Sarga 9
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
अयोध्याकाण्ड
అయోధ్యాకాండం తొమ్మిదవ సర్గంలో మంథర కూటప్రేరణ వల్ల కైకేయి మనస్సు నిర్ణాయకంగా మారుతుంది. మొదట ఆమె మంథర మాటలను వినిపించుకున్నా, క్రమంగా కోపం మరియు దృఢనిశ్చయంతో వెంటనే రాముణ్ణి వనానికి పంపి భరతుణ్ణి రాజ్యానికి నిలపాలని సంకల్పిస్తుంది. అనంతరం మంథర గతాన్ని కార్యసాధనానికి ఆయుధంగా చేస్తుంది. దైవాసుర యుద్ధంలో ఇంద్రునికి సహాయం చేస్తూ దశరథుడు ప్రమాదంలో పడినప్పుడు కైకేయి అతనిని రెండుసార్లు రక్షించింది; అందుకు సంతోషించిన రాజు ఆమెకు రెండు వరాలు ఇచ్చాడు, అవి అప్పటికి వాయిదా పడ్డాయి. మంథర ఆ వరద్వయాన్ని గుర్తుచేసి విధానాన్ని చెబుతుంది—కైకేయి క్రోధాగారంలోకి వెళ్లి ఆభరణాలు విడిచి, నేలపై పడుకొని, రాజుని చూడక మాటాడక, వరాలుగా (1) భరతాభిషేకం మరియు (2) రామునికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం కోరాలని. ఈ సర్గంలో కైకేయి మంథరను వ్యూహాత్మకంగా, అతిశయంగా ప్రశంసించడం, ఆమె రూపవర్ణన, ‘మాయ’ అనే మోసపూరిత యుక్తుల ఉపమానాలు కనిపిస్తాయి. వాక్చాతుర్యంతో అనర్థాన్ని కూడా అర్థరూపంగా చూపించి రాజసభలో ప్రభావం సాధించే విధానం—స్మృతి, వాగ్దానం, భావప్రదర్శన, రాజవచన బంధశక్తి—ఇక్కడ స్పష్టంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना।दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
ఇలా చెప్పబడిన కైకేయి కోపంతో జ్వలించిన ముఖముతో, దీర్ఘమైన వేడినిశ్వాసం విడిచి మంథరతో ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 2
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्।यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये।।।।
ఈరోజే నేను రాముణ్ణి ఇక్కడి నుంచి త్వరగా అరణ్యానికి పంపిస్తాను; అలాగే ఆలస్యం లేకుండా భరతుణ్ణి యువరాజ్యానికి అభిషేకం చేయిస్తాను.
Verse 3
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
ఇప్పుడు ఇది బాగా ఆలోచించు, మంథరా—ఏ ఉపాయంతో భరతుడు రాజ్యాన్ని పొందాలి, రాముడు మాత్రం ఏ విధంగానూ పొందకూడదు.
Verse 4
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
దేవి కైకేయి ఇలా పలికినప్పుడు, పాపదృష్టి గల మంథర—రాముని కార్యానికి హాని చేయాలని ఉద్దేశించి—కైకేయితో ఈ మాటలు చెప్పింది।
Verse 5
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे।यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्।।।।
సరే, ఇప్పుడు నేను చెప్పుదును, హే కైకేయీ—నా మాట వినుము; నీ కుమారుడు భరతుడు ఒక్కడే రాజ్యమును పొందునట్లు॥
Verse 6
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे।यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।।।
కైకేయీ! నీకు గుర్తులేదా? లేక గుర్తున్నా దాచుకుంటున్నావా—నీ స్వహితార్థంగా నేను చెప్పబోయే మాటను నన్ను నుండి వినాలని నీవు కోరుతున్నావు।
Verse 7
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि।श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम्।।।।
హే సుందరీ! నేను చెప్పబోయే మాటలు వినడం నీకు ఇష్టమైతే విను—నేను చెప్పుదును; విని తరువాత ఆలోచించు కూడా।
Verse 8
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी।किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।।।
మంథర మాటలు విని కైకేయి సువిస్తరించిన శయ్యపై నుండి కొద్దిగా లేచి ఇలా పలికింది।
Verse 9
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
