Anuvaka 7
प्राथमिकविषयः—पवित्रशक्तेः पुनःकेन्द्रीकरणम्—अग्नितपः प्रज्वालनम्, नष्टब्रह्मेन्द्रियादीनां (आत्मन्, द्रविण) पुनराह्वानम्, अपशकुनदुष्टवाक्यादीनां च शमनम्। उपविषयाः—(१) अग्निः तपोजनकः, गृह्यकेन्द्रः, दुरितापहः। (२) अपशकुनपक्षिसंस्पर्शजन्येनसः प्रायश्चित्तं शान्तिश्च, अहोरात्रचक्रस्य सामञ्जस्यकरणं च। (३) ‘भ्रष्टस्य’ ब्रह्मणः तथा इन्द्रियात्मद्रविणादीनां विधिपूर्वकं प्रत्याहरणम्। (४) अपामार्गौषध्या शोधनं—शमलनिर्हरणं, शापप्रतिषेधश्च। (५) सरस्वत्याः प्रसादेन हविः स्वीकृतिः, गृहकल्याणप्रतिष्ठा च।
Suktas in Anuvaka 7
Sukta 61
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः अग्निं तपसः (उष्णता-नियमित-शक्तेः) वह्निं जनयितारं च मन्यते। अग्निना तपो दीप्त्वा ‘उष्णीकरण’-रूपेण अग्नि-प्रयोगेन अन्तरङ्गं बलं निष्पाद्यते। एवं तपसा प्रवर्तितेन यजमानाः पौष्टिकान् लाभान् प्रार्थयन्ते—आयुः (दीर्घजीवनम्), मेधा (प्रसन्ना बुद्धिः), तथा श्रुत्या कीर्त्या च अनुकूलं प्रतिष्ठानम्—यत् सावधान-श्रवणेन सम्यग्-यज्ञ-एकाग्रतया च सुनिश्चितं भवति।
Sukta 62
एष एकऋचः सूक्तः ग्रामस्य “नाभौ” (नाभि)—अग्निहोत्रकुण्डे यज्ञकेन्द्रे—अग्निं सत्पतिं (सतां पतिं) पुरोहित-योधं च प्रतिष्ठापयति, यः शत्रून् प्रतिपक्षबलानि च पराजित्य निवारयति। अग्नेः स्फुरद्भिः वृषभबलैः युद्धतेजसा आह्वानेन मन्त्रः आक्रामकान् मर्दयितुं, रणप्रवर्तकान् पादाधः कर्तुं, तथा समुदायस्य मध्यभूमिं दुर्गवत् अभेद्यां सुरक्षितां कर्तुं प्रयुङ्क्ते।
Sukta 63
एष एकऋचः सूक्तः अग्निं दुरितनाशनं—दुःखदुर्गतिनाशकं—परमात् पवित्रासनात् गम्भीरस्तुत्या आह्वयति। अस्य प्रभावः ‘पारायण’भावः—अग्निः संग्रामजयी ध्रुवरक्षकश्च—यजमानं सर्वासु कठिनासु गतिषु सुरक्षितं पारयतु, दुरितात् परं च स्थापयतु।
Sukta 64
अथर्ववेदस्य ७.६४ सूक्तं संक्षिप्तं प्रायश्चित्त-शान्तिमन्त्ररूपं, यत् कृष्णशकुनपक्षिणः समीपागमनात्, उपवेशनात्, स्पर्शदूषणाच्च जायमानं अमङ्गल्यं पापं च (एनस्) निरस्यति। अत्र द्विविधः शोधकः प्रयुज्यते—आपः दुरितस्य प्रक्षालनाय, अग्निर्गार्हपत्यः एनसो दाहाय—येन साधकः रक्षितः, विमुक्तः, पुनश्च यज्ञीय-सामाजिकशुद्धौ प्रतिष्ठापितो भवति।
Sukta 65
