Anuvaka 5
ઇન્દ્રની સ્તુતિથી વિજય—મંત્ર કાર્યકારી શક્તિ બની વિરોધ અને અવરોધોને ભેદે છે અને દૈવી બળને વાજ (જીતશક્તિ), ગો-સમૃદ્ધિ અને જાહેર યશમાં રૂપાંતરિત કરે છે. શત્રુભંગ અને અવરોધનિવારણ (વૃત્ર/દ્વેષીઓ); ધન પાછું મેળવવું અને ધન આકર્ષવું (લૂંટ, મૂલ્યવાન વસ્તુઓ, પશુધન); રાજસર્વભૌમત્વ અને સામાજિક ઉન્નતિ (સમ્રાટ, શ્રવસ, વાર્ચસ); જોખમોમાં સુરક્ષિત પસાર અને સ્પર્ધાઓમાં રક્ષણ; સૂર્ય દ્વારા અંધકારનો પલટો અને પુનઃસ્થાપન.
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય સૂક્ત ઋગ્વેદની વીર-મિથકપરંપરાને ત્રણ મંત્રોના અભિચારિક ઉપચારરૂપે સંકોચે છે: દધીચિના અસ્થિઓ વડે ઇન્દ્રનો ‘અપ્રતિહત’ વિજય અવરોધક શક્તિઓને ચકનાચૂર કરવાની નમૂનાગાથા બને છે. ત્યારબાદ તે સફળ પુનઃપ્રાપ્તિના પ્રતીકો તરફ વળે છે—છુપાયેલા અશ્વશિરનું શોધાણ અને ગાયના ગુપ્ત નામનો પત્તો લગાવવો—જેથી સાધક છુપાયેલું (બળ, સમૃદ્ધિ, યજ્ઞસિદ્ધિ) પાછું મેળવી શકે અને પ્રજનનશક્તિ તથા વ્યવસ્થા/ઋતને પુનઃસ્થાપિત કરી શકે.
Sukta 42
AV 20.42 ઋગ્વેદીય યુદ્ધ-સૂક્તસમૂહમાંથી લેવાયેલું, વિજય-મંત્ર રૂપે પાઠ થતું સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્રસ્તુતિ છે. તેમાં દ્યાવાપૃથિવી જેવી કોસ્મિક શક્તિઓને ઇન્દ્રની ગર્જનાભરી આગેકૂચ સાથે જોડીને તેની પ્રચંડતા વધારવામાં આવે છે. અભિષિક્ત વાચ દ્વારા રક્ષાત્મક મંત્ર-આવરણ રચાઈ, સોમપ્રેરણાથી ઇન્દ્રને યુદ્ધોત્સાહિત કરવામાં આવે છે; શત્રુઓને કંપાવવું અને સાધકના પક્ષને અચલ, અવિરત સહાય સુનિશ્ચિત કરવી એ તેનો હેતુ છે.
Sukta 43
AV 20.43 એક સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્રસૂક્ત છે, જે શત્રુભંગની શક્તિને ધન-પુનઃપ્રાપ્તિ અને ધન-આકર્ષણ સાથે દૃઢ રીતે જોડે છે. તે ઇન્દ્રને દ્વેષીઓ અને દમનકારી શક્તિઓને ચકનાચૂર કરવા આદેશ આપે છે; ગુફાઓમાં કે પથ્થરી સ્થળોમાં છુપાયેલું મૂલ્યવાન ધન પણ પાછું કાઢી આપવા વિનંતી કરે છે; અને વિજયના નિશ્ચિત અનુફળ રૂપે “ઇચ્છિત ધન” પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 44
AV 20.44 એ ઇન્દ્રની સ્તુતિનો ટૂંકો મંત્ર છે, જે ઋગ્વેદમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. આ મંત્ર ઇન્દ્રને સામ્રાજ, એટલે કે સર્વોચ્ચ સાર્વભૌમ સત્તા તરીકે સ્થાપિત કરે છે, જે સ્તુતિને પ્રભાવશાળી બનાવે છે અને તેને શ્રવસ, એટલે કે કીર્તિ, તથા વાજ, એટલે કે વિજય અથવા લાભમાં પરિણત કરે છે. ત્રણ સંક્ષિપ્ત શ્લોકોમાં આ મંત્ર ઇન્દ્રના આધિપત્યની ઘોષણાથી શરૂ થાય છે, અને દાવો કરે છે કે સઘળા સ્તોત્રો તેમનામાં આનંદ અને સફળતા શોધે છે, અને સ્પર્ધા અને પ્રાપ્તિમાં વિજય માટેની સીધી પ્રાર્થનાથી સમાપ્ત થાય છે. અથર્વવેદના પુનરુપયોગમાં આ મંત્ર સત્તા, કીર્તિ અને સ્પર્ધાત્મક સફળતા માટે એક ધાર્મિક અનુષ્ઠાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
Sukta 45
AV 20.45 ઋગ્વેદીય શૈલીનું ટૂંકું ઇન્દ્ર-સ્તોત્ર છે, જે અથર્વવેદના લિટર્જિકલ સંગ્રહમાં અપનાવવામાં આવ્યું છે. સમુદાય દ્વારા ઉચ્ચારાતું સ્તવન ‘સમતસ્’ (યોગ્ય રીતે બંધબેસતું/સમર્પક) બની ઇન્દ્રની સહાય અસરકારક રીતે આકર્ષે—એ તેનો હેતુ છે. દાનના સ્વામી અને વિજયશક્તિના અધિપતિ તરીકે ઇન્દ્રને પ્રાર્થના કરીને, જાહેર વાજ (સ્પર્ધા/પ્રતિસ્પર્ધા)માં ગાયકોના પક્ષે ઊભા રહેવા વિનવે છે; સમૃદ્ધિ, રક્ષણ, અને સૂનૃતા નામનો વર—કૃપાળુ, સત્ય, શુભ વાણી—પ્રદાન કરવા માંગે છે.
