Varaha Purana - Adhyaya 74
Varaha PuranaAdhyaya 748 Shlokas

Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions

Bhūpramāṇa-Brahmāṇḍavistara-Dvīpavarṣa-vibhāgaḥ

Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) & Genealogy

W otoczeniu dydaktycznym prowadzonym przez Varāhę, mędrcy pytają wiecznego Rudrę (Śambhu) o wymiary ziemi i kosmosu: o miarę i kształt Ziemi oraz o rozciągłość gór, oceanów, rzek i brahmāṇḍy. Rudra odpowiada, że taka kosmografia jest nauczana w całych Purānach i przedstawia zwięzły opis. Relacjonuje sekwencję kosmogoniczną: Nārāyaṇa tworzący wody i Brahmā powstający z lotosu pępkowego, następnie cykl Svāyambhuva Manu i poszerzanie zamieszkałej przestrzeni przez potomków Priyavraty. Rozdział wylicza siedem dvīpów wraz z ich władcami i regionami, szczegółowo opisuje dziewięć varṣów Jambūdvīpy i pasma górskie, a kończy się genealogią rodu Bharaty, umieszczając ludzką politykę i osadnictwo w ramach cyklicznej administracji kosmicznej.

Key Concepts

Purāṇic cosmography (dvīpa–varṣa structure)Cosmogony from Nārāyaṇa and the navel-lotus Brahmā motifManvantara framework (Svāyambhuva Manvantara)Genealogical legitimation of territorial order (Bharata lineage)Cyclical governance of Earth (kalpa-by-kalpa terrestrial administration)

In this adhyaya

People

  • RudraSpeaksŚambhu

    Within Varāha’s broader teaching frame

  • VarahaSpeaksVarāha
  • PrithiviSpeaksPṛthivī
  • SagesListensṛṣayaḥ

    Who inquire into measures of Earth and cosmos

What happens

  1. How it opens

    In Varāha’s didactic frame, the sages raise a technical question to Rudra (Śambhu): how the Earth is measured and configured, and how the brahmāṇḍa’s scale relates to mountains, oceans, rivers, and inhabited regions.

  2. Stories within

    Cosmogonic sequence: Nārāyaṇa generating the waters; Brahmā arising from the navel-lotus; Manvantara anchoring: Svāyambhuva Manu cycle as the administrative epoch; Priyavrata and descendants expanding/partitioning inhabited space; Dvīpa-varṣa enumeration: seven dvīpas and Jambūdvīpa’s nine varṣas with mountain systems; Bharata-lineage genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons as a settlement/polity expansion motif

  3. The turning point

    Rudra acknowledges that full cosmography is dispersed across Purāṇas, then gives a compressed but authoritative map of reality: cosmogony (Nārāyaṇa → waters → navel-lotus → Brahmā), the Svāyambhuva Manu cycle, Priyavrata’s role in expanding and organizing inhabited space, enumeration of the seven dvīpas and their rulers, and the internal structure of Jambūdvīpa (nine varṣas and major mountain systems).

  4. How it ends

    The cosmographic account is ‘grounded’ in human history by shifting into Bharata-varṣa: the Nābhi → Ṛṣabha → Bharata line and an extended royal genealogy, presenting polity and settlement as the terrestrial face of cyclical cosmic administration (kalpa/manvantara order).

Recitation with translationVaraha Purana Adhyaya 74

Shlokas in Adhyaya 74

Verse 1

श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥

Śrī Varāha rzekł: Wtedy ponownie wszyscy ci mędrcy zapytali tego Wiecznego, Rudrę, Pierwotną Osobę, wiecznotrwałą, niewzruszoną, niezniszczalną; o uniwersalnej formie, nienarodzonego, Śambhu, trójokiego, dzierżącego w dłoni trójząb.

Verse 2

ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥

Mędrcy rzekli: "Jesteś najwyższy wśród wszystkich bogów i także naszym panem dewów. Dlatego zadajemy ci jedno pytanie; powinieneś je wyjaśnić."