अयं संक्षिप्तोऽपामार्गसूक्तः प्रतिशाप-शौचमन्त्ररूपः। अत्रापामार्गः सजीवो धर्मशोधकः शक्तिरिव सम्बोध्यते, यः परैः कृतान् शापान् प्रतिहन्ति, अन्तःस्थितं च शमलं निवारयति। त्रिष्वनुष्टुभःसु अपामार्गो बाह्यशापान् अपहर्तुं, स्वकृतदोषान् प्रक्षालयितुं, तथा च दुष्ट-बन्धक-संस्पर्शजन्यां मलिनतां दूषणं च निराकर्तुं प्रार्थ्यते।
Sukta 66
एष एकऋचोऽथर्वणीयो मन्त्रः ‘विप्रनष्टं’ ब्रह्म—मन्त्रशक्तिं यज्ञकर्मसामर्थ्यं च—यद् बहिर्वातान्तरिक्षे वृक्षेषु गुल्मेषु वनस्पतिषु वा विचरति, तस्य स्मरणं करोति। यत्र यत्र सा पवित्रा शक्तिः निलीयते तानि स्थानानि नाम्ना निर्दिश्य, तां पुनरागच्छेति आज्ञापयन्, कर्तुः रक्षात्मकं क्रियात्मकं च बलं पुनः प्रतिष्ठापयति, येन कर्म पुनः ‘गृह्णाति’—सिद्धिं प्राप्नोति।
Sukta 67
एष एकऋचो भैषज्यसूक्तः क्षीणानि वा नष्टानि वा पुरुषस्येन्द्रियाणि, आत्मानं, द्रविणं, ब्रह्मवर्चसं च पुनराह्वयति। अपि च धीष्ण्याग्नीन् सर्वं ‘स्वे स्वे स्थाने’ पुनः प्रतिष्ठापयितुं प्रार्थयते; अतः सूक्तं व्यक्तेः पुनर्संस्थापनमन्त्रश्च गृह्यकर्मणि व्यवस्थापन-शान्तिकर्ममन्त्रश्च भवति।
Sukta 68
अथर्ववेदस्य ७.६८ सूक्तं सरस्वत्याः संक्षिप्तं स्तोत्रम् अस्ति, यत् स्वीकृतहविर्निर्वहणाय तथा गृहस्य सन्तत्याः प्रवाह-स्थैर्याय प्रयुज्यते। अस्मिन् सूक्ते सरस्वत्याः दिव्याः ‘विधयः’ गृह्यसमृद्ध्या सह सम्बध्यन्ते, तथा पितॄन् यज्ञस्य ‘मुख’ इव निर्दिश्य तेषां माध्यमेन कर्म प्रवर्तते इति स्पष्टं प्रतिपाद्यते। अन्ते देवीस्याः प्रसन्नदृष्ट्याः अधीनतां स्थातुम् इति प्रार्थनया कर्म समाप्यते।
Sukta 69
एष एकमन्त्रः शान्तिसूक्तः अहोरात्रचक्रस्य हितकराः शक्तीः—वातं सूर्यं च अहनीं रात्रिं च उषसं च—जपकस्य कल्याणाय समन्वयितुं प्रार्थयते। सः प्राणस्य (वातस्य) अनुग्रहं, उष्णतायाः तेजसो जीवितबलस्य (सूर्यस्य) च प्रसादं, कालस्य सुरक्षितां परस्परपरिवृत्तिं (अहनी-रात्रि-उषसाम्) च याचते। अनेन विशेषतः रात्रिसम्बद्धान् अदृश्योपद्रवान् शमयितुं, आरोग्यं सौभाग्यं च स्थिरीकर्तुं प्रयत्नः क्रियते।
Sukta 70
अयं लघ्वभिचारिकः सूक्तः शत्रोः (अथवा दुष्टस्य कस्यचित्) स्तम्भनाय मौनीकरणाय च प्रयुज्यते। मन्त्रकर्मणा तस्य बाहू मुखं च ‘बद्ध्वा’ तस्य यज्ञस्य प्रभावं निपातयति। घोररूपेणाग्निं मन्युं च प्रवर्तकशक्तिं कृत्वा प्रतिद्वन्द्विनो हविराज्यं विनाशयति, तस्य कर्म च सिद्धिं न प्राप्नोति इति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.