Ayodhya KandaPrakarana 2321 Verses

Prakarana 23

त्याग-धर्म की सीढ़ी: राजसुख के शिखर से उतरकर ‘मर्यादा’ में स्थित होना। इस सोपान में भक्ति का परिपाक ‘विरह’ और ‘सेवा’ के मार्ग से होता है—भरत का चरित्र दिखाता है कि अधिकार (राज) नहीं, अधिकारिता (अधिकार-त्याग) मोक्ष-मार्ग का द्वार है।

अयोध्या-काण्डाचा प्रधान रस करुण-विप्रलम्भ असला, तरी त्याचा अंतःस्वर शान्त-भक्ती आहे. राज-धर्म, कुल-धर्म आणि आत्म-धर्म यांचा संघर्ष येथे ‘मर्यादा’ म्हणून रूपांतरित होतो: रामांचे वनगमन बाह्य घटना असूनही अंतःकरणाची साधना बनते. या खंडात भरत-चरित्र भक्तीचे नैतिक शिखर आहे—तो ‘स्वार्थ-बिबस’ नाही; तो ‘सत्यसंध’ होऊन राम-आज्ञेचा अनुगामी आहे; म्हणून लोक-निंदा/लोक-प्रशंसा यांपलीकडे जाऊन सेवा-धर्मात प्रतिष्ठित होतो. प्रस्तुत अंशात (दोहा 220–229 च्या आसपास) यात्रा-रचना—यमुना-तीर, घाट, निषाद-संग, आश्रम-परिसर—तीर्थ-नकाशा बनते: प्रत्येक थांबा मनाचे विक्षेप धुऊन राम-दर्शनाची लालसा तीव्र करतो. तुलसी येथे निर्गुण-सगुणाचा सेतू रचतात: राम ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ असूनही भक्त-हृदयात ब्रह्मानंदाचे अगम रूप आहेत.

Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 23

In this prakarana

People

  • राम (मर्यादा-पुरुषोत्तम; आज्ञा/धर्म के केन्द्र, जिनकी आज्ञा का पालन ही भरत का व्रत बनता है)Rāma
  • भरत (भक्त-नायक; राज-त्याग, सत्यसंधता, राम-आज्ञा-अनुसरण और सेवा-धर्म का आदर्श)Bharata
  • प्रभु/सुरहितकारी (राम का विशेषण-रूप; देवहित और लोकहित के हेतु धर्म-स्थापन)Prabhu / Surahitakārī
  • सुर/देव (राम के ‘सुरहितकारी’ पक्ष के साक्षी/प्रसंगगत समुदाय)Sura / Deva
  • निषाद/गुह (यात्रा-मानचित्र का मानवीय-भक्ति-सेतु; घाट/यमुना-तीर पर संग देने वाला)Niṣāda (Guha)
  • लक्ष्मणLakṣmaṇa
  • सीताSītā
  • निषादराज (गुह)Niṣādarāja (Guha)
  • मुनिगण/सिद्धMunigaṇa / Siddha
  • नगर/मगबासी जनNagara / Magabāsī Jana
  • किरात-कोलKirāta-Kola
  • काकभुशुण्डिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    मानस-वक्ता परंपरा के अनुसार

  • गरुड़ListensGaruḍa

What happens

  1. How it unfolds

    भरत का राम से मिलने हेतु पदयात्रा; यमुना तट पर रात्रि-वास, प्रातः पार-गमन; मार्ग में जन-समूह का प्रेम; चित्रकूट निकट पहुँचकर राम-आश्रम की ओर बढ़ना; सीता का स्वप्न और राम-लक्ष्मण का आगंतुक-समाचार सुनकर चिंता/विवेक; लक्ष्मण का क्षात्र-आशंका-युक्त नीति-विचार।

Verses

चौपाई 220.1-4

सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी।भरत राम आयस अनुसारी।।

स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू।भरत दोसु नहिं राउर मोहू।।

सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी।भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।।

बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ।लगे सराहन भरत सुभाऊ।।

एहि बिधि भरत चले मग जाहीं।दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।।

जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा।उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।।

द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना।पुरजन पेमु न जाइ बखाना।।