హే మంథరా! నాకు ఆ ఉపాయాన్ని చెప్పు—ఏ ఉపాయంతో భరతుడు రాజ్యాన్ని పొందగలడో, రాముడు ఏ విధంగానూ పొందకూడదు।
Verse 10
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्।।।।
దేవి ఇలా అనగా, పాపదృష్టిగల కుబ్జ మంథర రాముని హితాన్ని హానిచేయాలని ఉద్దేశించి ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 11
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।।।
దేవీ! దేవాసుర యుద్ధంలో రాజర్షులతో కలిసి నీ పతి దేవరాజుడైన ఇంద్రునికి సహాయం చేయుటకు నిన్ను వెంటబెట్టుకొని వెళ్లెను. దక్షిణ దిశను ఆశ్రయించి దండకవనాల వైపు ప్రయాణించి, తిమిధ్వజుడు (అసురుడు) ఉన్న ‘వైజయంత’ అని ప్రసిద్ధమైన నగరాన్ని చేరెను॥
Verse 12
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।
దేవీ! దేవాసుర యుద్ధంలో రాజర్షులతో కలిసి నీ పతి దేవరాజుడైన ఇంద్రునికి సహాయం చేయుటకు నిన్ను వెంటబెట్టుకొని వెళ్లెను. దక్షిణ దిశను ఆశ్రయించి దండకవనాల వైపు ప్రయాణించి, తిమిధ్వజుడు (అసురుడు) ఉన్న ‘వైజయంత’ అని ప్రసిద్ధమైన నగరాన్ని చేరెను॥
Verse 13
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः।ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः।।।।
‘శంబరుడు’ అని ఖ్యాతిగాంచిన, శతమాయల అధిపతి ఆ మహాసురుడు—దేవసంఘాలకైనా అజేయుడు—శక్రుడు (ఇంద్రుడు) తో యుద్ధాన్ని ప్రేరేపించి యుద్ధానికి సవాలు విసిరెను॥
Verse 14
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्।रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः।।।।
ఆ మహా సంగ్రామంలో రాక్షసులు రాత్రివేళ వేగంగా దూసుకొచ్చి, గాయపడి క్షతవిక్షతులైనవారినీ, నిద్రలో ఉన్నవారినీ సంహరించుచుండిరి॥
Verse 15
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा।असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः।।।।
అక్కడ ఆ సమయంలో రాజు దశరథుడు మహా యుద్ధం చేసెను; కాని మహాబాహువైన ఆ రాజు అసురుల శస్త్రాలచే చీల్చబడి, ఖండఖండమై క్షతవిక్షతుడయ్యెను॥
Verse 16
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः।तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।।।
దేవీ! సంగ్రామంలో నీ పతి స్పృహతప్పినప్పుడు నీవు ఆయనను యుద్ధభూమి నుండి తీసికొని వెళ్లి రక్షించితివి. అక్కడ కూడా శస్త్రాలచే గాయపడిన నీ పతి నీ రక్షణవలననే కాపాడబడెను॥
Verse 17
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने।स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ।।।।गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना।
హే శుభదర్శనే దేవీ! నీపై సంతోషించిన అతడు నీకు రెండు వరాలు ఇచ్చాడు. అప్పుడు నీవు, రాణీ, నీ భర్తతో— ‘నాకు ఎప్పుడెప్పుడు కోరిక కలుగుతుందో, అప్పుడే ఆ రెండు వరాలు కోరుకుంటాను’ అని చెప్పావు. ఆ మహాత్మ రాజు ‘తథాస్తు’ అని పలికెను.
Verse 18
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।।।
హే దేవీ! నేను నిజంగా దీనిని తెలియని వాడిని; ఈ విషయాన్ని నీవే ముందే చెప్పావు. అయినా నీపై స్నేహంతో నేను మనసులో దాచుకున్నాను. ఇప్పుడు రామాభిషేకానికి చేసిన ఏర్పాట్లను అణచి నిలిపివేయి.
Verse 19
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।
హే దేవీ! నేను నిజంగా దీనిని తెలియని వాడిని; ఈ విషయాన్ని నీవే ముందే చెప్పావు. అయినా నీపై స్నేహంతో నేను మనసులో దాచుకున్నాను. ఇప్పుడు రామాభిషేకానికి చేసిన ఏర్పాట్లను అణచి నిలిపివేయి.
