Shloka 149
अग्निनिचयः (Agninichaya) / The Accumulation of Sacred Fire & the Classification of Pitṛs by Time-Order
Devanagari script
ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः / इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च / नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्
Transliteration
ṛtuputrārttavāḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ / ityeṣa bahumāno vai prāṇinā jīvitāni ca / nadīvega ivāsaktaḥ kālo dhāvati saṃharan
Translation
ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः । इत्येष बहुमानो वै प्राणिनां जीवितानि च । नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन् ॥
Word by Word
ऋतुपुत्रार्त्तवाःthe seasonal offspring
ऋतुपुत्रार्त्तवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऋतु-पुत्र-आर्त्तव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन; ‘the seasonal sons/offspring (ārtavas)’
पञ्चfive
पञ्च:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्च (संख्या-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्या; here nominative plural sense ‘five’ qualifying previous noun
इतिthus
इति:
Discourse marker (इति-प्रयोग)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्तिसूचक अव्यय
सर्गःthe account/creation
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘creation/section’
समासतःbriefly
समासतः:
Manner (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootसमास (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय; ‘in brief/summarily’
इतिthus
इति:
Discourse marker (इति-प्रयोग)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formसमाप्तिसूचक अव्यय
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
बहुमानःgreat magnitude
बहुमानः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबहुमान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘great esteem/importance’ (here: ‘great value/measure’)
वैindeed
वै:
Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात
प्राणिनाम्of living beings
प्राणिनाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्राणिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन; ‘of living beings’
जीवितानिlifespans
जीवितानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजीवित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया बहुवचन; ‘lives/lifespans’
चand
च:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक निपात
नदीवेगःa river’s current
नदीवेगः:
Upamana (उपमान)
TypeNoun
Rootनदी-वेग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘river-current’
इवlike
इव:
Upama-marker (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक अव्यय; ‘like’
आसक्तःimpelled/engaged
आसक्तः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ-सञ्ज् (धातु) → आसक्त (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; ‘attached/engaged (in)’ qualifying कालः
कालःTime
कालः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘Time’
धावतिruns
धावति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootधाव् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; ‘runs’
संहरन्destroying/withdrawing
संहरन्:
Kriya-sahakari (सहकारी क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-हृ (धातु) → संहरत् (कृदन्त, शतृ)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त; पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; ‘while destroying/withdrawing’ (concomitant action of कालः)