Anuvaka 1
ਬ੍ਰਹਮ/ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਜਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ; ਵਾਣੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਤ/ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਵਾਕ ਬ੍ਰਹਮ—ਨਾਮਕਰਨ, ਤ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬੋਲ; ਆਤਮਾ—ਯਜਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਅਟੱਲ ਆਧਾਰ (ਧਾਰੁਣ); ਆਦਿ ਯਜਨ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼; ਪ੍ਰਾਣ/ਵਾਯੂ—ਹਵਿ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਦਿਤੀ–ਦਿਆਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
AV 7.1 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਚ/ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਉਹ ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਣੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦਰਜਾਬੱਧ ‘ਬ੍ਰਹਮਨ’ (ਤੀਜਾ, ਚੌਥਾ) ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਧੇਨੂ’ (ਗਾਂ) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ‘ਦੁੱਧ’ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ‘ਸਃ’ ਵਜੋਂ ਸਾਰਵਭੌਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪੁੱਤਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਏਕ ਰੂਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਤੁਅਲ ਉਚਾਰਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 2
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤ੍ਰ ਸੂਕਤ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਲਿਟਰਜੀਕਲ “ਅਧਿਕਾਰ/ਅਨੁਮਤੀ” ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸੱਚੇ ਜ਼ਾਮਿਨ ਵਜੋਂ ਆਤਮਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਅਥਰਵਨ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਆਦਿ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਬੰਧੁ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਿਨਸਮੈਨ) ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ‘ਸਮਝ ਲਿਆ’ (ਚਿਕੇਤ) ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਠੀਕ ਘੋਸ਼ਣਾ/ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਣੀ, ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਿਧੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੋਧ (ਮਨ/ਆਤਮਨ) ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਕਰਿਆ (ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਕਰਨਾ) ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਅਥਰਵਣਿਕ ਵੈਧਤਾ ਹੇਠ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Sukta 3
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰੀ ਰਕਸ਼ੋਘਨ ਸੂਕਤ ਆਤਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਆਧਾਰ (ਧਾਰੁਣ) ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ “ਖੜ੍ਹਨ ਦੀ ਥਾਂ” (ਵਿਸ਼ਠਾ/ਗਾਤੁ) ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਨ ਦੀ ਘ੍ਰਿਣੀ (ਦੀਪਤੀ) ਅਤੇ ਮਧ੍ਵੋ ਅਗ੍ਰ (ਸ਼ਹਿਦ-ਸਮਾਨ ਅਗ੍ਰ-ਸਾਰ) ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ/ਅਦੇਹ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਰੱਖਿਆ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 4
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰੀ ਸੂਕਤ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਤੀਬਰ ਵਾਹਕ ਅਤੇ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਵਾਸ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬੰਧਨ ਢਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਪਣ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ (1, 2, 3, 10, 20, 30) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੋ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ “ਇੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ/ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇ”। ਅਧਾਰਭੂਤ ਤੱਤ ਆਤਮਨ ਹੈ—ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ/ਸ਼ਵਾਸ, ਜੋ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਮੋਚਨ ਸੰਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 5
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅੱਜ ਦੇ ਯਜ್ಞ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਆਦਿ-ਆਦਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ “ਯਜ्ञ ਨੂੰ ਯਜ्ञ ਰਾਹੀਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ,” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਧ੍ਯ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਹੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਾਲੀ ਉਤਕਰਸ਼ਤਾ (ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵ੍ਯੋਮ) ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਨਿਸ਼ਾਨ—ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ—ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਯਜ्ञ ਭਟਕ ਕੇ ਅਸਰਹੀਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Sukta 6
ਇਹ ਚਾਰ-ਮੰਤਰੀ ਅਥਰਵਣਿਕ ਸੂਕਤ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦਿਆਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਘੇਰਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਸਰੇ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਟੁੱਟੀ-ਬਿੱਖਰੀ ਸਮਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਬ “ਦਿਵ੍ਯ ਨੌਕਾ” ਹੈ—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਈ ਹੋਈ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਰਿਸਾਅ-ਰਹਿਤ—ਜੋ ਖਤਰੇ, ਰੋਗ-ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਵਸ੍ਤਿ (ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
Sukta 7
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਸੰਖੇਪ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ, ਅਹਿੰਸਕ ਰਖਵਾਲੇ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ/ਆਦੇਸ਼ (ਧਾਮਨ) ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਥਾਹ ਤੇ ਅਗਾਧ ਹੈ। ‘ਭਕਤੀ-ਭਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ’ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਪੋਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪਾਠਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਹੇਠ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 8
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰੀ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਟੋਣਾ/ਮੰਤਰ ਭੂਮੀ/ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਤੋਂ ‘ਉੱਤਮ’ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਵਰ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ-ਹਿੱਸੇ (ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ-ਵਰ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਧਰਤੀ ਸਰਵਵੀਰ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ—ਬਣੇ।
Sukta 9
AV 7.9 ਪੂਸ਼ਨ-ਸੂਕਤ ਹੈ ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਾਤਰੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਰਾਹ ਦਿਖਾਵੇ, ਡਰ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਦੂਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਪੂਸ਼ਨ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ, ਪਸ਼ੂ, ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਵਾਪਸ ਮਿਲਣ; ਤਾਂ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਲੜੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪਏ।
Sukta 10
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ “ਸਤਨ” (stana) ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਛਵੀ ਰਾਹੀਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਖੁੱਟ, ਮਿੱਠੇ, ਪੋਸ਼ਕ ਵਹਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਖਜ਼ਾਨੇ ਫਲਣ-ਫੂਲਣ। ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਇਕ ਟੋਟਕਾ-ਮੰਤਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ-ਦਾਤਰੀ, ਕਿਰਪਾ-ਖੋਜਣ ਵਾਲੀ, ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਹਵਾਨਯੋਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਾਠਕ ਤੁਰੰਤ ਵਾਧਾ, ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਕੀਮਤੀ ਧਨ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.