Anuvaka 5
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—इन्द्रस्य स्तुत्या जयः; मन्त्रः एव कार्यकारी शक्तिः, या विरोधं भिनत्ति, देवबलं च वाजे (जयशक्तौ) गोधने च सार्वजनिके श्रवसि च परिणमयति। उपविषयाः—(१) शत्रुभेदनं विघ्ननिवारणं च (वृत्रहन्तॄणां/द्वेष्टॄणां नाशः), (२) धनापहरण-प्रत्यानयनं धनाकर्षणं च (लूटितवस्तूनि, रत्नानि, गवां धनम्), (३) राजसाम्राज्यं सामाजिकोत्कर्षश्च (सम्राट्त्वं, श्रवः, वार्चस्), (४) संकटेषु सुरक्षितगमनं प्रतियोगितासु संरक्षणं च, (५) सूर्येण तमसो निवर्तनं प्रकाशस्य पुनर्स्थापनं च।
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववैदिकः सूक्तः त्रिचरणमन्त्ररूपेण ऋग्वैदिकं वीरमिथचक्रं संनिबध्नाति—दधीचेः अस्थिभिः इन्द्रस्य ‘अप्रतिहत’ जयः विघ्नकरशक्तीनां मर्दनाय प्रतिमानं भवति। ततः सूक्तं सफलप्राप्तेः प्रतीकान् प्रति वलते—गूढाश्वशिरसः अन्वेषणं, गोः गुह्यनाम्नः अनुशोधनं—येन साधकः निगूढं (बलं, श्रीं, यज्ञसिद्धिं) पुनरुद्धरेत्, प्रजननं च ऋतं च पुनः स्थापयेत्।
Sukta 42
अथर्ववेदस्य २०.४२ सूक्तं ऋग्वैदिकयुद्धसंग्रहात् समाहृतं संक्षिप्तम् इन्द्रसूक्तम् अस्ति। एतत् जयमन्त्ररूपेण जप्यते, यत्र द्यावापृथिव्यौ इन्द्रस्य गर्जितप्रसरे सहकारिण्यौ कृत्वा विश्वशक्तयः योज्यन्ते। अत्र अभिषिक्तया वाचा मन्त्रपरिवेष्टनरूपेण रक्षणं च, सोमेन प्रेरितस्येन्द्रस्य युद्धोन्नतिः च, उभयं संयुज्यते; तेन शत्रवो कम्पन्ते, साधकपक्षे च अचलः अनुग्रहः सहायश्च सिध्यति।
Sukta 43
अथर्ववेदस्य २०.४३ इन्द्रसूक्तं संक्षिप्तं, यत्र शत्रुभेदनबलं धनानयन-धनाकर्षणयोः सह योज्यते। तत्रेन्द्रः द्वेष्टॄन् पीडयितॄंश्च शक्तीन् विदारयतु इति नियुज्यते; गुहासु वा शिलास्थानेषु वा निहितान्यपि रत्नानि धनानि च पुनरानयतु; जयस्य निश्चयितफलरूपेण चाभिलषितं धनं ददातु इति।
Sukta 44
अथर्ववेद २०.४४ इन्द्रस्तुतिः, या ऋग्वेदात् गृहीता। अत्र इन्द्रः सम्राट् पदेन प्रतिष्ठापितः, सः सार्वभौमशक्तिः यः स्तुतिं प्रभावयति, तां च श्रवसि तथा वाजे परिणमयति। त्रिषु सूक्ष्ममन्त्रेषु इन्द्रस्य आधिपत्यघोषणात् आरभ्य, सर्वाः स्तुतयः तस्मिन् एव प्रीतिं सफलताञ्च प्राप्नुवन्ति इति दावेन, प्रतियोगितायां जयः, लाभश्च इति साक्षात् प्रार्थनया समाप्यते। अथर्वपरम्परायां अधिकारस्य, कीर्तेः, प्रतिस्पर्धासफलतायाश्च अनुष्ठानात्मकं वर्धकं तत्र भवति।
Sukta 45
