Prakarana 23

Verse 449 (चौपाई)

सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी। भरत राम आयस अनुसारी।। स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू। भरत दोसु नहिं राउर मोहू।। सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी। भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।। बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ। लगे सराहन भरत सुभाऊ।। एहि बिधि भरत चले मग जाहीं। दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।। जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा। उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।। द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना। पुरजन पेमु न जाइ बखाना।। बीच बास करि जमुनहिं आए। निरखि नीरु लोचन जल छाए।।

प्रभू सत्यसंध आणि देवांचे हितकर्ते आहेत; भरत रामाच्या आज्ञेचे पालन करतो. तुम्ही स्वार्थामुळे मोहित आणि व्याकुल झाला आहात; भरतात किंवा तुमच्यात किंवा माझ्यात काहीही दोष नाही. देवगुरूंचे उत्तम वचन ऐकून देवराजाला आनंद झाला आणि लज्जा नाहीशी झाली. पुष्पवृष्टी करीत देवराज आनंदित झाला आणि भरताच्या सुंदर स्वभावाची प्रशंसा करू लागला. याप्रमाणे भरत मार्गाने निघाला; त्याची दशा पाहून मुनी आणि सिद्ध आश्चर्यचकित झाले. जेव्हा जेव्हा ते रामाचे नाव घेत, तेव्हा ते खोल श्वास टाकत; त्यांच्या हृदयात चारीकडे प्रेमाचा उद्रेक होत असे. त्यांचे वचन ऐकून वज्र आणि पाषाणही विरघळतील; नगरवासियांचे प्रेम वर्णन करता येत नाही. मध्येच विश्रांती करून ते यमुनेजवळ आले; पाणी पाहताच त्यांच्या डोळ्यांत पाणी आले.

Verse 450 (दोहा/सोरठा)

रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज। होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।220।।

रघुवर, त्या उत्तम पुरुषाला, समाज आणि ब्राह्मणांसह पाहून, करुणेचा सागर आनंदाने भरला, आणि विवेकाचे जहाज विरहाच्या सागरात प्रयाण करू लागले.

Verse 451 (चौपाई)

जमुन तीर तेहि दिन करि बासू। भयउ समय सम सबहि सुपासू।। रातहिं घाट घाट की तरनी। आईं अगनित जाहिं न बरनी।। प्रात पार भए एकहि खेंवाँ। तोषे रामसखा की सेवाँ।। चले नहाइ नदिहि सिर नाई। साथ निषादनाथ दोउ भाई।। आगें मुनिबर बाहन आछें। राजसमाज जाइ सबु पाछें।। तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें। भूषन बसन बेष सुठि सादें।। सेवक सुह्रद सचिवसुत साथा। सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।। जहँ जहँ राम बास बिश्रामा। तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।

त्या दिवशी त्यांनी यमुनेच्या काठावर विश्रांती घेतली आणि शुभ वेळ असल्यामुळे सर्वांचे कल्याण झाले. रात्री असंख्य नावा, ज्यांची गणना करता येत नाही, त्या प्रत्येक घाटावर आल्या. सकाळी सर्वजण एकाच प्रवासात पार झाले, रामाच्या मित्राची सेवा पूर्ण करीत. ते नदीत स्नान करण्यास गेले, मस्तक नमवून; निषादनाथ दोन्ही भावांसोबत होते. पुढे महामुनी आपल्या वाहनावर होते, तर राजसमाज मागे चालला. त्यांच्या मागे दोन्ही भाऊ पायी चालले, साध्या अलंकार, वस्त्र आणि पेहरावात. सेवक, मित्र, मंत्री आणि पुत्र त्यांच्यासोबत होते, तर लक्ष्मण सीता आणि रघुनाथ यांचे स्मरण करीत होता. जिथे जिथे राम विश्रांती करीत किंवा वास्तव्य करीत, तिथे तिथे ते प्रेमाने त्यांना प्रणाम करीत.

Verse 452 (दोहा/सोरठा)

मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ। देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।221।।

त्यांच्या वास्तव्याचे वर्णन ऐकून पुरुष आणि स्त्रिया आपली घरे सोडून, सर्व इतर ध्येये सोडून, त्यांच्याकडे धावले. त्यांचे स्वरूप पाहून ते प्रेम आणि आनंदाने भरले, आपल्या जन्माचे फळ मिळवले.