Verse 3

भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥

Łaskaw powiedz nam, prosimy, o miarę i układ ziemi; o rozciągłość gór; o rozciągłość oceanów i rzek; a także o rozciągłość brahmāṇḍy, o Boże bogów, małżonku Umā.

Verse 4

रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥

Rudra rzekł: "We wszystkich Purāṇach Bhūrloka, ziemski świat, jest rzeczywiście opisywany; a w Vāyavīya (Purāṇie) relacje dotyczące Brahmy, Viṣṇu, Bhavy (Śivy) i innych są przedstawione szczegółowo."

Verse 5

इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥

Teraz wyjaśnię wam, w skrócie, ten interweniujący przedział czasu. Pojmijcie to dobrze, wy, którzy znacie dharmę, o najlepsi wśród cnotliwych, gdy będę mówił.

Verse 6

योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥

Ten Nārāyaṇa, którego formą jest najwyższa Jaźń objawiona przez zrozumienie wszelkiej wiedzy, wolny od nieczystości, subtelny jak atom i niewyobrażalny w istocie, przenika wszystkie sfery światła i ciemności; odziany w żółte szaty i szeroki w piersiach, podtrzymuje ziemię. Pod względem jakości jest on głównie charakteryzowany jako miniaturowy i wielki, długi i krótki, ani wychudły, ani otyły, ani czarny, ani czerwony i tak dalej, jego naturą jest sama czysta świadomość. Ten Błogosławiony, w trójnym trybie zdominowanym przez sattvę, rajas i tamas, wytworzył wody. Po ich stworzeniu, bez początku Osoba, najwyższy Pan Nārāyaṇa, przenikający cały kosmos, złożony z bogów, z ofiary (yajña) i z wód, mający wody jako swoje ciało, podczas snu w jogicznym śnie (yoganidrā), sprawił, że z jego pępka wyłonił się prawdziwy lotos. Na nim pojawił się Brahmā, Prajāpati, niewyobrażalny i skarbnica wszystkich Wed. On najpierw wydał zorientowanych na wiedzę mędrców takich jak Sanaka, Sanandana i Sanatkumāra, a następnie stworzył Svāyambhuva Manu, Marīciego i innych aż do Dakṣy. Od Svāyambhuva Manu, stworzonego przez Pana, opisywana jest rozległa przestrzeń świata. Manu miał dwóch synów, Priyavratę i Uttānapādę. Priyavrata miał dziesięciu synów: Āgnīdhrę, Agnibāhu, Medhę, Medhātithiego, Dhruvę, Jyotiṣmāna, Dyutimāna, Havyę, Vapuṣmāna i Savanę. Priyavrata ustanowił siedmiu synów jako władców nad siedmioma kontynentami (dvīpas): Āgnīdhrę nad Jambūdvīpą; Medhātithiego nad Śākadvīpą; Jyotiṣmāna nad Kuśadvīpą; Dyutimāna nad Krauñcadvīpą; Vapuṣmāna nad Śālmaladvīpą; Havyę nad Gomedadvīpą; i Savanę jako pana Puṣkaradvīpy. Savana z Puṣkary miał dwóch synów, Mahāvītę i Dhātakī, i ich regiony zostały ustanowione z nazwy. Dhātakī miał część zwaną Dhātakīkhaṇḍa, a Kumuda miał region zwany Kaumudą. Vapuṣmān, władca Śālmali, miał trzech synów, Sakuśę, Vaidyutę i Jīmūtę, od których nazwane zostały regiony Śālmali. Dyutimān miał siedmiu synów, Kuśalę, Manugoṣṭhę, Uṣṇę, Pīvarę, Dyāndhakārakę, Muniego i Dundubhiego, od których nazwano siedem wielkich regionów w Krauñcy. Jyotiṣmān z Kuśy miał synów takich jak Udbhida, Veṇumāṁś, Rathopalambana, Dhṛti, Prabhākara i Kapila, a prowincje należy rozumieć przez te właśnie imiona. Medhātithi ze Śāki miał siedmiu synów, Śāntabhayę, Śiśirę, Sukhodayę, Nandę, Śivę, Kṣemakę i Dhruvę, których imiona również oznaczają prowincje. Āgnīdhra, pan Jambūdvīpy, miał dziewięciu synów: Nābhiego, Kimpuruṣę, Harivarṣę, Ilāvṛtę, Ramyakę, Hiraṇmayę, Kuru, Bhadrāśvę i Ketumālę, też będącymi nazwami regionów. Tak ustanowiony jest porządek świata w Manvantarze Svāyambhuva; i w każdej kalpie, podobnie, rządy i porządek administracyjny ziemi są ustalane przez zestawy siedmiu królów, to jest powiedziane, że powracającą naturą kalpy. Następnie podaje się ród od Nābhiego: Nābhi zrodził Ṛṣabhę przez Merudevī; synem Ṛṣabhy był Bharata, od którego południowy region Himālayi został nazwany Bhāratą. Synem Bharaty był...

