Anuvaka 2
मन्त्रदुर्गेण दिग्पालैश्चाभयेन च सर्वतो रक्षणं शुभस्थैर्यं च प्रतिपाद्यते। शान्ति–पौष्टिके कर्मणि देवतानां सम्मतिः साध्यते। दिक्षु प्रतिषेधात्मकं विन्यासं कृत्वा शत्र्वभिदासं प्रतिहन्यते। पुरः (दुर्गपरिखादि-परिवेष्टनं) कवचं वर्म च संस्थाप्यते। इन्द्रतेजसा जयः शौर्यं चासपत्नं (प्रतिद्वन्द्वरहितं) क्षेमं च प्राप्यते। उषाः तमोऽमङ्गलञ्च निवारयन्ती शुभं प्रकाशयतीति च।
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
अथर्ववेदस्य १९.११ सूक्तं परवर्ती अथर्वणीयं शान्ति–पौष्टिकं आशीर्वादात्मकं च; यत् प्रवर्तमानं कर्म विश्वमङ्गलेन शमसा च उपवेशयति, सूक्ष्मान् विघ्नान् च अपहन्ति, बहुविधदेवताशक्तीनां संमतिम् आह्वयन्। अत्र सत्यस्याधिपतयः इव नैतिक–वैश्विकपालकाः, धनलक्षणानि (अश्वा गावश्च), पितृसमर्थनं, तथा गम्भीर–सीमास्थितबलानि (समुद्रः पाताल्यः सर्पश्च) इत्यादीनि समाहृत्य, अन्ते आदित्य–रुद्र–वसवः सर्वे च दिव्याः पार्थिवाश्च साक्षिणः नवकृतं ब्रह्म श्रुत्वा अनुमन्यन्ताम् इति प्रार्थ्यते।
Sukta 12
उषसि (प्रातः) प्रति एषा एका त्रिष्टुभ्-आशीर्वाद-ऋच् शान्ति-प्रार्थना तमः—रात्रिरूपं च अमङ्गल-विघ्नरूपं च—अपावर्तयति, जीवन-पन्थानं च मङ्गलाय प्रवर्तयति। दिव्येन नियतं वाजं जेतुं प्रार्थयते, आशीषं च हर्षेण, दीर्घायुषा (“शतं हेमन्तान्”), तथा समृद्ध्या—कुलीन-सन्तान-रूपया—समापयति।
Sukta 13
अयं युद्धाभिचारिकः अथर्ववैदिकः सूक्तः इन्द्रस्य “द्वौ बाहू” जीवत्प्रभावौ इव योजयित्वा एकस्मिन् वीरपुरुषे तस्य च युद्धगणे प्रतिष्ठापयति, येन आक्रमणं शस्त्राणि ध्वजाश्च संग्रामे जयाय प्रवर्तन्ते। अत्र जयः इन्द्रस्य पुरातनविजयस्य पुनरभिनय इव निरूप्यते—भयात् क्षेमेण तरणं, ओजसा शत्रूणां मर्दनं, गो-ग्राम-निवासादीनां लभ्यलाभश्च। अस्य सूक्तस्य बलं तादात्म्ये निहितम्—योद्धा “इन्द्रः क्रियासु” इव भवति, सेना च तं परितः समवाय्य स्वध्वजं समाश्रित्य उत्सहते।
Sukta 14
अथर्ववेदस्य १९.१४ सूक्तं संक्षिप्तं शान्तिप्रार्थनारूपं यत् सर्वतोऽभयस्य क्षेत्रं प्रतिष्ठापयति। तत्र स्वस्थितिः श्रेयसा सह समन्वीयते, तथा शान्त्या शुभेन चावसानेन समाप्यते। द्यावापृथिवी अनुकूल्ये स्थाप्येते, प्रदिशश्च स्पर्धारहिताः क्रियन्ते; एवं वैरिणः शक्तयः सामाजिकं च वैरं प्रशम्यन्ते, अन्तेऽद्वेषस्य रक्षायाश्च मुद्रया निष्कर्षः क्रियते।
Sukta 15
अथर्ववेदस्य १९.१५ इन्द्रसूक्तं संक्षिप्तं भयम् अभयत्वं नयति। द्विषतां प्रति, आक्रमणेषु, सर्वासु च दिक्षु वर्तमानानां संकटानां विरुद्धम् इन्द्रस्य रक्षोबलं प्रार्थयते। वयं विस्तीर्णे दीप्ते क्षेमे लोके नीयामहे इति याचते, इन्द्रस्य महाशरणेषु—स्थिरभुजेषु—निवासं च कामयते; येन अहोरात्रयोः मित्रशत्रू च उभौ अपि अनभयकरौ भवन्ति।