Verse 453 (चौपाई)

कहहिं सपेम एक एक पाहीं। रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।। बय बपु बरन रूप सोइ आली। सीलु सनेहु सरिस सम चाली।। बेषु न सो सखि सीय न संगा। आगें अनी चली चतुरंगा।। नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा। सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।। तासु तरक तियगन मन मानी। कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।। तेहि सराहि बानी फुरि पूजी। बोली मधुर बचन तिय दूजी।। कहि सपेम सब कथाप्रसंगू। जेहि बिधि राम राज रस भंगू।। भरतहि बहुरि सराहन लागी। सील सनेह सुभाय सुभागी।।

ते एकमेकांना प्रेमाने विचारू लागले: "राम आणि लक्ष्मण आपल्या मित्रासह आहेत की नाही?" "त्याचे शरीर, जात आणि स्वरूप सारखेच आहे; त्याचा स्वभाव, प्रेम आणि चालण्याची पद्धत सारखी आहे." "पण ते त्याचे वस्त्र नाही, आणि सीता त्याच्यासोबत नाही; तरीही तो चतुरंग सेनेसह पुढे जात आहे." "त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद नाही, फक्त दुःख आहे; यात शंका आहे, माझ्या मित्रा." स्त्रियांनी हे तर्क आपल्या मनात स्वीकारले; त्या सर्वांनी म्हटले की त्याच्यासारखे ज्ञानी दुसरे कोणीही नाही. त्यांनी त्याच्या वाणीचे कौतुक केले आणि लगेच त्याची पूजा केली; त्या स्त्रीने त्याला मधुर शब्द बोलले. प्रेमाने त्यांनी संपूर्ण कथा सांगितली, कशी रामाचे राज्यभाग्य भंग झाले. नंतर त्या भरताचे कौतुक करू लागल्या, त्याचा स्वभाव, प्रेम, स्वाभाविक गुण आणि सौभाग्य यांचे.

Verse 454 (दोहा/सोरठा)

चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु। जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।222।।

पायी चालत, फळे खात, वडिलांनी दिलेले राज्य सोडून, तो रघुनाथांना परत आणण्यासाठी जात आहे; आज भरतासारखा दुसरा कोण आहे?

Verse 455 (चौपाई)

भायप भगति भरत आचरनू। कहत सुनत दुख दूषन हरनू।। जो कछु कहब थोर सखि सोई। राम बंधु अस काहे न होई।। हम सब सानुज भरतहि देखें। भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।। सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं। कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।। कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन। बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।। कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी। लघु तिय कुल करतूति मलीनी।। बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा। कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।। अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा। जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।

भावाच्या भक्तीने भरताचे आचरण होते; ते ऐकून आणि बोलून सर्व दुःख आणि दोष नाहीसे होतात. मी जे थोडे सांगेन, माझ्या मित्रा, ते हेच आहे: राम माझा भाऊ आहे, हे कसे नाही होणार? आपण सर्वजण, आपल्या धाकट्या भावांसह, भरताकडे पाहतो; धन्य आहेत ते जे त्याला योग्य पुरुष मानतात. त्याचे गुण ऐकून आणि त्याची दशा पाहून, त्यांना पश्चात्ताप होतो; कैकेयीची आई आई होण्यास योग्य नाही. काही म्हणतात राणीत काहीही दोष नाही; विधानाने हे सर्व केले आहे, आणि आपण त्याचे भोगत आहोत. आपण कोठे आहोत, जग, वेद आणि धर्म यांच्याविना? अधम स्त्रीच्या कुळाचे आचरण मलिन आहे. ते दुष्ट देशात, दुष्ट गावात, दुष्ट घरात राहतात; हे दर्शन पुण्याचे फळ कोठे आहे? प्रत्येक गावात असा आनंद दुर्मिळ आहे; जणू काही वनात कल्पवृक्ष प्रकट झाला आहे.

Verse 456 (दोहा/सोरठा)

भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु। जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।223।।

भरताचे दर्शन होताच, लोकांच्या हातातील भाग्य प्रकट झाले; जणू काही विधात्याच्या इच्छेने सिंहलवासीयांसाठी प्रयाग सुलभ झाला.

