Anuvaka 7
મુખ્ય વિષય: પવિત્ર શક્તિને ફરી કેન્દ્રિત કરવી—અગ્નિ-તપસ પ્રજ્વલિત કરવું, ગુમાયેલું બ્રહ્મન/ઇન્દ્રિયબળ પુનઃસ્થાપિત કરવું, અને અપશકુન તથા શત્રુત્વભરી વાણીનું નિષ્પ્રભીકરણ કરવું. ઉપવિષયો: તપસ ઉત્પન્ન કરનાર, ગૃહકೇಂದ್ರસ્થ અને દુરિત-નિવારક અગ્નિ; અપશકુન પક્ષી-સ્પર્શ તથા દૈનિક ચક્ર-સામંજસ્ય માટે શાંતિ/પ્રાયશ્ચિત્ત; “ભટકેલું” બ્રહ્મન અને પાછું બોલાવેલી શક્તિઓ (ઇન્દ્રિય, આત્મન, દ્રવિણ)ની વિધિ દ્વારા પુનઃપ્રાપ્તિ; અપામાર્ગ વનસ્પતિથી શુદ્ધિકરણ કરીને શમલ દૂર કરવું અને શાપ/પ્રતિશાપનો પ્રતિકાર; સરસ્વતી દ્વારા હવિષની સ્વીકૃતિ અને ગૃહસ્થિતિનું સ્થૈર્ય.
Suktas in Anuvaka 7
Sukta 61
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વણિક સૂક્ત અગ્નિને તપસ્ (ઉષ્ણતા, શિસ્તબદ્ધ શક્તિ)નો વાહક અને જનક તરીકે વર્ણવે છે; “તાપ ચઢાવવાની” અગ્નિ-પ્રૌદ્યોગિકી દ્વારા આંતરિક બળ ઉત્પન્ન કરવાનો તેનો ભાવ છે. અગ્નિ દ્વારા તપસ્ પ્રજ્વલિત કરીને કર્તાઓ પૌષ્ટિક લાભો—આયુઃ (દીર્ઘ આયુષ્ય), મેધા (સ્પષ્ટ બુદ્ધિ), અને શ્રુતિ/કીર્તિમાં અનુકૂળ સ્થાન—પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે છે; આ લાભો સાવધાન શ્રવણ અને યોગ્ય વિધિ-એકાગ્રતા દ્વારા સુસ્થિર થાય છે.
Sukta 62
આ એકમાત્ર ઋચાવાળું સૂક્ત વસાહતના “નાભિ” (નાભિ)—અર્થાત્ ચુલ્હો/યજ્ઞકেন্দ્ર—પર અગ્નિને સત્પતિ (સત્જનનો અધિપતિ) અને પુરોહિત-યોદ્ધા તરીકે સ્થાપિત કરે છે. અગ્નિના વીજળી સમા ચમકતા, વૃષભ સમા બળવાન યુદ્ધપરાક્રમનું આવાહન કરીને આ મંત્ર આક્રમકોને ચકનાચૂર કરવા, યુદ્ધ ઉશ્કેરનારાઓને “પગ નીચે” સ્થિતિમાં દબાવી દેવા, અને સમુદાયની કેન્દ્રભૂમિને અખંડિત, અભેદ્ય કિલ્લા સમી સુરક્ષિત રાખવા માટે પ્રયોજાય છે.
Sukta 63
આ એકમંત્ર સૂક્ત અગ્નિને ‘દુરિતનાશન’—અપશકુન અને દુર્ભાગ્યનો નાશ કરનાર—રૂપે સ્મરે છે અને સર્વોચ્ચ પવિત્ર આસન પરથી ગંભીર સ્તુતિ સાથે તેનું આવાહન કરે છે. તેની શક્તિ ‘પારાયણ’ (પાર ઉતારવું/ઓલાંઘાવી લઈ જવું) ભાવમાં છે: યુદ્ધવિજેતા અને અડગ રક્ષક એવા અગ્નિને ઉપાસકને દરેક કઠિન માર્ગ સુરક્ષિત રીતે પાર કરાવી, આપત્તિની પાર સ્થિર કરાવવા માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 64
AV 7.64 એક સંક્ષિપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત–શાંતિ મંત્ર છે. કાળો અપશકુન પક્ષી નજીક આવવો, બેસવો અથવા સ્પર્શથી અપવિત્ર કરવો—એથી ઊભી થતી અમંગળતા અને દોષ (એનસ) ને તે શમાવે છે. આ સૂક્ત દ્વિવિધ શુદ્ધિકારકનો ઉપયોગ કરે છે—દુરિતને ધોઈ દૂર કરવા માટે જળ (આપઃ) અને એનસને દહન કરીને દૂર કરવા માટે ગાર્હપત્ય અગ્નિ—જેથી સાધકનું રક્ષણ થાય, તે દોષમુક્ત થાય અને વિધિગત તથા સામાજિક શુદ્ધિમાં પુનઃસ્થાપિત થાય.