Sukta 16
अथर्ववेदस्य १९.१६ सूक्तं संक्षिप्तं रक्षामन्त्ररूपं भवति, यत् दिक्षु दिव्यपालकान् प्रतिष्ठाप्य “अभयम्” (निर्भयता) तथा “असपत्न्यम्” (प्रतिद्वन्द्वरहितं क्षेमम्) जनयति। प्रथमं सविता शचीपतिरिन्द्रश्च साधकस्य परितः सीमां मुद्रयतः; ततः सूक्तं पूर्णं कवचं विस्तारयति, यत्र दिव्याः पार्थिवाश्च पार्श्विकाश्च शक्तयः समवायेन सर्वतो रक्षाकरं कवचं भवन्ति।
Sukta 17
अथर्ववेदस्य १९.१७ सूक्तं दिक्प्रतिरक्षणं कवचस्वरूपं च। अत्र मन्त्रपुरः (पुर्) निर्मीयते, साधकश्च दिक्षु स्थितैर्देवैः सप्तर्षिभिः सह रक्ष्यते। “तस्मिन् क्रमे… तां पुरं प्रैमि” इति पुनरुक्त्या विधिवत् रक्षितपरिसरे ‘पदं निधाय’ प्रवेशः क्रियते, “तस्मै आत्मानं परि ददे स्वाहा” इत्यनेन च रक्षकशक्तौ पूर्णात्मनिवेदनं मुद्र्यते। अस्य प्रभावः—जगतः ऋतं साधकस्य परितो दिक्षु विन्यस्य, रक्षांसि भयम् अपशकुनांश्च दिग्बन्धेषु प्रतिहन्यन्ते, सीमासु निवर्त्यन्ते च।
Sukta 18
अयं परवर्ती अथर्वणीयः सूक्तः दिक्पर्याय-अपोत्प्रय (अभिचार-प्रतिषेध) मन्त्रः। अत्र शत्रु-आक्रमणम् (अभिदासः) दिक्षु विन्यस्य, लाभार्थिनः कुटिल-प्रयत्निनः (माघायवः) रक्षितात् पुरुषात्/देशात् पराङ्मुखीकृत्य अन्यत्र प्रेष्यन्ते। प्रत्येकां दिशं महता वारकेण नियोज्य (यथा—पूर्वे अग्निः, अन्तरिक्षे/वायुमण्डले वायुः, उत्तरे विश्वकर्मा सप्तर्षिभिः सह), एषः मन्त्रः रक्षावेष्टनं निर्माति, यत्र आक्रोशः परावर्त्यते, शम्यते, अथवा उच्चतरैः विश्व-नियन्तृभिः ‘समर्प्यते’ इति।
Sukta 19
अयं परवोऽथर्वणीयो रक्षासूक्तः दिव्यप्रतिष्ठितां ‘पुरम्’ (दुर्गं परिधिं वा) स्थापयति, तथा च मन्त्रकर्मणा जनसमुदायं ताम् अन्तः नयति, पुनःपुनः ‘सुरक्षितं प्रविशत, सम्यक् प्रविशत’ इति नियोजयन्। प्रतिपदम् एकैकं विश्वशक्तिं निर्दिशति या ‘प्रत्यस्थात्/प्रत्यगात्’ इव अग्रे प्रसरति; अन्ते च पुनरुक्त्या याचते यत् सा पुर् उभयं शर्म (कल्याणं शरणं च) वर्म (कवचं अवध्यता च) ददातु। अस्य सूक्तस्य प्रभावः क्रियावाचक-आज्ञासु निहितः—‘प्रविश, सम्यक् प्रविश’—रक्षां निर्मित-निवसित-स्थानरूपेण मन्यते, यत् मन्त्रेण सुरक्षितं भवति।
Sukta 20
अयं संक्षिप्तो रक्षासूक्तो जपकस्य परितो दिव्यं वर्म स्थापयति, मनुष्यकृतं हिंसां विशेषतः अकालमृत्योः समागमं च अपसारयति। अत्र बहवो देवाः रक्षार्थं परितः संनह्यन्ते; पूषा तु जागरूकः पालकः पृथक् निर्दिश्यते, यो मर्त्यं मृत्योः परितो वेष्टयति। अस्य सूक्तस्य शक्तिः बहुविध-विश्व-रक्षासु निहिता—द्यावापृथिवी, अहः, सूर्यः, विश्वे देवाः—यथा शत्रवः शक्तयः, ‘प्रतीचिका’ (प्रतिगच्छद्/प्रतिनिवर्तमाना पापशक्तिः) च, लाभार्थिनं नोपसर्पेयुः।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.