Verse 457 (चौपाई)

निज गुन सहित राम गुन गाथा। सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।। तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा। निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।। मनहीं मन मागहिं बरु एहू। सीय राम पद पदुम सनेहू।। मिलहिं किरात कोल बनबासी। बैखानस बटु जती उदासी।। करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही। केहि बन लखनु रामु बैदेही।। ते प्रभु समाचार सब कहहीं। भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।। जे जन कहहिं कुसल हम देखे। ते प्रिय राम लखन सम लेखे।। एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी। सुनत राम बनबास कहानी।।

आपल्या गुणांसह, ते रामाच्या गुणांची गाथा गातात; ऐकत ऐकत ते रघुनाथांचे स्मरण करीत जातात. तीर्थक्षेत्रे, मुनींचे आश्रम आणि देवांची धामे; ती पाहून, ते स्नान करतात आणि प्रणाम करतात. ते मनात मनाने हेच वर मागतात: सीता आणि रामाच्या कमळपादांचे प्रेम. ते किरात, कोल, वनवासी, वैखानस, बटू, यती आणि उदासी लोकांना भेटतात. प्रणाम करून, ते प्रत्येकाला विचारतात: कोणत्या वनात तुम्ही लक्ष्मण, राम आणि विदेहकन्या पाहिल्या? ते सर्व प्रभूची वार्ता सांगतात; भरताला पाहून, ते आपल्या जन्माचे फळ मिळवतात. जे म्हणतात, "आम्ही त्यांना चांगले पाहिले," त्यांना राम आणि लक्ष्मणासारखे प्रिय मानतात. अशाप्रकारे, सर्वजण प्रत्येक दिशेला विचारतात, रामाच्या वनवासाची कथा ऐकतात.

Verse 458 (दोहा/सोरठा)

तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ। राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।224।।

ती रात्र तेथे घालवून, पहाटे ते रघुनाथांचे स्मरण करीत निघाले; संपूर्ण परिवार, रामदर्शनाच्या लालसेत भरतासारखाच होता.

Verse 459 (चौपाई)

मंगल सगुन होहिं सब काहू। फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।। भरतहि सहित समाज उछाहू। मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।। करत मनोरथ जस जियँ जाके। जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।। सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं। बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।। रामसखाँ तेहि समय देखावा। सैल सिरोमनि सहज सुहावा।। जासु समीप सरित पय तीरा। सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।। देखि करहिं सब दंड प्रनामा। कहि जय जानकि जीवन रामा।। प्रेम मगन अस राज समाजू। जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।

सर्वांसाठी मंगल शकुन दिसतात; त्यांचे आनंददायक डोळे आणि हात थरथरतात. भरत संपूर्ण सभेसह उत्साहाने भरला आहे; ते रामाला भेटतील, आणि त्यांचे दुःख आणि दाह नाहीसा होईल. प्रत्येकाच्या मनातील इच्छा पूर्ण करीत, ते सर्व देवांप्रमाणे प्रेमात निमग्न आहेत. त्यांचे अंग आणि पावले शिथिल आहेत; ते मार्गावर लोळत आणि डोलत जातात; व्याकुल होऊन, ते प्रेमाच्या ताब्यात शब्द बोलतात. त्या वेळी रामाच्या मित्रांनी त्यांना एक स्थान दाखवले, पर्वतांचे शिरोमणि, नैसर्गिकरित्या सुंदर. ज्याच्या जवळ नदी वाहते आपल्या तीरांसह; तेथे दोन्ही वीर सीतेसह वास्तव्य करतात. त्यांना पाहून, सर्वजण जोड हात करून प्रणाम करतात, जानकी आणि राम यांना जय म्हणतात, जे प्राण आहेत. अशाप्रकारे राजसभा, प्रेमात निमग्न, जणू काही रघुराज परत अयोध्येला आले आहेत.

Verse 460 (दोहा/सोरठा)

भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु। कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।225।

त्या क्षणी भरताचे प्रेम असे होते की न यश न अपयश ते वर्णन करू शकत नाही; शेषही ते सांगू शकत नाही. ते ब्रह्मसुखासारखे आहे, ज्यापर्यंत कवी पोहोचू शकत नाही; अरेरे, माझ्या नम्र नातेवाईकांमध्ये ते मलिन झाले आहे.