Sukta 46
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિ દેવને યુદ્ધભૂમિના નેતા અને તેજસ્વી કર્તા તરીકે નજીક બોલાવે છે; સ્પર્ધાઓને “વધારે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ” તરફ વાળનાર તરીકે ઇન્દ્રનું ગાન કરે છે. જોખમી જળો પાર કરાવતી નાવ જેવી રીતે, તમામ સંકટો ઉપરથી ગાયકને સુરક્ષિત પાર ઉતારવા ઇન્દ્રને વિનવે છે; બધા દ્વેષીઓ અને શત્રુ શક્તિઓને દબાવી/પરાજિત કરવા પ્રાર્થના કરે છે. વિજય, સુરક્ષિત પારગમન અને કલ્યાણ (વાજ/સ્વસ્તિ/સુમ્ન) — આ બધું ઇન્દ્રના માર્ગદર્શન હેઠળ એકસાથે ગોઠવાય છે; એમાં જ આ સૂક્તનું બળ છે.
Sukta 47
AV 20.47 ઋગ્વેદ પરથી ઉત્પન્ન સૂર્ય-લિતુર્જિક સ્તુતિ છે. તે સૂર્યના (અને તેની સાથે જોડાયેલી ઇન્દ્રસદૃશ શક્તિની) શક્તિનો આશ્રય લઈને અંધકાર, અવરોધ અને શત્રુત્વકારી બળોને ઉલટાવી/પાછા ફેરવી, યોગ્ય દિશાબોધ, દૃષ્ટિ અને જીવનશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરે છે. સૂર્યની પ્રકટ કરનારી નજર હેઠળ હાનિને ‘પ્રત્યક’—અર્થાત્ પાછું વાળીને—પરત ઠેલવાની ક્રિયા તરીકે ઉપચાર અને રક્ષણને વિશ્વાત્મક “પાછું ફેરવણ” રૂપે રજૂ કરવામાં આવે છે; તેમજ વૃત્રવધના પરિપ્રેક્ષ્યને આહ્વાન કરીને અવરોધો તોડી જીવનદાયક પ્રકાશ મુક્ત કરવામાં આવે છે.
Sukta 48
AV 20.48 સમૃદ્ધિ અને પ્રતિષ્ઠા આપતું સૂક્ત છે. મંત્ર (ગિરઃ/વાચ) ની અભિષેકકારી શક્તિ દ્વારા લાભાર્થીને વર્ચસ્—પ્રકાશમય ઉપસ્થિતિ, અધિકાર અને જાહેર ખ્યાતિ—અભિષેકની જેમ અર્પે છે. ગાય–વાછરડાના પોષણના રૂપકો અને માતા (પૃથ્વી) થી પિતા (દિવ્ય પ્રકાશ) સુધીની વૈશ્વિક યાત્રાના સંકેત સાથે, તે વ્યક્તિગત તેજને દિવસ, ઉષા અને પ્રકાશમય સ્થાનોના સ્થિર ઋતક્રમમાં સ્થાપે છે, જેથી જીવનશક્તિ અને પ્રતિષ્ઠા સતત વધતી રહે.
Sukta 49
AV 20.49 ઋગ્વેદ પરથી ઉતરી આવેલી ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે. તે ઇન્દ્રની વિજયશક્તિને સ્પષ્ટ સમૃદ્ધિમાં—ખાસ કરીને “વાજ” (વિજયબળ/ઇનામ)નું ઝડપી પ્રાપ્તિ અને ગો-ધનની વૃદ્ધિ—રૂપે પ્રવાહિત કરે છે. આ સૂક્તમાં ઇન્દ્રને તેજસ્વી, ઉદાર દાતા અને ઉપદ્રવ-વિનાશક તરીકે સ્તુત કરવામાં આવે છે; તેમજ પ્રેરિત વાણી (વાચ) અને સ્તુતિગાન (ગીર) દેવની સંમતિ મેળવી ભૌતિક વૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરતું વાહન છે, એમ દર્શાવવામાં આવે છે.
Sukta 50
AV 20.50 સંક્ષિપ્ત પરંતુ પ્રબળ ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે. તેમાં “નવી સ્તુતિ” (નવ્ય સ્તુતિ)ને યજ્ઞક્રિયાનું પ્રેરક બળ ગણાવી, તે ઇન્દ્રની કૃપાને વારંવાર નવીન કરે છે એમ દર્શાવાય છે. ઇન્દ્રનું પરાક્રમ અક્ષય છે—કોઈ સ્તુતિ તેને સંપૂર્ણ રીતે સ્પર્શી શકતી નથી—પરંતુ એ જ અતિરેક સતત પાઠનું કારણ બને છે: તેની આવકને ત્વરિત કરવા અને ઋત સાથે સુસંગત અર્પક/યજમાન માટે સહાય સુનિશ્ચિત કરવા.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.