Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
अग्निर्भगवान् धनुर्वेदं प्रवर्तयति। युद्धविद्या चतुष्पादी रथगजाश्वपत्तिभेदेन व्यवस्थितेति, तथा वेदशिक्षापद्धत्या पञ्चविधा—क्षेप्यमुक्तानि, पाणिमुक्तानि, यन्त्रमुक्तानि, अमुक्तानि, तथा बाहुयुद्धम् इति। शस्त्रास्त्रभेदं, सरलमायाविधिभेदं च निरूप्य यन्त्रमुक्तपाणिमुक्तादीनि उदाहरणानि निर्दिशति। ततः कवचादिरक्षासज्जा, धनुष्केन्द्रित-शूलकेन्द्रित-क्रमयुद्धविधयः, तथा शिक्षाक्रमः—ब्राह्मणोऽध्यापकः क्षत्रियवैश्ययोः; शूद्रस्यापि अभ्यासेन राजसेवया च योग्यत्वम्—इति। समपद-वैशाख-मण्डल-आलीढ-प्रत्यालीढ-विकट-संपुटादि स्थितिमानपरिमाणानि, धनुर्विधिः—नमस्कारः, प्रत्यञ्चाबन्धे अवकाशः, नाभिकटिस्थापनम्, नेत्रकर्णरेखा-लक्ष्यनिर्णयः, अङ्गुलिग्रहः, आकर्षणमोक्षणं, अनुवर्तनं, गुणाङ्कनं—विस्तरेणोक्तम्। शरधनुषोः प्रमाणानि निर्दिष्टानि, अश्वरथगजेष्वपि तद्विधानां प्रसारः; सर्वं धर्मनियन्त्रितं शास्त्रशिक्षणम् इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Precise operational metrics and biomechanics: stance geometry and spacing (vitasti/aṅgula-based), bow brace/clearance set to twelve aṅgulas, standardized bow and arrow lengths (3–4 hasta bows; 10–12 muṣṭi arrows), and a procedural aiming line maintained between the eye and the ear.
It frames martial skill as dharma-sādhana: disciplined posture, restraint, correct measure, and role-based duty (service to the king and protection of order) convert warfare-knowledge into a regulated vidyā aligned with righteous conduct rather than mere violence.