Verse 461 (चौपाई)

सकल सनेह सिथिल रघुबर कें। गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।। जलु थलु देखि बसे निसि बीतें। कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।। उहाँ रामु रजनी अवसेषा। जागे सीयँ सपन अस देखा।। सहित समाज भरत जनु आए। नाथ बियोग ताप तन ताए।। सकल मलिन मन दीन दुखारी। देखीं सासु आन अनुहारी।। सुनि सिय सपन भरे जल लोचन। भए सोचबस सोच बिमोचन।। लखन सपन यह नीक न होई। कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।। अस कहि बंधु समेत नहाने। पूजि पुरारि साधु सनमाने।।

रघुवरांमध्ये सर्व प्रेम शिथिल झाले; सूर्य मावळला होता, आणि दोन कोस पार केले होते. त्यांनी जल आणि थल पाहिले, रात्र वितली; रघुनाथ प्रेमाच्या तीव्रतेने प्रवास करीत राहिले. तेथे रामाने रात्रीचा उर्वरित भाग घालवला; सीता जागी झाली आणि असे स्वप्न पाहिले: भरत संपूर्ण परिवारासह आला आहे, आणि नाथाच्या वियोगाच्या तापाने त्याचे शरीर क्षीण झाले आहे. सर्वजण मनाने खिन्न होते, दीन आणि दुःखी; तिने आपल्या सासूबाईंना आलेले पाहिले, रडत होत्या. सीतेचे स्वप्न ऐकून, तिचे डोळे पाण्याने भरले; ती चिंतेच्या ताब्यात आली, जी चिंतेतून सोडवते. लक्ष्मण म्हणाला, "हे स्वप्न चांगले नाही; कोणीतरी कठीण आणि वाईट बातमी सांगेल." असे म्हणून, त्याने आपल्या भावांसह स्नान केले, शंकराची पूजा केली, आणि साधूंचा सन्मान केला.

Verse 462 (छंद)

सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए। नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।। तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे। सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।

देवता आणि मुनींचा सन्मान करून, ते बसले आणि उत्तर दिशेकडे पाहू लागले. पक्षी आणि हरिण गोंधळून पळून गेले, आणि प्रभू आश्रमाकडे गेले. तुलसीदास उठले, कारण पाहून; ते मनात चिंतित राहिले. किरात आणि कोल लोकांनी येऊन त्या वेळी सर्व वार्ता सांगितली.

Verse 463 (दोहा/सोरठा)

सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर। सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।226।।

शुभ वचने ऐकून तिच्या मनात आनंद झाला, तिचे शरीर पुलकित झाले; तुलसीदासांचे डोळे, शरद ऋतूतील कमळाप्रमाणे, प्रेमाश्रूंनी भरले.

Verse 464 (चौपाई)

बहुरि सोचबस भे सियरवनू। कारन कवन भरत आगवनू।। एक आइ अस कहा बहोरी। सेन संग चतुरंग न थोरी।। सो सुनि रामहि भा अति सोचू। इत पितु बच इत बंधु सकोचू।। भरत सुभाउ समुझि मन माहीं। प्रभु चित हित थिति पावत नाही।। समाधान तब भा यह जाने। भरतु कहे महुँ साधु सयाने।। लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू। कहत समय सम नीति बिचारू।। बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं। सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।। तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी। आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।

पुन्हा सीतेच्या मातेच्या मनात विचार आला: भरताच्या येण्याचे कारण काय असू शकते? एक दूत आला आणि पुन्हा सांगितले: त्याचे चतुरंग सेना लहान नव्हती. हे ऐकून श्रीराम मोठ्या चिंतेने भरले; एकीकडे पित्याचे वचन, दुसरीकडे भावाची संकोच. भरताचा स्वभाव हृदयात समजून प्रभूंचे मन त्याच्या कल्याणासाठी शांत होऊ शकले नाही. तेव्हा त्यांना हा निर्णय आला: भरत सज्जन आणि ज्ञानी लोकांमध्ये बोलेल. लक्ष्मणाने प्रभूंचे हृदय जड असल्याचे जाणले; त्याने योग्य वेळी, योग्य विचाराने बोलले. "न विचारल्यावर मी काही सांगतो, हे प्रभू; अशा वेळी सेवक धाडसी होत नाही. तुम्ही सर्वज्ञांचे शिरोमणी आहात, स्वामी आहात; स्वतः समजून मी अनुयायी म्हणून बोलतो."

