Anuvaka 1
प्राथमिकविषयः—ब्रह्मात्मना सुरक्षितो यज्ञः जीवनयात्रा च; वाक्–प्राण–ऋतधर्मरूपेण विश्वव्यवस्थया च रक्षदेवताभिः सम्यग्-नियन्त्रिता। उपविषयाः—(१) वाग् ब्रह्म—नामकरणम्, ऋतस्य प्रकाशनम्, सिद्धवाक्शक्तिः। (२) आत्मा यज्ञस्य प्रत्यवस्थापकः, धारणं स्थिराश्रयश्च; हिंसादिभ्यः प्रतिरक्षा। (३) आदियज्ञः—धर्मस्य स्वर्गस्य च प्रतिष्ठापनम्, आदर्शरूपेण। (४) प्राणो वायुः—हविषां वहनकर्ता, बन्धानां विमोचकश्च। (५) अदितिः द्यावापृथिव्यौ च—सर्वव्यापकं शरणं रक्षणं च।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य ७.१ सूक्तं संक्षिप्तं ब्रह्मविद्यात्मकं, यत्र वाक्/ब्रह्म आदिशक्तिरूपेण निरूप्यते—यया ऋतं व्यक्तं भवति, नामधेयेन च जगदवगम्यते। अत्र प्रभाववत्या वाचः प्रादुर्भावः क्रमशः ‘ब्रह्म’ (तृतीयं, चतुर्थं) इति भेदेन संबध्यते; ‘धेनू’ च समृद्धेः, प्रकाशस्य, अर्थदुग्धस्य च प्रतीकत्वेन उपन्यस्ता। द्वितीयमन्त्रे तदेव तत्त्वं सर्वव्यापि ‘सः’ इति सार्वत्रिकीक्रियते—पिता माता पुत्रः, त्रयो लोकाः, सर्वं च इत्यात्मतया तदेकत्वं दर्शयन्, यज्ञोच्चारणं विश्वात्मपरिच्छेदे प्रतिष्ठापयति।
Sukta 2
एष एकऋचः सूक्तः यज्ञस्य विध्यनुज्ञां करोति, यज्ञस्य सत्यम् अधिष्ठातारं निर्दिशन्—आत्मानम्; स चाथर्वणा सह स्तूयते, यः आद्यः कर्मपिता देवबन्धुश्च। यः यज्ञं मनसा ‘चिकेत’ (अवगच्छति) स तस्मात् तत्क्षणमेव सम्यक् उद्घोषयेत्; तेन वाक् प्रज्ञा च कर्मसिद्धिश्च प्रवर्धते। अस्य प्रभावः अन्तःप्रत्ययस्य (मनसः/आत्मनः) बहिःप्रवृत्त्या (यज्ञोच्चारणेन) सह संबन्धनम्; तेन यज्ञः आथर्वणिक-प्रामाण्येन प्रवर्तते।
Sukta 3
एष एकऋचः रक्षोघ्नः सूक्तः आत्मानं घृणिरूपं सुदृढप्रतिष्ठितं धारणं चोपह्वयति, यः सुव्यवस्थितं देहधारणं जनयति, सुरक्षितं विष्ठां/गातुं च निश्चिनोति। आत्मनः घृणिं मध्वोऽग्रं चाभ्युपगृह्य मन्त्रः अशरीरान् विदेहान् शत्रून् रक्षांसि चापहन्ति, साधकस्य रक्षाक्षेत्रं स्थिरीकरोति।
Sukta 4
एष एकऋचोऽयं सूक्तः वायुम् आह्वयति—यज्ञस्य शीघ्रवाहकं प्राणशक्तिं च, येन बन्धा विमोच्यन्ते। हविर्गणनया (१, २, ३, १०, २०, ३०) कर्मणः यथाक्रमं परिपूर्णतां च समन्वयति, ततः यजमानं बाधमानान् सर्वान् प्रतिबन्धान् ‘अत्र विमुञ्च’ इति वायोः प्रार्थयते। अस्याधिष्ठानं तु आत्मा—अन्तरात्मा/प्राणः—यः हविः प्रभावयति, विमोचनं च साधयति।
Sukta 5
