Anuvaka 4
अग्नी–इंद्रशक्तीने गृह आणि राज्यव्यवस्था सुरक्षित व स्थिर होते: शत्रुत्वकारी शक्तींमधून संरक्षण, तसेच समृद्धी, तेज/वर्चस् आणि निर्भयता यांची प्रतिष्ठापना. उपविषय: (1) गौः/पृश्नी या गो-तत्त्वातून पौष्टिक पोषण व उन्नती. (2) रक्षोहा अग्नी—सीमा-रक्षण, सुरक्षित मार्गक्रमण आणि यज्ञातील उष्णता (घर्म) प्रदान करणारा. (3) इंद्र—धन, विजय, राष्ट्र, यश आणि वर्चस् यांचा दाता/पालक. (4) शपथबल व प्रतिशाप—नैतिक-न्यायिक संरक्षण म्हणून. (5) ग्राम व व्यापक समाजाचे कल्याण व स्थैर्य.
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
हे संक्षिप्त ब्रह्मांडीय–पौष्टिक सूक्त विश्वगाय (गौः/पृश्नी) हिला पोषणतत्त्व म्हणून आवाहन करते. ती माता व पिता यांच्या मध्ये प्राणिमात्रांना प्रतिष्ठित करून त्यांना स्वः (दैवी प्रकाश) कडे नेते. समृद्धी ही योग्य ऋत-व्यवस्थेशी जोडलेली आहे असे हे सूक्त सांगते: प्राण–अपान यांच्या द्वारे सार्वभौम तेजस्वी सत्ता प्रकट होते, आणि वाक् (पवित्र वाणी) सूर्याच्या गतीत व काळाच्या मोजलेल्या स्थानकांत स्थिर होते. वाढ, गो-धन, जीवनशक्ती, आणि दैनंदिन व दिव्य लयींशी शुभ संरेखन यासाठी याचे पठण केले जाते.
Sukta 32
AV 6.32 हे संक्षिप्त रक्षोहा (राक्षस-हाकलणारे) सूक्त आहे. घरातील अग्नी आणि दैवी सार्वभौमत्व यांना शस्त्र बनवून ते यातुधान, राक्षस आणि पिशाच यांना घरातून व त्याच्या सीमारेषांवरून दूर हाकलते. यात अग्नीचा ज्वालामय प्रतिहल्ला, रुद्राची देहाला अशक्त करणारी शक्ती, आणि मित्र–वरुणांची न्याय-रक्षणात्मक ऋतव्यवस्था—या तिन्हींच्या संयोगाने हल्लेखोरांना कुटुंब किंवा त्यांची “उभी राहण्याची जागा” (प्रतिष्ठा) शोधता येऊ नये असे केले जाते; आणि शेवटी त्यांना यमाकडे (निर्मूलन/मृत्यू) सुपूर्द केले जाते.
Sukta 33
AV 6.33 ही संक्षिप्त इंद्र-स्तुती आहे. ती व्यापक, शुभ, “देखणी” संपत्ती आकर्षित करण्यासाठी आणि ती समृद्धी कुणीही दडपून टाकू नये किंवा हिरावून घेऊ नये म्हणून रक्षण करण्यासाठी वापरली जाते. तीन मंत्रांत इंद्राचे विशाल अधिपत्य व अजेय सामर्थ्य स्तुतिले जाते आणि त्या दैवी “शवः” (पराक्रम)ाचे रूपांतर मानवी यशात—लाभ, सामाजिक प्रतिष्ठा, विजय आणि कीर्ती—असे केले जाते.
Sukta 34
AV 6.34 हे संक्षिप्त अग्नी-रक्षा/अपोत्प्राय (अपोतरोपिक) मंत्र आहे. यात “तेजस्वी, तीक्ष्ण ज्वाळांनी प्रज्वलित” अशा अग्नीला वारंवार विनवून, वैरभाव व अडथळे ओलांडून जप करणाऱ्याला पार नेण्याची प्रार्थना केली आहे. अग्नीचा गौरव रक्षोहा (राक्षस/दुष्ट शक्तींचा संहारक) आणि सर्वदर्शी रक्षक म्हणून केला आहे; “रजसाच्या पलीकडे” असलेला त्याचा अतितीत जन्म त्याला दृश्य शत्रू तसेच लपलेला अपाय/दुर्भाव यांपलीकडे नेण्यास अद्वितीय समर्थ बनवतो.
Sukta 35
ही तीन ऋचांची लहानशी सूक्ती ‘दूर’ येथून वैश्वानर अग्नीला गृह/यज्ञपरिसरात बोलावते. सुबक रचलेल्या स्तुतीकडे तो जवळ यावा, आणि आंहस (संकट/दुःख) येताना प्रत्यक्ष उभा राहून रक्षण करावे, अशी विनंती करते. येथे अग्नी केवळ रक्षक नाही, तर स्तोम व उक्थ यांचा अंतर्गत संयोजक म्हणून मांडला आहे; त्यांच्या योग्य क्रमरचनेतून द्युम्न (तेज), स्वः (दैवी प्रकाश), आणि आर्यमन्‌ची स्थिर कृपा प्राप्त होते, असे सूक्त सांगते.
