Anuvaka 4
અગ્નિ–ઇન્દ્રની શક્તિથી ઘર અને રાજ્યવ્યવસ્થા સુરક્ષિત અને સ્થિર બને છે: શત્રુત્વપૂર્ણ બળોથી રક્ષણ, તેમજ સમૃદ્ધિ, તેજ/વર્ચસ્ અને નિર્ભયતાનું સ્થાપન. ઉપથીમો: (1) ગૌઃ/પૃશ્નિ રૂપ ગો-તત્ત્વ દ્વારા પૌષ્ટિક પોષણ અને ઉન્નતિ. (2) રક્ષોહા અગ્નિ—સીમા-રક્ષણ, સુરક્ષિત ગમન અને યજ્ઞની ઉષ્મા (ઘર્મ) પ્રદાન. (3) ઇન્દ્ર—ધન, વિજય, રાષ્ટ્ર, યશ અને વર્ચસ્ નો દાતા/રક્ષક. (4) શપથબળ અને પ્રતિશાપ—નૈતિક-ન્યાયિક રક્ષણ તરીકે. (5) ગામ તથા વ્યાપક સમાજનું કલ્યાણ અને સ્થિરતા.
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
આ સંક્ષિપ્ત બ્રહ્માંડિય–પૌષ્ટિક સૂક્ત વિશ્વગાય (ગૌઃ/પૃશ્નિ) ને પોષક સિદ્ધાંત તરીકે આવાહન કરે છે. તે માતા અને પિતા વચ્ચે સર્વ જીવોને સ્થાપિત કરીને તેમને સ્વઃ (દિવ્ય પ્રકાશ) તરફ દોરી જાય છે. સમૃદ્ધિ યોગ્ય ઋત-વ્યવસ્થાથી જોડાયેલી છે એમ આ સૂક્ત દર્શાવે છે: પ્રાણ–અપાન દ્વારા સર્વાધિકારી તેજસ્વી શક્તિ પ્રગટ થાય છે, અને વાક્ (પવિત્ર વાણી) સૂર્યના ગમનમાં તથા સમયના માપેલા સ્થાનોમાં સ્થિર થાય છે. વૃદ્ધિ, ગો-ધન, જીવનશક્તિ, અને દૈનિક તથા દૈવી લય સાથે શુભ સંરેખણ માટે તેનું પાઠન કરવામાં આવે છે.
Sukta 32
AV 6.32 એક સંક્ષિપ્ત રક્ષોહા (દૈત્ય-હંકારક) સૂક્ત છે, જે ઘરનાં અગ્નિ અને દૈવી સર્વાધિકારને શસ્ત્ર બનાવી ઘર તથા તેની સીમાઓમાંથી યાતુધાન, રાક્ષસ અને પિશાચોને હાંકી કાઢે છે. તેમાં અગ્નિ દ્વારા જ્વલંત પ્રતિઆક્રમણ, રુદ્ર દ્વારા શરીરને અશક્ત બનાવતી શક્તિ, અને મિત્ર–વરુણ દ્વારા ન્યાય-રક્ષાત્મક ઋતવ્યવસ્થા—આ ત્રણે મળીને હુમલાખોરોને પરિવાર કે તેની “સ્થિર ઊભા રહેવાની જગ્યા” (પ્રતિષ્ઠા) શોધવામાં અસમર્થ બનાવે છે; અને અંતે તેમને યમને (દૂરકરણ/મૃત્યુ) સોંપી દે છે.
Sukta 33
AV 6.33 એક સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે. તેનો ઉપયોગ વ્યાપક, શુભ, “દેખાવડી” સંપત્તિને આકર્ષવા માટે અને તે સમૃદ્ધિ પર કોઈનો પ્રભાવ ન પડે કે તે છીનવાઈ ન જાય તે રીતે રક્ષણ કરવા માટે થાય છે. ત્રણ મંત્રોમાં ઇન્દ્રના વિશાળ અધિકારક્ષેત્ર અને અપરાજેય બળની સ્તુતિ કરીને, તે દિવ્ય “શવઃ” (પરાક્રમ)ને માનવીય સફળતામાં—લાભ, સામાજિક પ્રતિષ્ઠા, વિજય અને યશ—રૂપાંતરિત કરે છે.
Sukta 34
AV 6.34 એક સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-રક્ષાત્મક મંત્ર છે. તેમાં “પ્રકાશમાન, તીક્ષ્ણ જ્વાળાઓથી પ્રજ્વલિત” એવા અગ્નિને વારંવાર વિનંતી કરીને, વૈરભાવ અને અવરોધો પાર કરાવી જપકને સલામત રીતે પાર ઉતારવા કહેવામાં આવે છે. અગ્નિનું સ્તવન રક્ષોહા (રાક્ષસ/દુષ્ટ શક્તિઓનો સંહારક) તથા સર્વદર્શી રક્ષક તરીકે થાય છે; “રજસની પારે” તેની અતીન્દ્રિય જન્મકથા તેને દૃશ્ય શત્રુઓ તેમજ છુપાયેલ દુરાશય/અપાય બંનેને વટાવી માર્ગદર્શન આપવા અનન્ય રીતે સમર્થ બનાવે છે.
Sukta 35
આ ત્રણ ઋચાઓનું સંક્ષિપ્ત સૂક્ત ‘દૂર’થી વૈશ્વાનર અગ્નિને ગૃહ/યજ્ઞના ક્ષેત્રમાં આમંત્રિત કરે છે. સુસંસ્કૃત સ્તુતિ તરફ તે નજીક આવે અને આંહસ (સંકટ/કષ્ટ)ની ઘડીએ હાજર રહી રક્ષા કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. અહીં અગ્નિ માત્ર રક્ષક નથી, પરંતુ સ્તોમ અને ઉક્થનો આંતરિક વ્યવસ્થાપક તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે; તેમની યોગ્ય ગોઠવણીથી દ્યુમ્ન (તેજ), સ્વઃ (દિવ્ય પ્રકાશ), અને આર્યમનની સ્થિર કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે, એમ સૂક્ત કહે છે.