Sukta 65
આ સંક્ષિપ્ત અપામાર્ગ-સૂક્ત શાપનિવારણ અને શુદ્ધિકરણ માટેનું સંક્ષિપ્ત મંત્રરૂપ છે. વનસ્પતિને જીવંત, નૈતિક રીતે શુદ્ધ કરનાર શક્તિ તરીકે સંબોધીને, તે શત્રુભાવપૂર્ણ શાપોચ્ચારો અને આંતરિક ‘કલ્મષ’ (શમલ) દૂર કરે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. ત્રણ અનુષ્ટુભ છંદના મંત્રોમાં અપામાર્ગને બાહ્ય શાપો હાંકી કાઢવા, પોતાના દુષ્કર્મોને ધોઈ નાખવા, અને જોખમી તથા બંધનકારક તત્ત્વોના સંપર્કથી લાગેલી અશુદ્ધિ દૂર કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Sukta 66
આ એક-ઋચાવાળો અથર્વવેદીય મંત્ર ‘ભટકાઈ ગયેલા’ બ્રહ્મને—મંત્રશક્તિ અને યજ્ઞકર્મની કાર્યક્ષમતાને—સ્મરે છે; તે ખુલ્લા પર્યાવરણમાં (મધ્યાકાશ, પવન, વૃક્ષો, ઝાડીઓ/ઝાંખર) ભટકી જઈ ક્યાંક સ્થિર થયું છે એમ કહે છે. પવિત્ર શક્તિ જ્યાં જ્યાં આશ્રય લઈ શકે તે સ્થાનોનું નામ લઈને અને તેને પાછું ફરવા આદેશ કરીને, આ સૂક્ત કર્તાની રક્ષાત્મક તથા કાર્યસાધક શક્તિને પુનઃસ્થાપિત કરે છે; જેથી વિધિ ફરી ‘પકડી’ જાય અને અસરકારક બને.
Sukta 67
આ એક-મંત્રાત્મક પુનઃસ્થાપન સૂક્ત વ્યક્તિની ગુમ થયેલી અથવા ક્ષીણ થયેલી શક્તિઓ—વીર્ય (ઇન્દ્રિય), સ્વત્વ (આત્મન્), સંપત્તિ (દ્રવિણ), અને બ્રાહ્મણ તેજ/બ્રહ્મશક્તિ (બ્રાહ્મણ)—ને ફરી પાછી બોલાવે છે. ઉપરાંત તે ધીષ્ણ્ય અગ્નિઓને બધું ‘તેના યોગ્ય સ્થાને’ ફરી સ્થાપિત કરવા પ્રાર્થના કરે છે. તેથી આ સૂક્ત વ્યક્તિગત પુનઃસંયોજન માટેનું મંત્ર પણ છે અને ગૃહ્ય-વિધિમાં વ્યવસ્થાનું પુનઃક્રમણ કરાવતું ગૃહ-કર્માત્મક ઉપચાર પણ છે.
Sukta 68
AV 7.68 સરસ્વતીને અર્પિત સંક્ષિપ્ત સ્તુતિ છે. સ્વીકાર્ય આહુતિ અર્પણ કરીને સંતાન દ્વારા ગૃહવંશની સતતતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. સરસ્વતીના દૈવી “વિધિ/આદેશ”ને ગૃહસમૃદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે, અને પિતૃઓને યજ્ઞ જે “મુખ” દ્વારા સંપન્ન થાય છે તે તરીકે સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખીને અર્પણને તેમની સાથે સંકળાય છે. અંતે, દેવીની કલ્યાણકારી કૃપાદૃષ્ટિ હેઠળ જ રહેવાની પ્રાર્થના સાથે વિધિનું મોહરબંધન થાય છે.
Sukta 69
આ એક-મંત્ર શાંતિ સૂક્તમાં દૈનિક ચક્રનું શાસન કરનાર ઉપકારી શક્તિઓ—વાત (પવન), સૂર્ય, દિવસો, રાત્રિઓ અને ઉષા—જપ કરનારના કલ્યાણ માટે અનુકૂળ રીતે એકસાથે સુસંગત થાય તેવી પ્રાર્થના છે. શ્વાસ (વાત), ઉષ્મા અને પ્રાણવૈભવ (સૂર્ય)ને આશીર્વાદ આપી, અને સમયની સુરક્ષિત આવર્તન-વ્યવસ્થા (અહની/રાત્રી/ઉષા)ને સ્થિર કરીને, ખાસ કરીને રાત્રિ સાથે જોડાયેલા અદૃશ્ય ભયોને શમાવી, આરોગ્ય અને સદભાગ્યને સ્થિર કરવાનું તેનું લક્ષ્ય છે.
Sukta 70
આ ટૂંકું અભિચારિક સૂક્ત શત્રુ વ્યક્તિ (અથવા દુષ્ટ એજન્સી)ને અચળ કરી મૌન કરાવવા માટેનું બળપૂર્વકનું મંત્રકર્મ છે. વિધિપૂર્વક તેમના હાથ અને મોઢાને ‘બંધન’ કરીને સ્થંભિત કરવું અને તેમના યજ્ઞની કાર્યક્ષમતાને ધરાશાયી કરવી—એ તેનો આશય છે. ઘોર સ્વરૂપના અગ્નિને આહ્વાન કરીને, કાર્યકારી શક્તિ તરીકે મન્યુ (ક્રોધ)ને પ્રેરિત કરવામાં આવે છે, જેથી વિરોધીના હવિષ/આજ્ય પર પ્રહાર થઈ તેમની વિધિ સિદ્ધિ સુધી ન પહોંચે અને પૂર્ણતા ન પામે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