Sukta 36
AV 6.36 मध्ये ऋताच्या प्रकाशाचा अधिपती असलेल्या वैश्वानर-अग्नीचे आवाहन करून, थंडी, दुर्दैव आणि विधीभंग दूर करणारा अखंड घर्म (संरक्षक उष्णता) देण्याची प्रार्थना केली आहे. पुढे अग्नीची भूमिका गृहाग्नीपुरती न ठेवता विश्वनियामक म्हणून विस्तारली जाते—तो सर्व गोष्टींना क्रम देतो, ऋताशी सुसंगत रीतीने ऋतूंची गती समरस करतो आणि यज्ञाला पूर्णत्वापर्यंत पोहोचवतो. अंतिम मंत्रात ही शक्ती एकमेव सार्वभौम तेज म्हणून प्रतिष्ठित होते; जिथे अग्नी आणि काम एकरूप होऊन जे झाले आहे आणि जे होणार आहे त्यावर राज्य करणारी सत्ता ठरतात.
Sukta 37
AV 6.37 हे शापनिवारणाचे संक्षिप्त सूक्त आहे. यात शपथ—व्यक्तिमत्त्व प्राप्त, सर्वदर्शी प्रतिज्ञा/शापशक्ती—याला आवाहन करून, घातक शापोच्चार करणाऱ्याचा शोध घेऊन त्याला गाठण्यास सांगितले आहे. पीडिताच्या हृदयात (हृद्) रुतलेला शाप उपटून काढून, अग्नी व वीज यांसारख्या अटळ वेगाने दंडाची गती शाप देणाऱ्यावरच परत वळवली जाते. शेवटी अपराध्याला मृत्यूकडे सुपूर्द करून ही उलटफेर निश्चित केली जाते आणि घर/समुदायाची सुरक्षितता पुनःस्थापित होते.
Sukta 38
AV 6.38 हे एक ‘वर्चस्यम्’ आकर्षण-मंत्र आहे. तो त्विष्/वर्चस्—देवीरूपाने व्यक्त झालेली तेजस्विता—हिला निसर्ग व समाजातील सर्वाधिक प्रतिष्ठित व प्रबळ केंद्रांतून (भक्षक/शिकारी प्राणी, अग्नी, सूर्य, राजचिन्हे व युद्धसाधने) आवाहन करतो. ‘तेज’ जिथे आधीच वास करते त्या स्थळांची पुनःपुन्हा नावे घेऊन आणि देवीने ‘सामंजस्याने’ यावे अशी विनंती करून, हा सूक्त जप करणाऱ्यात किंवा आश्रयदात्या/यजमानात करिष्मा, अधिकार आणि विजयदायी प्रभा अंतःस्थ करतो; आणि तिनेच ‘उत्पन्न केलेला’ सार्वभौम आदर्श म्हणून इंद्राला पुढे ठेवतो.
Sukta 39
AV 6.39 हा संक्षिप्त राज-समृद्धीचा मंत्रप्रयोग आहे. तो इंद्राची विजयप्रेरणा (इंद्रजूत) राष्ट्र (स्थिर अधिपत्य), यश (लोकप्रसिद्धी) आणि वर्चस् (तेजस्वी उपस्थिती) या सामाजिक कल्याणांत एकवटतो. तीन मंत्रांत यशाला हविर्भागासारखे विधिपूर्वक पोसता येणारे मानले आहे; आणि नंतर ते दीर्घकाळ टिकणारे, सर्वांसमोर स्पष्ट दिसणारे श्रेष्ठत्व (ज्येष्ठता) म्हणून प्राप्त करून धरण्याचा दावा केला आहे.
Sukta 40
हे लघु अथर्वणीय संरक्षणसूक्त गाव व त्यातील लोकांच्या भोवती संपूर्ण “अभय-क्षेत्र” (निर्भय परिघ) स्थापन करते. त्यासाठी द्यावापृथिवी (आकाश–पृथ्वी), अंतरिक्ष, सोम, सविता आणि सप्तर्षी यांना रक्षक आधार म्हणून आवाहन केले जाते. पुढे इंद्राला संबोधून समुदायाला सर्व दिशांनी “शत्रुरहित” करावे आणि शत्रुत्वपूर्ण क्रोध व अपायकारक आवेश वस्तीपासून दूर वळवावा अशी प्रार्थना केली जाते. हे सूक्त विश्वव्यवस्थेपासून स्थानिक सुरक्षिततेपर्यंत विस्तारणारा संक्षिप्त अपोत्प्रेरक (अपाय-निवारक) ‘दिग्बंधन’ सील म्हणून कार्य करते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