बीच बास करि जमुनहिं आए।निरखि नीरु लोचन जल छाए।।

satyasaṁdha prabhu sura hitakārī |bharata rāma āyasa anusārī ||

svāratha bibasa bikala tumha hohū |bharata dosu nahiṁ rāura mohū ||

suni surabara suragura bara bānī |bhā pramodu mana miṭī galānī ||

baraṣi prasūna haraṣi surarāū |lage sarāhana bharata subhāū ||

ehi bidhi bharata cale maga jāhīṁ |dasā dekhi muni siddha sihāhīṁ ||

jabahiṁ rāmu kahi lehiṁ usāsā |umagata pemu manahã cahu pāsā ||

dravahiṁ bacana suni kulisa paṣānā |purajana pemu na jāi bakhānā ||

bīca bāsa kari jamunahiṁ āe |nirakhi nīru locana jala chāe ||

प्रभू सत्याचे पालन करणारे आणि देवतांचे हितचिंतक आहेत, आणि भरत रामाच्या आज्ञेचे पालन करतात. तुम्ही स्वार्थाने व्याप्त होऊन व्याकुल झाला आहात. भरताचा दोष नाही, हा तुमचाच मोह आहे. देवांचे श्रेष्ठ इंद्र यांनी देवगुरूचे उत्तम वचन ऐकले, तेव्हा मनात आनंद निर्माण झाला आणि ग्लानी नाहीशी झाली. देवराज हर्षित होऊन पुष्पे वर्षवू लागले आणि भरताच्या स्वभावाची प्रशंसा करू लागले. याप्रकारे भरत मार्गाने चालत गेले, आणि मुनी व सिद्ध त्यांची दशा पाहून ती मिळविण्याची इच्छा करू लागले. जेव्हा ते रामाचे नाव घेऊन श्वास घेत, तेव्हा मनात सर्व बाजूंनी प्रेम उमटू लागे. त्यांचे वचन ऐकून वज्रे आणि दगडही वितळू लागत; नगरवासियांचे प्रेम वर्णन करता येत नाही. मध्येच विश्रांती घेऊन ते यमुनेजवळ आले, आणि त्याचे पाणी पाहताच त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू छाये.

दोहा 220

रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज।होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।⁠220।।

raghubara barana biloki bara bāri sameta samāja |hota magana bāridhi biraha caṛhe bibeka jahāja ||⁠220||

श्रीरामाच्या शरीराच्या वर्णाचे पाणी पाहून, भरत आपल्या संपूर्ण परिवारासह विरहाच्या सागरात मग्न झाले, जोपर्यंत ते विवेकाच्या जहाजावर चढले नाहीत.

चौपाई 221.1-4

जमुन तीर तेहि दिन करि बासू।भयउ समय सम सबहि सुपासू।।

रातहिं घाट घाट की तरनी।आईं अगनित जाहिं न बरनी।।

प्रात पार भए एकहि खेंवाँ।तोषे रामसखा की सेवाँ।।

चले नहाइ नदिहि सिर नाई।साथ निषादनाथ दोउ भाई।।

आगें मुनिबर बाहन आछें।राजसमाज जाइ सबु पाछें।।

तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें।भूषन बसन बेष सुठि सादें।।

सेवक सुहृद सचिवसुत साथा।सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।।

जहँ जहँ राम बास बिश्रामा।तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।

jamuna tīra tehi dina kari bāsū |bhayau samaya sama sabahi supāsū ||

rātahiṁ ghāṭa ghāṭa kī taranī |āīṁ aganita jāhiṁ na baranī ||

prāta pāra bhae ekahi kheṁvā̃ |toṣe rāmasakhā kī sevā̃ ||

cale nahāi nadihi sira nāī |sātha niṣādanātha dou bhāī ||

āgeṁ munibara bāhana ācheṁ |rājasamāja jāi sabu pācheṁ ||

tehiṁ pācheṁ dou baṁdhu payādeṁ |bhūṣana basana beṣa suṭhi sādeṁ ||

sevaka suhṛda sacivasuta sāthā |sumirata lakhanu sīya raghunāthā ||

jahã jahã rāma bāsa biśrāmā |tahã tahã karahiṁ saprema pranāmā ||

त्या दिवशी भरताने यमुनेच्या तीरावर वास केला, आणि सर्वांना वेळ सुखकर व सोयीसकर झाला। रात्री प्रत्येक घाटातून नौका आल्या, असंख्य, ज्यांचे वर्णन करता येत नाही. पहाटे सर्व एकाच फेर्यात पार झाले, आणि रामाचा मित्र निषादनाथ याच्या सेवेने तोषले. अंघोळ करून नदीला शिर वाकवून दोन्ही बंधू निघाले, आणि त्यांच्यासह निषादांचा स्वामीही गेला. पुढे श्रेष्ठ मुनी आपल्या वाहनात होते, आणि संपूर्ण राजसमाज मागून चालला होता. त्यांच्या मागून दोन्ही बंधू पायी चालले, त्यांचे अलंकार, वस्त्रे आणि वेश अत्यंत साधे होते. सेवक, मित्र आणि मंत्र्याचा पुत्र त्यांच्यासह होते, सर्व लक्ष्मण, सीता आणि रघुनाथ यांचे स्मरण करत होते. जिथे जिथे रामाने वास केला किंवा विश्राम केला, तिथे तिथे ते प्रेमाने प्रणाम करीत.

दोहा 221

मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ।देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।⁠221।।

magabāsī nara nāri suni dhāma kāma taji dhāi |dekhi sarūpa saneha saba mudita janama phalu pāi ||⁠221||

रस्त्यावर राहणाऱ्या पुरुष आणि स्त्रिया वृत्त ऐकून घर आणि काम सोडून धावत आल्या. त्यांचे सुंदर स्वरूप पाहून सगळे प्रेम आणि आनंदाने भरून गेले, आणि त्यांना वाटले की त्यांनी आपल्या जन्माचे फळ मिळवले.