Sukta 36
AV 6.36માં ઋતના પ્રકાશના અધિપતિ વૈશ્વાનર-અગ્નિને આવાહન કરીને, ઠંડી, દુર્ભાગ્ય અને વિધિભંગ દૂર કરતું અવિરત ઘર્મ (રક્ષાત્મક ઉષ્મા) આપવા પ્રાર્થના થાય છે. ત્યારબાદ અગ્નિની ભૂમિકા ગૃહાગ્નિથી આગળ વધીને વિશ્વના નિયામક તરીકે વિસ્તરે છે—તે સર્વને ક્રમમાં ગોઠવે છે, ઋત સાથે સુસંગત રીતે ઋતુઓને સમરસ ગતિથી પ્રવર્તાવે છે અને યજ્ઞને પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડે છે. અંતિમ મંત્ર આ શક્તિને એકમાત્ર સર્વભૌમ તેજ તરીકે મંડિત કરે છે, જ્યાં અગ્નિ અને કામ એકરૂપ થઈ ગયેલું અને આવનારું—બન્ને પર શાસન કરનાર બળ બની રહે છે.
Sukta 37
AV 6.37 શાપ-નિવારણનું સંક્ષિપ્ત સૂક્ત છે. તેમાં શપથ—વ્યક્તિમય, સર્વદર્શી પ્રતિજ્ઞા/શાપશક્તિ—ને આહ્વાન કરીને, હાનિકારક શાપોચ્ચાર કરનારને શોધી કાઢી પકડવા કહે છે. પીડિતના હૃદય (હૃદ્)માં ઘૂસી ગયેલો શાપ ખેંચી કાઢીને, અગ્નિ અને વીજળી જેવી અનિવાર્ય ગતિથી દંડની ધારા શાપ આપનાર પર જ પાછી ફેરવાય છે. અંતે અપરાધીને મૃત્યુને સોંપીને આ ઉલટફેર પર મુદ્રા મૂકાય છે અને ઘર/સમુદાયની સુરક્ષા પુનઃસ્થાપિત થાય છે.
Sukta 38
AV 6.38 એક ‘વર્ચસ્યમ્’ મંત્ર છે. તે ત્વિષ્/વર્ચસ્—દેવીરૂપે વ્યક્ત થયેલી તેજસ્વિતા—ને પ્રકૃતિ અને સમાજના સર્વाधिक પ્રતિષ્ઠિત તથા પ્રબળ સ્થાનોમાંથી (શિકારી/ભક્ષક પ્રાણીઓ, અગ્નિ, સૂર્ય, રાજચિહ્નો અને યુદ્ધસાધનો) આહ્વાન કરે છે. ‘તેજ’ જ્યાં પહેલેથી વસે છે તે સ્થાનોને વારંવાર નામે ઉલ્લેખીને અને દેવી ‘સામંજસ્યમાં’ આવે એવી પ્રાર્થના કરીને, આ સૂક્ત પાઠક અથવા યજમાન/આશ્રયદાતામાં કરિશ્મા, અધિકાર અને વિજયી દીપ્તિ આંતરિક કરે છે; અને તેણીએ જ ‘ઉત્પન્ન કરેલો’ સર્વભૌમ આદર્શ તરીકે ઇન્દ્રને પ્રસ્થાપિત કરે છે.
Sukta 39
AV 6.39 એક સંક્ષિપ્ત રાજ-સમૃદ્ધિનો મંત્રપ્રયોગ છે. તે ઇન્દ્રની વિજયપ્રેરણા (ઇન્દ્રજૂત)ને રાષ્ટ્ર (સ્થિર સત્તાધિકાર), યશસ્ (જાહેર ખ્યાતિ) અને વર્ચસ્ (તેજસ્વી ઉપસ્થિતિ) જેવા સામાજિક કલ્યાણોમાં કેન્દ્રિત કરે છે. ત્રણ મંત્રોમાં યશને હવિષ્યની જેમ વિધિપૂર્વક પોષી શકાય એવી વસ્તુ તરીકે દર્શાવી, પછી તેને દીર્ઘકાળ ટકતું, સર્વજનને સ્પષ્ટ દેખાતું પ્રાધાન્ય/શ્રેષ્ઠતા (જ્યેષ્ઠતા) તરીકે પ્રાપ્ત કરીને ધારણ કરવાની વાત કરે છે.
Sukta 40
આ ટૂંકું અથર્વણીય રક્ષણ-સૂક્ત ગામ અને તેના લોકોની આસપાસ સંપૂર્ણ “અભય-ક્ષેત્ર” (નિર્ભય પરિઘ) સ્થાપે છે. તે માટે દ્યાવાપૃથિવી (આકાશ–પૃથ્વી), અંતરિક્ષ, સોમ, સવિતા અને સપ્તર્ષિઓને રક્ષક આધાર તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્રને સંબોધીને સમુદાયને સર્વ દિશાઓમાં “શત્રુવિહિન” બનાવવાની અને શત્રુત્વભર્યા ક્રોધને વસાહતથી દૂર વાળવાની પ્રાર્થના થાય છે. આ સૂક્ત કોસ્મિક વ્યવસ્થાથી સ્થાનિક સુરક્ષા સુધી વિસ્તરતું સંક્ષિપ્ત અપોત્રોપૈક ‘દિગ્બંધન’ મોહર તરીકે કાર્ય કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.