Verse 7

तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥

Przez rozprzestrzenianie się ich rodu, ten bhāracki lud, mieszkańcy Bhāraty, był podtrzymywany. A przez porządek Kṛty, Tretā i innych wieków, oznaczenie jug jest podane jako siedemdziesiąt jeden.

Verse 8

भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥

W związku z opisem światów, ta pomyślna Manwantara, Manwantara Swajambhuwa, została wyjaśniona. Teraz poznaj dwipy, czyli kontynenty-wyspy Manu.

Inside Adhyaya 74

Geographical context

Purāṇic regions and ecological-geographical markers: Jambūdvīpa; Śākadvīpa; Kuśadvīpa; Krauñcadvīpa; Śālmaladvīpa; Gomeda(dvīpa); Puṣkaradvīpa; Jambūdvīpa varṣas—Nābhi, Kiṃpuruṣa, Harivarṣa, Ilāvṛta, Ramyaka, Hiraṇmaya, Kuru, Bhadrāśva, Ketumāla; mountain systems—Himavat, Hemakūṭa, Niṣadha, Meru, Nīla, Śveta, Śṛṅgavat, Mālyavat, Gandhamādana; Bhārata-varṣa.

The narrative frame

  • Dialogue ToneDidactic, encyclopedic, compressive (saṅkṣepa) exposition with purāṇic authority-claims

The emotional journey

  • Dominant RasaAdbhuta (wonder) with a strong Jñāna-oriented śānta undertone
  • Emotional ProgressionCuriosity about cosmic scale → awe at ordered cosmography → intellectual settling into structured divisions (dvīpa/varṣa/mountains) → legitimizing calm as genealogy ties cosmic order to human governance

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityNot directly pilgrimage-actionable: the chapter is primarily cosmographic and genealogical, describing purāṇic macro-geography (dvīpas/varṣas) rather than a visitable tīrtha itinerary.

Frequently Asked Questions

The chapter primarily frames knowledge of Earth and cosmos as a component of dharma-informed governance: territorial order, human settlement, and rulership are presented as embedded in cyclical cosmic administration (kalpa and manvantara), implying that maintaining stability on Earth is part of a larger regulative order described through cosmography and genealogy.

No specific tithi, nakṣatra, lunar-month, or seasonal ritual timing is prescribed here. The principal chronological markers are macro-cosmic: kalpa cycles and the Svāyambhuva Manvantara, used to contextualize recurring patterns of Earth’s administration and division.

Environmental balance appears indirectly through the text’s model of Earth as a regulated system: dvīpas/varṣas, mountain ranges, and the distribution of realms are portrayed as stable structures repeatedly instituted across kalpas. This cosmographic ordering can be read as an early framework for ‘terrestrial balance,’ where stewardship is expressed as maintaining the integrity of established land divisions and governance norms rather than through explicit conservation rules.

The narrative references Nārāyaṇa, Brahmā (as Prajāpati), the jñāna-oriented figures Sanaka, Sanandana, Sanatkumāra, Svāyambhuva Manu, Marīci and other progenitors up to Dakṣa, Priyavrata and his sons (including Agnīdhra), and the Jambūdvīpa line Nābhi → Ṛṣabha → Bharata, followed by an extended royal genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons, presented as expanding and stabilizing Bhārata-varṣa.

Ask anything about Adhyaya 74 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play