Verse 20
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्।प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश।।।।
నీ భర్తను ఆ రెండు వరాలు అడుగు— భరతుని అభిషేకం, మరియు రామునికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం (ప్రవ్రజనం)।
Verse 21
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति।।।।
రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనానికి ప్రవాసంగా పంపబడితే, ప్రజల స్నేహం మరియు అనురాగాన్ని పొందిన నీ కుమారుడు రాజ్యంలో స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితుడవుతాడు।
Verse 22
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते।शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।।।
హే అశ్వపతి కుమార్తె! నేడు క్రోధాగారంలో ప్రవేశించు; నిజంగా కోపించినదానివలె నేలపై పడుకొని ఉండు—ఆభరణాలు లేక, మలిన వస్త్రాలు ధరించి అక్కడే ఉండుము।
Verse 23
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः।रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा।।।।
అతనివైపు తిరిగి చూడకుము, అతనితో మాటలాడకుము. అతనిని చూసినా కన్నీళ్లతోనే ఉండుము—నేలపై పడి, శోకానికే ఆసక్తిగా నిలుచుము।
Verse 24
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः।त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्।।।।
నీవు ఎల్లప్పుడూ భర్తకు ప్రియమైనదానివి—ఇందులో నాకు సందేహం లేదు. నీ కోసమే ఆ మహారాజు అగ్నిలోనికీ ప్రవేశించగలడు।
Verse 25
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्।।।।
అతడు నిన్ను కోపింపజేయలేడు, నీవు కోపించినప్పుడు నిన్ను చూడటానికీ తట్టుకోలేడు. నీ సంతోషార్థం రాజు ప్రాణాలనైనా విడిచిపెట్టగలడు।
Verse 26
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः।मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः।।।।
భూపతి నీ వాక్యాన్ని అతిక్రమించుటకు శక్తుడు కాడు. హే మందస్వభావినీ, నీ స్వసౌభాగ్యము మరియు ఆకర్షణబలమును గ్రహించుము.
Verse 27
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च।दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः।।।।
రాజా దశరథుడు మణులు, ముత్యాలు, స్వర్ణము మరియు నానావిధ రత్నములు ఇవ్వవచ్చును—వాటిలో మనస్సు పెట్టకుము.
Verse 28
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्।तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत्।।।।
హే మహాభాగ్యవతీ రాణీ, దేవాసుర యుద్ధములో దశరథుడు నీకు ఇచ్చిన ఆ రెండు వరములను అతనికి జ్ఞాపకము చేయుము; అప్పుడు నీ కార్యము తప్పిపోదు.
Verse 29
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः।व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्।।।।
రాఘవుడు (దశరథుడు) స్వయంగా నిన్ను లేపి వరమివ్వబోయే వేళ, మహారాజును దృఢనిశ్చయములో స్థిరపరచి ఈ వరమునే కోరుము.
Verse 30
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च।भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः।।।।
రాముణ్ని తొమ్మిది సంవత్సరాలు మరియు మరొక ఐదు—మొత్తం పద్నాలుగు సంవత్సరాలు—అరణ్యానికి ప్రవాసంగా పంపించు; భరతుణ్ని భూమికి రాజుగా చేయి, ఓ రాజశ్రేష్ఠా।
Verse 31
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः।।।।
రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనానికి ప్రవాసంగా వెళ్లినప్పుడు నీ కుమారుడు బలంగా పెరిగి, గాఢంగా పాతుకుపోతాడు; ఆపై మిగిలిన కాలమంతా నిశ్చింతగా నిలిచివుంటాడు।
Verse 32
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्।एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि।।।।
హే దేవీ, ఆ వరంగా రాముని అరణ్యప్రవాసాన్నీ కోరుము; హే భామిని, అలా చేస్తే నీ కుమారుని సమస్త ప్రయోజనాలు సిద్ధిస్తాయి।
Verse 33
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति।भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति।।।।
ఇలా ప్రవాసానికి పంపబడితే రాముడు ‘అరామ’—అంటే ఆనందబలము లేనివాడిలా—అవుతాడు; భరతుడు శత్రు-ప్రతిద్వంద్వులు తొలగి, నీ రాజుగా అవతరిస్తాడు।
Verse 34
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति।तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।।।सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान्।
రాముడు వనమునుండి తిరిగి వచ్చే సమయానికి, అదే సమయానికి నీ కుమారుడు దృఢమూలుడై నిలుస్తాడు—ఆత్మవంతుడై, సుహృదులతో కలిసి బలపడుతూ, ప్రజల మనస్సు గెలిచి వారి అనుబంధాన్ని సంపాదించినవాడై।
Verse 35
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।।।रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।
ఇప్పుడే తగిన సమయం వచ్చిందని నేను భావిస్తున్నాను. భయములేక రాజును నియంత్రించి, రామాభిషేక సంకల్పం నుండి ఆయనను వెనక్కి తిప్పు।
Verse 36
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।।।हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।
అనంతరం మంథర అనర్థాన్ని అర్థంలా చూపించి ఆమె చేత అంగీకరింపజేసింది. ఆనందించి నమ్మకంతో నిండిన కైకేయి మంథరతో ఈ మాటలు చెప్పింది।
Verse 37
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।।।कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना।
కుబ్జ యొక్క మాటల వల్ల, ఉత్తమ దృష్టి గల కైకేయి కూడా అత్యంత ఆశ్చర్యానికి లోనై, ఒక కిశోరిలా దుర్మార్గ మార్గంలోకి వెళ్లిపోయింది।
Verse 38
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।।।पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।
ఓ కుబ్జే! నీవు ఇంత శ్రేష్ఠురాలివని—ఉత్తమ ఉపదేశం పలికే వనితవని—నేను ఎరుగలేదు. ఈ భూమిలో కుబ్జులలో బుద్ధి-నిశ్చయంలో నీవే ఉత్తమురాలివి.