Verse 465 (दोहा/सोरठा)

नाथ सुह्रद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।। सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।227।।

हे प्रभू, तो खरोखर चांगला मित्र आहे, सरळ हृदयाचा, सद्गुणी आणि प्रेमाचा खजिना आहे. तो सर्वांवर प्रीती आणि विश्वास ठेवतो; त्याला स्वतःसारखे जाणा.

Verse 466 (चौपाई)

बिषई जीव पाइ प्रभुताई। मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।। भरतु नीति रत साधु सुजाना। प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।। तेऊ आजु राम पदु पाई। चले धरम मरजाद मेटाई।। कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी। जानि राम बनवास एकाकी।। करि कुमंत्रु मन साजि समाजू। आए करै अकंटक राजू।। कोटि प्रकार कलपि कुटलाई। आए दल बटोरि दोउ भाई।। जौं जियँ होति न कपट कुचाली। केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।। भरतहि दोसु देइ को जाएँ। जग बौराइ राज पदु पाएँ।।

विषारी प्राणी, सत्ता मिळवून, मूर्ख होतात आणि मोहाच्या ताब्यात राहतात. भरत नीतीमध्ये रमलेला, सज्जन आणि ज्ञानी होता; संपूर्ण जगाला प्रभूंच्या चरणांवरील त्याचे प्रेम माहीत होते. तरीही आज, प्रभूंचे स्थान मिळवून, तो धर्म आणि मर्यादा मोडण्यासाठी निघाला. त्याचा कुटिल नशीब, वाईट घटक होता; हे जाणून श्रीराम एकटे वनवासात गेले. दुष्ट कपटयुक्त मनात योजना बनवून, तो अडथळा न राहता राज्य स्थापण्यासाठी आला. लाखो कपट करून, तो दोन भावांसह सेना गोळा करून आला. जर त्याच्या मनात कपट आणि दुष्टता नसती, तर त्याला रथ, घोडे आणि हत्तींची गरज कशी? कोण भरताला दोष देण्यास जाईल? त्याने जगाला मोहात पाडले आणि राजसिंहासन हस्तगत केले.

Verse 467 (दोहा/सोरठा)

ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान। लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।228।।

जेव्हा राजा घोड्यांनी ओढलेल्या रथावर बसला, लोकांनी त्याला सार्वभौम मानले. तो जग आणि वेदांपासून विमुख झाला, अधम पुरुष झाला, गवताच्या पात्याइतकाही नाही.

Verse 468 (चौपाई)

सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू। केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।। भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ। रिपु रिन रंच न राखब काऊ।। एक कीन्हि नहिं भरत भलाई। निदरे रामु जानि असहाई।। समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी। समर सरोष राम मुखु पेखी।। एतना कहत नीति रस भूला। रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।। प्रभु पद बंदि सीस रज राखी। बोले सत्य सहज बलु भाषी।। अनुचित नाथ न मानब मोरा। भरत हमहि उपचार न थोरा।। कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें। नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।

सहस्त्रबाहू, देवांचा स्वामी, आणि त्रिशंकू; राज्याभिमानाने कोणाला कलंक लागले नाही? हा योग्य मार्ग भरताने स्वीकारला; तो शत्रूचे थोडेसे ऋणही ठेवणार नाही. भरताने एकही चांगले कृत्य केले नाही; त्याने श्रीरामाला असहाय्य आणि निराधार समजले. हे समजून, तोच आज विशेष क्रोधित झाला; त्याने श्रीरामांचे युद्ध क्रोधाने भरलेले मुख पाहिले. इतके बोलताना, तो नीतीच्या रसाने मोहित झाला; युद्धाच्या रसातील वनवृक्षाप्रमाणे, तो पुलकित झाला. प्रभूंच्या चरणी नमस्कार करून, त्याने डोक्यावर धूळ ठेवली; तो सत्य बोलला, नैसर्गिक बल असलेला. "जे अयोग्य आहे, हे प्रभू, मी स्वीकारणार नाही; भरत, माझा तुमच्यावरील उपचार थोडा नाही. किती काळ मी हृदय मारून सहन करू? हे प्रभू, धनुष्य माझ्या हातात आहे."

Verse 469 (दोहा/सोरठा)

छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान। लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।229।।

क्षत्रिय जातीचा, रघुकुळात जन्मलेला, श्रीरामाचा अनुयायी, जग त्याला ओळखते. जरी त्यांनी लाथा मारल्या, तरी तो त्या डोक्यावर घेतो, नीच लोकांच्या धुळीप्रमाणे.