चौपाई 222.1-4

कहहिं सपेम एक एक पाहीं।रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।।

बय बपु बरन रूप सोइ आली।सीलु सनेहु सरिस सम चाली।।

बेषु न सो सखि सीय न संगा।आगें अनी चली चतुरंगा।।

नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा।सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।।

तासु तरक तियगन मन मानी।कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।।

तेहि सराहि बानी फुरि पूजी।बोली मधुर बचन तिय दूजी।।

कहि सपेम सब कथाप्रसंगू।जेहि बिधि राम राज रस भंगू।।

भरतहि बहुरि सराहन लागी।सील सनेह सुभाय सुभागी।।

kahahiṁ sapema eka eka pāhīṁ |rāmu lakhanu sakhi hohiṁ ki nāhīṁ ||

baya bapu barana rūpa soi ālī |sīlu sanehu sarisa sama cālī ||

beṣu na so sakhi sīya na saṁgā |āgeṁ anī calī caturaṁgā ||

nahiṁ prasanna mukha mānasa khedā |sakhi saṁdehu hoi ehiṁ bhedā ||

tāsu taraka tiyagana mana mānī |kahahiṁ sakala tehi sama na sayānī ||

tehi sarāhi bānī phuri pūjī |bolī madhura bacana tiya dūjī ||

kahi sapema saba kathāprasaṁgū |jehi bidhi rāma rāja rasa bhaṁgū ||

bharatahi bahuri sarāhana lāgī |sīla saneha subhāya subhāgī ||

त्या एकेकाशी प्रेमाने म्हणू लागल्या, "हे सखी! हे राम आणि लक्ष्मण आहेत की नाहीत?" "यांचे वय, आकार, वर्ण आणि रूप एकसारखे आहेत, हे सखी, आणि स्वभाव, प्रेम आणि चालण्याची रीतही समान आहे." "पण यांचा वेष एकसारखा नाही, हे सखी, सीता यांच्यासोबत नाही, आणि यांच्या पुढे चतुरंग सेना चालली आहे." "यांचे चेहरे प्रसन्न नाहीत, आणि मनात दुःख आहे. हे सखी, याच फरकांमुळे संशय उत्पन्न होतो." स्त्रियांनी तिचा तर्क मनात मान्य केला, आणि सगळ्या म्हणाल्या, "यितकी हुशार कोणीही नाही." दुसऱ्या स्त्रीने तिच्या वाणीचे कौतुक केले आणि मग मधुर वचने बोलली. प्रेमाने तिने संपूर्ण कथाप्रसंग सांगितला, कसा रामच्या राज्याचा आनंद भंग झाला. मग ती भरताचे कौतुक करू लागली, जो शील, प्रेम आणि स्वभावाने धन्य आहे.

दोहा 222

चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु।जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।⁠222।।

calata payādeṁ khāta phala pitā dīnha taji rāju |jāta manāvana raghubarahi bharata sarisa ko āju ||⁠222||

पायी चालत फक्त फळे खात, पित्याने दिलेले राज्य सोडून, तो रघुकुलातील श्रेष्ठ श्री राम यांना परत आणण्यासाठी त्यांना समजावण्यास जातो। आज भरतासारखा कोण आहे?

चौपाई 223.1-4

भायप भगति भरत आचरनू।कहत सुनत दुख दूषन हरनू।।

जो कछु कहब थोर सखि सोई।राम बंधु अस काहे न होई।।

हम सब सानुज भरतहि देखें।भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।।

सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं।कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।।

कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन।बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।।

कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी।लघु तिय कुल करतूति मलीनी।।

बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा।कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।।

अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा।जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।

bhāyapa bhagati bharata ācaranū |kahata sunata dukha dūṣana haranū ||

jo kachu kahaba thora sakhi soī |rāma baṁdhu asa kāhe na hoī ||

hama saba sānuja bharatahi dekheṁ |bhainha dhanya jubatī jana lekheṁ ||

suni guna dekhi dasā pachitāhīṁ |kaikai janani jogu sutu nāhīṁ ||

kou kaha dūṣanu rānihi nāhina |bidhi sabu kīnha hamahi jo dāhina ||

kahã hama loka beda bidhi hīnī |laghu tiya kula karatūti malīnī ||

basahiṁ kudesa kugā̃va kubāmā |kahã yaha darasu punya parināmā ||

asa anaṁdu aciriju prati grāmā |janu marubhūmi kalapataru jāmā ||

भरताचा बंधुप्रेम, भक्ती आणि आचरण, ते सांगणे आणि ऐकणे दुःख आणि पाप हरण करते। सखी, जे काही सांगावे ते थोडेच आहे. ते रामाचे बंधू आहेत, तर असेचच का नसावे. आम्ही सर्वजण आपल्या धाकट्या बंधूसह भरताला पाहून स्त्रियांच्या गणनेत धन्य झालो. त्यांचे गुण ऐकून आणि त्यांची दशा पाहून त्या पश्चात्ताप करत - कैकेयी जननी अशा पुत्राला योग्य नाहीत. कोणी म्हणत - राणीत दोष नाही, हे सर्व विधात्याने केले, जो आम्हाला कृपा करतो. आम्ही लोक, वेद आणि विधात्याच्या नियमांविना, लहान कुळाच्या आणि कुकर्माने मलिन स्त्रियाँ कुठल्या. आम्ही देश, गाव आणि कुळात कुबासिनी आहोत, आणि हे दर्शन पुण्याचे फळ कुठून मिळते. असा प्रत्येक गावात आनंद आणि आश्चर्य पसरले, जणू वाळवंटात कल्पतरू उगवला.