अथर्ववेदस्य विंशतितमे काण्डे पञ्चचत्वारिंशतितमं सूक्तं ऋग्वेदीय-शैलीयम् इन्द्रस्तोत्रं, यत् अथर्ववेदस्य लिटुर्गिक-संग्रहे समाहृतम्। अस्य प्रयोजनं समुदायस्य उक्तं स्तोत्रं “समतस्” (यथायोग्यं, सम्यक्) कृत्वा इन्द्रसहाय्यं प्रभावतः आकर्षयितुम्। अत्र इन्द्रः दानानां स्वामी जयशक्तेः च नायकः इति प्रार्थ्यते—सार्वजनिके वाजे (प्रतिस्पर्धायाम्) गायकानां पक्षे तिष्ठतु, समृद्धिं रक्षां च ददातु, तथा सूनृतायाः वरं—प्रसन्नां सत्याम् शुभां च वाचम्—अनुगृह्णातु।
Sukta 46
अयं संक्षिप्त इन्द्रसूक्तः देवं समरनेतारं तेजस्विनं कर्मकारिणं च समीपं आह्वयति, यः स्पर्धाः “श्रेष्ठतरं हितम्” प्रति नयति। स्तोता इन्द्रं याचते यत् सः तं सर्वेभ्यो भयेषु सुरक्षितं पारयेत्—यथा नौः दुर्गमासु आप्सु—तथा सर्वान् द्वेष्टॄन् शत्रून् च अभिभवेत्। अस्य सूक्तस्य सामर्थ्यं इन्द्रस्य नेतृत्वे विजयम्, सुरक्षितं पारगमनम्, कल्याणं च (वाजः/स्वस्तिः/सुम्नम्) एकत्र संयोजयति।
Sukta 47
अथर्ववेदस्य २०.४७ सूक्तं ऋग्वेदात् समुद्धृतं सौर-लिटुर्गिकं स्तोत्रम्। अत्र सूर्यस्य (आदित्यस्य) तथा तदनुगत-इन्द्रिय-शक्तेः प्रभावेन तमः, अवरोधः, शत्रवः च प्रतिनिवर्त्यन्ते; सम्यग्दिशा, दृष्टिः, प्राणबलं च पुनः प्रतिष्ठाप्यते। भैषज्य-रक्षणयोः क्रिया सूर्यस्य प्रकाशक-दृष्ट्या ‘प्रत्यक्’ इव हानिं निवर्तयितुं निरूप्यते; तथा वृत्रहन्-परम्परया अवरोधान् भित्त्वा जीवनदं ज्योतिः प्रस्रावयितुं प्रार्थ्यते।
Sukta 48
अथर्ववेदस्य २०.४८ सूक्तं पौष्टिकं कीर्त्यैश्वर्यवर्धनं च; मन्त्रस्य (गिरां/वाचः) दीक्षाबलेन लाभार्थिनं वर्चसा—दीप्त्या, प्रभुत्वेन, लोकप्रसिद्ध्या च—अभिषिञ्चतीव। गौवत्सपोषणोपमानैः तथा मातुः (पृथिव्याः) पितुः (दिव्यज्योतिषः) पर्यन्तं विश्वयात्रावर्णनेन, व्यक्तिवर्चसः स्थिरऋतौ—अह्नः, उषसः, दीप्तस्थानानां च—निवेशयति, येन प्राणबलं कीर्तिश्च निरन्तरं वर्धेते।
Sukta 49
अथर्ववेदस्य २०.४९ सूक्तं ऋग्वेदात् समुद्धृतं इन्द्रस्तुतिरूपं, यत् इन्द्रस्य जयशक्तिं प्रत्यक्षपौष्टिकफलैः संयोजयति—विशेषतः शीघ्रं “वाज” (जयबलं/लाभः) तथा गोसमृद्धिं च। अत्र इन्द्रः दीप्तिमान्, दातारः, उपद्रवनिवारकश्च इति स्तूयते; प्रेरिता वाक् (वाच्) स्तुतयश्च (गीरः) देवस्य अनुमतिं लभ्य भौतिकवृद्धिं साधयन्तीति वाहनरूपेण निरूप्यते।
Sukta 50
अथर्ववेदस्य २०.५० सूक्तं संक्षिप्तं तथापि तीव्रमिन्द्रस्तुतिरूपं, यत्र “नव्या स्तुतिः” (नव्यस्तुतिः) यज्ञस्य प्रेरकशक्तिरिव निरूप्यते—या पुनःपुनरिन्द्रस्य प्रसादं नवीकरोति। सूक्ते प्रतिपाद्यते यदिन्द्रस्य वीर्यं महदनन्तं च; न काचिदपि स्तुतिस्तत्सम्यगवाप्तुं शक्नोति। तथापि तस्यैवातिशयस्य हेतोः सततपाठः न्याय्यः—इन्द्रस्य शीघ्रागमनं प्रेरयितुं, तथा ऋतेनानुगतस्य यजमानस्य कृते सहाय्यं लब्धुं।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.