अयं सूक्तः अद्यतनस्य यज्ञस्य प्रामाण्यं आद्य-प्रतिमाने प्रतिष्ठापयति—देवा एव प्रथमा “यज्ञं यज्ञेन” अयजन्त; तेन धर्मः प्रथमो विधिः कृतः, ते च स्वर्गं जग्मुः यत्र पुरातनाः साध्याः निवसन्ति। सम्यगनुष्ठितः क्रतुः मोक्षोपायत्वेन परमे व्योम्नि आरोहणेन संबध्यते, सिद्धेः प्रत्यक्षलक्षणं च दर्शयति—उषसि शुभदर्शनम्। अपि च बोधरहितो यज्ञः विपथगः सन् व्यर्थो भवितुम् अर्हतीति चेतयति।
Sukta 6
अयं चतुर्ऋचः आथर्वणः सूक्तः अदितिं सह पृथिव्या द्यावा च सर्वरक्षिणीं सर्वव्यापिनीं शरण्यां च आह्वयति, या अखण्डतां पुनः स्थापयति तथा सुरक्षितां दिशं ददाति। अस्य मुख्यं रूपकं “दैवी नौका” इति—सुसंचालिता, निष्पापा, निरस्रा च—या सर्वदोषरहितं रक्षणं सूचयति, येन जनाः संकटान् व्याधीन् च नैतिकविपत्तिं च अतिक्रम्य स्वस्तिं प्राप्नुवन्ति।
Sukta 7
एष एकमन्त्रः सूक्तः संक्षिप्ताम् आदित्य-स्तुतिं वहति। अस्मिन् आदित्याः परमा इति प्रार्थ्यन्ते—अहिंसकाः पालकाः, येषां धाम (नियमः) समुद्र इव अतिगम्भीरं दुर्ज्ञेयञ्च। ‘न कश्चिद् एतान् नमसा अतिशेते’ इति घोषयन्, एष स्तोत्रः अपोत्प्रतिकारकत्वेन वर्तते—जप्ता आत्मानम् आदित्य-रक्षणाधीनां सार्वभौम्यां स्थापयति, प्रतिद्वन्द्वी-शक्तिभ्यश्च परं करोति।
Sukta 8
एष एकऋचोऽथर्वणीयो मन्त्रः क्षेत्ररक्षणं राक्षोघ्नं च; यत्र बृहस्पतिं नेतारं विघ्नहर्तारं च प्रार्थयते—साधोः परतः श्रेयसि नयतु। अत्र पृथिव्याः वरं भागं (पृथिवीवरम्) स्वीकृत्य शत्रून् दूरं निरस्यतु इति आज्ञापयति, येन क्षेत्रं सर्ववीरं—सम्पूर्णवीरयुक्तं सुरक्षितं च—भवेत्।
Sukta 9
अथर्ववेदस्य ७.९ सूक्तं पूष्णः स्तुतिरूपं सुरक्षितयात्रायै पुनरुद्धाराय च। मार्गविदं देवं याचते—स यात्रिकस्य पुरतः गच्छतु, भयम् अपमार्जयतु, विपथगमनं च निवारयतु, शुभं गन्तव्यं च साधयतु। तथा पूष्णः पालकत्वं पुनरपि प्रसार्यते—यत् नष्टं (जनान्, पशून्, द्रव्याणि) तत् प्रत्याहरतु, यथा यात्रा च सामाजिकसन्ततिश्च अखण्डतया प्रवर्तेत।
Sukta 10
एष एकऋचः सूक्तः सरस्वतीं स्तन-प्रतिमया आह्वयति—अक्षयः मधुरः पोषकः प्रवाह इव सर्वेषां काम्यानां रत्नानां वृद्ध्यर्थम्। अयं पौष्टिक-समृद्धि-मन्त्रः; तां हर्षदायिनीं, अनुग्रहकामिनीं, सुलभाह्वानां, दानशीलां च स्तुत्वा जप्ता तत्क्षणं वृद्धिं, बहुत्वं, पोषणं च तथा समृद्धान् वाञ्छितान् निधीन् प्रार्थयते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.