दोहा 223

भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु।जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।⁠223।।

bharata darasu dekhata khuleu maga loganha kara bhāgu |janu siṁghalabāsinha bhayau bidhi basa sulabha prayāgu ||⁠223||

भरताचे दर्शन घेताच मार्गावरील लोकांचे भाग्य उघडले, जणू ईश्वराच्या इच्छेने सिंहलच्या रहिवाशांसाठी प्रयाग सुलभ झाले।

चौपाई 224.1-4

निज गुन सहित राम गुन गाथा।सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।।

तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा।निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।।

मनहीं मन मागहिं बरु एहू।सीय राम पद पदुम सनेहू।।

मिलहिं किरात कोल बनबासी।बैखानस बटु जती उदासी।।

करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही।केहि बन लखनु रामु बैदेही।।

ते प्रभु समाचार सब कहहीं।भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।।

जे जन कहहिं कुसल हम देखे।ते प्रिय राम लखन सम लेखे।।

एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी।सुनत राम बनबास कहानी।।

nija guna sahita rāma guna gāthā |sunata jāhiṁ sumirata raghunāthā ||

tīratha muni āśrama suradhāmā |nirakhi nimajjahiṁ karahiṁ pranāmā ||

manahīṁ mana māgahiṁ baru ehū |sīya rāma pada paduma sanehū ||

milahiṁ kirāta kola banabāsī |baikhānasa baṭu jatī udāsī ||

kari pranāmu pū̃chahiṁ jehiṁ tehī |kehi bana lakhanu rāmu baidehī ||

te prabhu samācāra saba kahahīṁ |bharatahi dekhi janama phalu lahahīṁ ||

je jana kahahiṁ kusala hama dekhe |te priya rāma lakhana sama lekhe ||

ehi bidhi būjhata sabahi subānī |sunata rāma banabāsa kahānī ||

आपल्या गुणांसह रामाच्या गुणांची कथा ऐकून ते रघुनाथाचे स्मरण करत आपल्या मार्गाने गेले. जेथे जेथे तीर्थ, मुनींचे आश्रम किंवा देवांची मंदिरे पाहिली, तेथे स्नान करून प्रणाम केले. मनात त्यांनी हेच वर मागितले: सीता आणि रामाच्या चरणकमलांवर प्रेम. किरात, कोल आणि इतर वनवासी, वैखानस तपस्वी, ब्रह्मचारी विद्यार्थी, जटाधारी आणि उदासी यांच्या भेटी घडल्या. ज्या-ज्यांची भेट घडली त्यांना प्रणाम करून विचारत: लक्ष्मण, राम आणि सीता कोणत्या वनात आहेत? ते सर्व प्रभुचा समाचार सांगत, आणि भरताला पाहून आपल्या जन्माचे फळ मिळवत. जे लोक म्हणत की आम्ही त्यांना कुशलात पाहिले, त्यांना ते राम आणि लक्ष्मण समान प्रिय समजत. याप्रमाणे सर्वांना विनयपूर्वक विचारत ते रामाच्या वनवासाची कथा ऐकत गेले.

दोहा 224

तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ।राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।⁠224।।

tehi bāsara basi prātahīṁ cale sumiri raghunātha |rāma darasa kī lālasā bharata sarisa saba sātha ||⁠224||

त्या दिवशी तेथे थांबून पहाटेच ते रघुनाथाचे स्मरण करीत निघाले. भरताबरोबर जे सर्व होते, त्या सर्वांना भरताप्रमाणेच रामाच्या दर्शनाची लालसा होती.

चौपाई 225.1-4

मंगल सगुन होहिं सब काहू।फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।।

भरतहि सहित समाज उछाहू।मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।।

करत मनोरथ जस जियँ जाके।जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।।

सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं।बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।।

रामसखाँ तेहि समय देखावा।सैल सिरोमनि सहज सुहावा।।

जासु समीप सरित पय तीरा।सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।।

देखि करहिं सब दंड प्रनामा।कहि जय जानकि जीवन रामा।।

प्रेम मगन अस राज समाजू।जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।

maṁgala saguna hohiṁ saba kāhū |pharakahiṁ sukhada bilocana bāhū ||

bharatahi sahita samāja uchāhū |milihahiṁ rāmu miṭahi dukha dāhū ||

karata manoratha jasa jiyã jāke |jāhiṁ saneha surā̃ saba chāke ||

sithila aṁga paga maga ḍagi ḍolahiṁ |bihabala bacana pema basa bolahiṁ ||

rāmasakhā̃ tehi samaya dekhāvā |saila siromani sahaja suhāvā ||

jāsu samīpa sarita paya tīrā |sīya sameta basahiṁ dou bīrā ||

dekhi karahiṁ saba daṁḍa pranāmā |kahi jaya jānaki jīvana rāmā ||

prema magana asa rāja samājū |janu phiri avadha cale raghurājū ||

सर्वांना मंगल शकुन दिसले, आणि त्यांचे डोळे व भुजा सुखदायक फडकू लागल्या। भरतासहित संपूर्ण समाज उत्साहाने भरून गेला की आपण रामाला भेटू आणि आपल्या दुःखाची जळण दूर होईल। ज्याचे जे मनोरथ होते ते त्याच्या मनात होते, आणि सगळे असे चालले जणू प्रेमरसाच्या मदिरेने नशेत आले असतील। त्यांचे अवयव शिथिल होते, पाय वाटेत लडबडत व अडखळत चालले होते, आणि प्रेमाच्या वशीभूत होऊन ते विह्वल शब्द बोलत होते। त्यावेळी रामाच्या मित्राने तो पर्वतशिरोमणि, स्वभावतः सुंदर पर्वत दाखवला। ज्याच्या जवळ पयस्विनी नदीचे तीर होते, तिथे ते दोन्ही वीर सीतेसह वास्तव्य करीत होते। ते पाहून सर्वांनी दंडवत प्रणाम केले आणि जय जानकीजीवन राम म्हणू लागले। प्रेमात मग्न ता राजसमाज असा दिसत होता जणू रघुराज परत अयोध्येला चालले असतील।

