभूतानाम् आजीवः, योगक्षेमकृद् ईश्वरः।

Verse 128

आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः / तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि

स सततम् आवेक्षमाणः जगद् अंशुभिः बिभर्ति; तिथीनां पर्वसन्धीनां पूर्णिमादर्शयोः अपि।

Verse 129

योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः / तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः

यः योनि: निशाकरश्च अमृतात्मा प्रजापतिः; तस्मात् स पितृमान् सोमः स्मृतः इङ्वत्सरात्मकः।

Verse 130

प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि / कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः

प्राणापानसमानाद्यैः व्यानोदानात्मकैरपि; कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः।

Verse 131

पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् / समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि

पञ्चानामिन्द्रियमनःबुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि।

Verse 132

सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः / वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

सर्वात्मा सर्वलोकेशः आवहप्रवहादिभिः उपकारैः सप्तसप्ततनुभिः वर्तते।

Verse 133

विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः / योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः

विधाता सर्वभूतानां क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः; योनिरग्नेः अपां भूमेः रवेश्चन्द्रमसश्च सः।

Verse 134

वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः / अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः

वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः; अहोरात्रकरस्तस्मात् स वायुरनुवत्सरः।

Verse 135

एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः / पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः

एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः; पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्तिताः।

Verse 136

ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः / ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः

ध्यायतो ब्रह्मणो वक्त्रादुदन् समभवद्भवः। ऋषिर्विप्रो महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः॥

Verse 137

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते / आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो योऽथ पठ्यते। आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः॥

Verse 138

उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते / सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च

उन्मादकोऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते। सूर्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च॥

Verse 139

युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः / रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा

युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः। रुद्रः प्रविष्टो भगवान् जगत्यस्मिन् स्वतेजसा॥

Verse 140

आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा / ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्

आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा। ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्॥

Verse 141

देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् / तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते

देवत्वं पितृत्वं कालत्वं चास्य यत्परम्। तस्माद्वै सर्वथा रुद्रः तद्विद्वद्भिरभीज्यते॥

Verse 142

यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः / भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः

यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः। भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः॥

Verse 143

औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः / प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः

औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः। प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः॥

Verse 144

त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये / इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते

त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये। इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते॥

Verse 145

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः / त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः। त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः॥

Verse 146

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः / त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः

ताभिः त्रिविधाभिः एकत्वभूताभिः स्ववीर्यतः । त्रिसाधनः पुरोडाशः त्रिकपालः स वै स्मृतः ॥

Verse 147

त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः / इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः

त्र्यंबकः स पुरोडाशः तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः । इत्येतत् पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः ॥

Verse 148

यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः / सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः

यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः । सैकः षट्को विजज्ञेऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः ॥

Verse 149

ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः / इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च / नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्

ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः । इत्येष बहुमानो वै प्राणिनां जीवितानि च । नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन् ॥

Verse 150

एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः / बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्

एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः । बहुत्वात् परिसंख्यातुं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥

Verse 151

इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् / कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

एतं प्रजेशानां महतां पुण्यकर्मणां वंशं यः पुण्यकीर्त्तीनां कीर्त्तयति, स महतीं सिद्धिमवाप्नोति।