दोहा 225

भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु।कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।⁠225।।

bharata premu tehi samaya jasa tasa kahi sakai na seṣu |kabihiṁ agama jimi brahmasukhu aha mama malina janeṣu ||⁠225||

त्या वेळी भरताचे जे प्रेम होते, ते शेषही यथावत सांगू शकत नाही. कवींना ते अगम्य आहे, जसे 'मी' आणि 'माझे' या मळाने मळलेल्या माझ्यासारख्या मनुष्यांना ब्रह्मानंद अगम्य आहे.

चौपाई 226.1-4

सकल सनेह सिथिल रघुबर कें।गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।।

जलु थलु देखि बसे निसि बीतें।कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।।

उहाँ रामु रजनी अवसेषा।जागे सीयँ सपन अस देखा।।

सहित समाज भरत जनु आए।नाथ बियोग ताप तन ताए।।

सकल मलिन मन दीन दुखारी।देखीं सासु आन अनुहारी।।

सुनि सिय सपन भरे जल लोचन।भए सोचबस सोच बिमोचन।।

लखन सपन यह नीक न होई।कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।।

अस कहि बंधु समेत नहाने।पूजि पुरारि साधु सनमाने।।

sakala saneha sithila raghubara keṁ |gae kosa dui dinakara ḍharakeṁ ||

jalu thalu dekhi base nisi bīteṁ |kīnha gavana raghunātha pirīteṁ ||

uhā̃ rāmu rajanī avaseṣā |jāge sīyã sapana asa dekhā ||

sahita samāja bharata janu āe |nātha biyoga tāpa tana tāe ||

sakala malina mana dīna dukhārī |dekhīṁ sāsu āna anuhārī ||

suni siya sapana bhare jala locana |bhae socabasa soca bimocana ||

lakhana sapana yaha nīka na hoī |kaṭhina kucāha sunāihi koī ||

asa kahi baṁdhu sameta nahāne |pūji purāri sādhu sanamāne ||

सगळे रघुबराच्या प्रेमाने थकले होते; ते फक्त दोन कोस गेले की सूर्य मावळू लागला. जल आणि थल असलेले ठिकाण पाहून ते रात्री थांबले, आणि रात्र गेल्यावर रघुनाथाच्या प्रेमाने व्याकूल भरत पुन्हा निघाले. तिथे रात्रीचा थोडा अवशेष उरला असता राम जागे, आणि सीतेने असा स्वप्न पाहिला. त्यात भरत आपल्या समाजासह आले, त्यांचे शरीर स्वामीच्या विरहाच्या तापाने जळले होते. सगळ्यांची मने उदास, दीन आणि दुःखी होती; तिने आपल्या सासूबाईंना बदललेल्या चेहऱ्याने पाहिले. सीतेचा स्वप्न ऐकून त्यांचे डोळे पाण्याने भरले, आणि जे दुसऱ्यांचा सोच दूर करतात तेच स्वतः सोचात गुंतले. "लक्ष्मणा, हा स्वप्न चांगला नाही; कोणी कठोर आणि वाईट समाचार सांगेल." असे म्हणून ते भावासह स्नान करून शिवाची पूजा केली, आणि साधूंचा सन्मान केला.

छंद 226

सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए।नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।।

तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे।सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।

sanamāni sura muni baṁdi baiṭhe uttara disi dekhata bhae |nabha dhūri khaga mṛga bhūri bhāge bikala prabhu āśrama gae ||

tulasī uṭhe avaloki kāranu kāha cita sacakita rahe |saba samācāra kirāta kolanhi āi tehi avasara kahe ||

देवांचा आणि मुनींचा सन्मान करून त्यांना वंदन करून प्रभू बसले आणि उत्तर दिशेकडे पाहू लागले. आकाशात धूळ दिसली, अनेक पक्षी आणि हरीण व्याकुळ होऊन पळत होते; चिंताग्रस्त होऊन प्रभू आश्रमात गेले. तुलसीदास म्हणतात: ते उठून सर्वत्र पाहू लागले आणि मनात सशंकित राहिले, कारण काय असेल याचा विचार करत. त्याच वेळी किरात आणि कोल आले आणि त्यांना सर्व वृत्तांत सांगितला.

सोरठा 226

सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर।सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।⁠226।।

sunata sumaṁgala baina mana pramoda tana pulaka bhara |sarada saroruha naina tulasī bhare saneha jala ||⁠226||

अत्यंत मंगलमय वचने ऐकून त्यांच्या मनात आनंद भरला आणि शरीर पुलकित झाले। तुलसीदास म्हणतात की शरद ऋतूतील कमळासारखे त्यांचे डोळे प्रेमाच्या अश्रूंनी भरून गेले।

चौपाई 227.1-4

बहुरि सोचबस भे सियरवनू।कारन कवन भरत आगवनू।।

एक आइ अस कहा बहोरी।सेन संग चतुरंग न थोरी।।

सो सुनि रामहि भा अति सोचू।इत पितु बच इत बंधु सकोचू।।

भरत सुभाउ समुझि मन माहीं।प्रभु चित हित थिति पावत नाही।।

समाधान तब भा यह जाने।भरतु कहे महुँ साधु सयाने।।

लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू।कहत समय सम नीति बिचारू।।

बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं।सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।।

तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी।आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।

bahuri socabasa bhe siyaravanū |kārana kavana bharata āgavanū ||

eka āi asa kahā bahorī |sena saṁga caturaṁga na thorī ||

so suni rāmahi bhā ati socū |ita pitu baca ita baṁdhu sakocū ||

bharata subhāu samujhi mana māhīṁ |prabhu cita hita thiti pāvata nāhī ||

samādhāna taba bhā yaha jāne |bharatu kahe mahũ sādhu sayāne ||

lakhana lakheu prabhu hṛdayã khabhārū |kahata samaya sama nīti bicārū ||

binu pū̃cha kachu kahaũ gosāīṁ |sevaku samayã na ḍhīṭha ḍhiṭhāī ||

tumha sarbagya siromani svāmī |āpani samujhi kahaũ anugāmī ||

तेव्हा सीतापती राम चिंतेत बुडले. भरताच्या येण्याचे कारण काय असू शकते? तेव्हा एक जण येऊन असे म्हणाला की त्याच्या सोबत चतुरंगिणी सेना आहे, आणि ती थोडी नाही. हे ऐकून राम अत्यंत चिंतित झाले. एकीकडे पित्याचा आदेश, दुसरीकडे बंधूचा संकोच. मनात भरताचा स्वभाव समजून प्रभूचे चित्त त्याच्या हितात स्थिरता मिळत नव्हते. तेव्हा हे जाणून त्यांचा संशय दूर झाला की भरत साधू आणि हुशार मानला जातो. लक्ष्मणाने प्रभूच्या हृदयाची जडपणा पाहिली आणि समय व नीतीनुसार विचार सांगितले. स्वामी, मी विचारल्याशिवाय काही सांगतो, पण सेवकाची योग्य वेळी धैर्यशीलता ढीटपणा नाही. तुम्ही सर्वज्ञांचे शिरोमणी स्वामी आहात, मी तर स्वतःच्या समजुतीने अनुगामी म्हणून सांगतो.

दोहा 227

नाथ सुहृद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।⁠227।।

nātha suhṛda suṭhi sarala cita sīla saneha nidhāna |saba para prīti pratīti jiyã jānia āpu samāna ||⁠227||

हे नाथ, तुम्ही खरे मित्र, अतिशय सरळ हृदयी, शील आणि स्नेहाचे भांडार आहात। तुम्ही सर्वांवर प्रेम आणि विश्वास ठेवता, आणि आपल्या हृदयात सर्वांना स्वतःसमान मानता.

चौपाई 228.1-4

बिषई जीव पाइ प्रभुताई।मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।।

भरतु नीति रत साधु सुजाना।प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।।

तेऊ आजु राम पदु पाई।चले धरम मरजाद मेटाई।।

कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी।जानि राम बनवास एकाकी।।

करि कुमंत्रु मन साजि समाजू।आए करै अकंटक राजू।।

कोटि प्रकार कलपि कुटलाई।आए दल बटोरि दोउ भाई।।

जौं जियँ होति न कपट कुचाली।केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।।

भरतहि दोसु देइ को जाएँ।जग बौराइ राज पदु पाएँ।।

biṣaī jīva pāi prabhutāī |mūṛha moha basa hohiṁ janāī ||

bharatu nīti rata sādhu sujānā |prabhu pada prema sakala jagu jānā ||

teū āju rāma padu pāī |cale dharama marajāda meṭāī ||

kuṭila kubaṁdha kuavasaru tākī |jāni rāma banavāsa ekākī ||

kari kumaṁtru mana sāji samājū |āe karai akaṁṭaka rājū ||

koṭi prakāra kalapi kuṭalāī |āe dala baṭori dou bhāī ||

jauṁ jiyã hoti na kapaṭa kucālī |kehi sohāti ratha bāji gajālī ||

bharatahi dosu dei ko jāẽ |jaga baurāi rāja padu pāẽ ||

सांसारिक जीव सत्ता मिळवून मूढ व मोहित होऊन स्वतःची प्रभुता दाखवू लागतात. भरत नीतीत रत, साधु व ज्ञानी होते, आणि संपूर्ण जग त्यांच्या प्रभुचरणांच्या प्रेमाला ओळखत होते. तरीही आज रामपद मिळवून ते धर्माची मर्यादा मिटवण्यासाठी निघाले आहेत. कपटी व दुष्टबुद्धी, त्याने वाईट संधीची वाट पाहिली, हे जाणून की राम एकटे वनवासात आहेत. मनात वाईट मंत्र योजून व सैन्य एकत्र करून, तो अडथळा न ठेवता राज्य करण्यासाठी आला आहे. कोटी प्रकारे कपटयोजना करून दोन्ही भाऊ सैन्य गोळा करून आले आहेत. जर त्याच्या हृदयात कपट व वाईट आचरण नसते, तर रथ, घोडे व हत्तींची रांग कोणाला भावती? भरताला कोण दोष देईल? संपूर्ण जग राजपद मिळवून वेडे होते.

दोहा 228

ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान।लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।⁠228।।

sasi gura tiya gāmī naghuṣu caṛheu bhūmisura jāna |loka beda teṁ bimukha bhā adhama na bena samāna ||⁠228||

चंद्राने आपल्या गुरूच्या पत्नीसोबत व्यभिचार केला, आणि नहुषाने ब्राह्मणांनी वाहिलेल्या पालखीत बसला। वेन लोकव्यवहार आणि वेद या दोन्हींपासून विमुख झाला, आणि त्याच्यासारखा अधम कोणीही नव्हता।

चौपाई 229.1-4

सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू।केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।।

भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ।रिपु रिन रंच न राखब काऊ।।

एक कीन्हि नहिं भरत भलाई।निदरे रामु जानि असहाई।।

समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी।समर सरोष राम मुखु पेखी।।

एतना कहत नीति रस भूला।रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।।

प्रभु पद बंदि सीस रज राखी।बोले सत्य सहज बलु भाषी।।

अनुचित नाथ न मानब मोरा।भरत हमहि उपचार न थोरा।।

कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें।नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।

sahasabāhu suranāthu trisaṁkū |kehi na rājamada dīnha kalaṁkū ||

bharata kīnha yaha ucita upāū |ripu rina raṁca na rākhaba kāū ||

eka kīnhi nahiṁ bharata bhalāī |nidare rāmu jāni asahāī ||

samujhi parihi sou āju biseṣī |samara saroṣa rāma mukhu pekhī ||

etanā kahata nīti rasa bhūlā |rana rasa biṭapu pulaka misa phūlā ||

prabhu pada baṁdi sīsa raja rākhī |bole satya sahaja balu bhāṣī ||

anucita nātha na mānaba morā |bharata hamahi upacāra na thorā ||

kahã lagi sahia rahia manu māreṁ |nātha sātha dhanu hātha hamāreṁ ||

सहस्रबाहू, देवांचा स्वामी इंद्र आणि त्रिशंकू - राज्याभिमानाने कोणाला कलंकित केले नाही? भरताने हा योग्य उपाय केला आहे - तो शत्रूच्या ऋणाचा थोडासाही ठसा सोडणार नाही. पण एका गोष्टीत भरताने भलावण केली नाही - त्याने रामाला असहाय समजून त्याचा अपमान केला. हे तो आज विशेष रूपाने समजून घेईल - युद्धात क्रोधाने युक्त रामाचे चेहरे पाहून. एवढे बोलता तो नीतीच्या गोडव्याला विसरला - युद्धानंदाचे झाड रोमांचनाच्या रूपात फुलून आले. प्रभूच्या चरणांना वंदन करून त्यांची धूळ डोक्यावर ठेवून - त्याने सत्य बोलत आपले स्वभाविक बल प्रकट केले. "नाथ, माझे बोलणे अनुचित समजू नका - भरताने आमचा थोडासा अपमान केलेला नाही." "कुठल्यापर्यंत सहन करून मन दाबून राहू - जेव्हा नाथ सोबत आहात आणि हातात धनुष्य आहे?"

दोहा 229

छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान।लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।⁠229।।

chatri jāti raghukula janamu rāma anuga jagu jāna |lātahũ māreṁ caṛhati sira nīca ko dhūri samāna ||⁠229||

मी क्षत्रिय जातीचा आहे, रघुकुलात जन्मला आहे, आणि जग मला रामाचा अनुयायी म्हणून ओळखते. नीचाच्या धूळीसारखे - लाथ मारल्यास ते डोक्यावर चढते.

Inside Prakarana 23

Bhakti highlights

मुख्य भक्ति-शिक्षा यह है कि राम-भक्ति का परिपाक ‘विरह’ से शुद्ध होकर ‘सेवा’ में स्थिर होता है। भरत का आदर्श: (1) राम-आज्ञा को ही परम धर्म मानना—भक्ति का अनुशासन (मर्यादा) (2) लोकमत से ऊपर उठकर निष्कामता—राज्य को ‘अधिकार’ नहीं, ‘भार’ समझना (3) विनय और सत्यसंधता—मन, वचन, कर्म की एकरूपता (4) संगति का महत्त्व—निषाद-संग जैसे प्रसंग दिखाते हैं कि भक्ति सामाजिक भेदों को पवित्र सेवा-सम्बन्ध में बदल देती है। इस खंड में करुण-विप्रलम्भ अंततः शान्त-भक्ति बनकर यह सिखाता है कि त्याग कोई रिक्तता नहीं, राम-स्मरण और राम-सेवा की पूर्णता है।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का प्रधान रस करुण-विप्रलम्भ है, पर उसका अन्तःस्वर शान्त-भक्ति है। राज-धर्म, कुल-धर्म और आत्म-धर्म का संघर्ष यहाँ ‘मर्यादा’ में रूपान्तरित होता है: राम का वनगमन बाह्य घटना होकर भी अंतःकरण की साधना बन जाता है। इस खंड में भरत-चरित्र भक्ति का नैतिक शिखर है—वह ‘स्वार्थ-बिबस’ नहीं, ‘सत्यसंध’ राम-आज्ञा का अनुसरणी है; अतः लोक-निंदा/लोक-प्रशंसा से परे होकर सेवा-धर्म में प्रतिष्ठित होता है। प्रस्तुत अंश (दोहा 220–229 के आसपास) में यात्रा-रचना (यमुना-तीर, घाट, निषाद-संग, आश्रम-परिसर) एक तीर्थ-मानचित्र बनती है: प्रत्येक पड़ाव मन के विक्षेप को धोकर राम-दर्शन की लालसा को तीव्र करता है। तुलसी यहाँ निर्गुण-सगुण का सेतु रचते हैं: राम ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ होकर भी भक्त-हृदय में ब्रह्मानन्द का अगम रूप हैं।

The emotional arc

आरम्भ में करुण-विप्रलम्भ का तीखा उभार है—राज्य-परिवार का विघटन, राम-वियोग और भरत पर ‘स्वार्थ’ का लोक-संदेह। फिर रस ‘धर्म-संकट’ के तनाव में प्रवेश करता है: भरत के भीतर अधिकार (राज) बनाम अधिकारिता (त्याग) का निर्णायक संघर्ष। मध्य में भाव-परिवर्तन होता है—भरत की सत्यनिष्ठा और राम-आज्ञा-परायणता से करुणा ‘गौरव-करुण’ बनती है (वियोग रहते हुए भी चरित्र-उत्कर्ष का प्रकाश)। यात्रा-क्रम (यमुना-तीर, घाट, निषाद-संग, आश्रम-परिसर) के साथ मन का विक्षेप धुलता है और उत्कंठा ‘दर्शन-लालसा’ में रूपान्तरित होती है। अंतःस्वर में शान्त-भक्ति स्थिर होती है: लोक-निंदा/लोक-प्रशंसा से परे सेवा-धर्म में प्रतिष्ठा, और राम को मर्यादा-पुरुषोत्तम मानकर भी हृदय में ब्रह्मानन्द-स्वरूप का अनुभव।

The dialogue

  • Ghatउत्तरी घाट (उपदेश/वैराग्य-प्रधान दृष्टि; कथा का नीत्यर्थ और भक्ति-सिद्धांत स्पष्ट करने वाला तट)

Bhakti in this prakarana

भरत में दास्य-भक्ति (आज्ञा-पालन, सेवा-धर्म) का उत्कर्ष; साथ ही शान्त-भक्ति (वैराग्य, राज-त्याग) और वात्सल्य/स्नेह-रूप सामूहिक भक्ति (मार्ग के नर-नारी का प्रेम) का सह-प्रवाह। लक्ष्मण में क्षात्र-रौद्र का क्षणिक उदय—जो अंततः प्रभु-निष्ठा में शमित होता है।

Nirguna and saguna

यहाँ राम दो स्तरों पर कार्य करते हैं: (1) सगुण-लीला में ‘सत्यसंध’ और ‘मर्यादा’ के रक्षक, जिनकी आज्ञा-पालन ही धर्म है; (2) भक्त-हृदय में वही ‘ब्रह्मसुख’ हैं जिनका वर्णन शेष भी नहीं कर सकता (‘कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु’)। तुलसी का समन्वय यह है कि ब्रह्मानन्द (निर्गुण) तक पहुँचने की सीढ़ी राम-सेवा, राम-आज्ञा और राम-दर्शन-लालसा (सगुण) से बनती है—यही सोपान-तर्क है।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड (भरत-आगमन, निषाद-मैत्री, गंगा/यमुना तट-यात्रा और चित्रकूट-गमन के समतुल्य प्रसंग); अध्यात्मरामायण में भी भरत की निष्कपट भक्ति और राम-दर्शन-लालसा का प्रतिपादन।

Awadhi idioms

स्वारथ बिबस, राउर मोहू, मनहँ चहु पासा, न जाइ बखाना, लोचन जल छाए, धाम काम तजि धाइ, जनम फलु पाइ/लहहीं, कुदेस कुगाँव कुबामा, कलपतरु जामा, बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं

Metaphors

  • ‘बिबेक जहाज’ (विरह-समुद्र पर विवेक-नौका)
  • ‘मरुभूमि कलपतरु’ (दुर्लभ दर्शन का आकस्मिक सौभाग्य)
  • ‘कुलिस पषाना’ (वज्र-पाषाण भी द्रवित—अतिशय करुणा)
  • ‘सरद सरोरुह नैन’ (शरद-कमल जैसे नेत्र; प्रेमाश्रु)
  • ‘प्रेम मगन राज समाजू’ (समाज का रूपान्तरण—अवध-वैभव की छाया)

Meter

220–225, 226, 227, 228, 229; 9 चौपाइयाँ; दोहा, सोरठा, छंद

Verses in this prakarana

दोहा 220 से दोहा 229 (अयोध्या काण्ड, भरत-गमन/राम-दर्शन-लालसा प्रसंग)

Frequently Asked Questions

परंपरानुसार भरत-चरित (दोहा 220–229 के आसपास) का पाठ ‘निष्काम सेवा’ और ‘भ्रातृ-प्रेम’ की सिद्धि देता है; मन का राज-मद/अहंकार गलता है और राम-दर्शन की लालसा (स्मरण-रुचि) प्रबल होती है—यही इसका मुख्य फल माना जाता है।

साधारणतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भजु मन’ को समपुट/जप-रूप में जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम पद प्रेम’ की वृद्धि हेतु ‘सीय राममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी समपुट-सदृश रखती हैं।

Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play