Verse 39
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।।।नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।
ఓ కుబ్జే! నీవే నా వ్యవహారాలలో నిత్యం నిమగ్నమై నా హితాన్ని కోరుతావు; నీవు లేకపోతే రాజు చేయదలచినది ఏమిటో నేను గ్రహించలేకపోయేదాన్ని.
Verse 40
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।।।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।
వికారంగా, వంకరగా, చూడటానికి భయంకరంగా ఉన్న కుబ్జులు చాలామంది ఉన్నారు; కానీ నీవు, ప్రియదర్శన, గాలికి వంగిన పద్మంలా మనోహరంగా ఉన్నావు.
Verse 41
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।।।अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम्।
నీ వక్షస్థలం పుష్టిగా ఉండి భుజాల వరకు ఉన్నతంగా ఉంది; దాని క్రింద నీ ఉదరం సన్నగా ఉంది, అందమైన నాభి যেন లజ్జతో దాగినట్లుంది.
Verse 42
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।।।विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे।
నీ నితంబాలు పరిపూర్ణంగా ఉన్నాయి, నీ స్తనాలు గుండ్రంగా దృఢంగా ఉన్నాయి; నీ ముఖం నిర్మల చంద్రుని వంటిది—అహో మంథరా! నీవు ఎంత ప్రకాశిస్తున్నావు.
Verse 43
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।।।जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ।
నీ నితంబము రశనాదామముతో సుశోభితమై, నడకలో మ్రోగి జంకారమును కలిగిస్తుంది। నీ జంఘలు బలంగా స్థిరంగా ఉన్నాయి; నీ రెండు పాదములు దీర్ఘముగా సుగుణంగా ఉన్నాయి॥
Verse 44
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।।।अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे।
హే మంథరా, సన్నని క్షౌమవస్త్రము ధరించినదానా! దీర్ఘమైన తొడలతో నీవు నా ముందుగా నడిచినప్పుడు రాజహంసినిలా ప్రకాశిస్తావు॥
Verse 45
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।।।सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः।
అసురాధిపతి శంబరునకు ఉన్న సహస్ర మాయలు అన్నీ నీలోనే నివసించాయి; అంతేకాదు మరెన్నో వేల వేల ఉపాయములు కూడా ఉన్నాయి॥
Verse 46
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।।।मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते।
నీ ఆ దీర్ఘ కుబ్జము—రథనాభివలె విస్తరించినది—అందులోనే నీ కపటబుద్ధులు, క్షత్రియనీతికౌశల్యములు, మాయలూ నివసిస్తున్నాయి॥
Verse 47
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।।।अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।
ఓ కుబ్జే! ఇక్కడే నీ కుబ్బుపై నేను స్వర్ణమయమైన మాలను ధరింపజేస్తాను—భరతుడు అభిషిక్తుడై, రాఘవుడు వనానికి వెళ్లినప్పుడు।
Verse 48
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।।।लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।
ఓ మంథరా! నా కార్యం సిద్ధించి నేను తృప్తి పొందినప్పుడు, ఉత్తమ జాతి, బాగా శుద్ధి చేసి తాపించిన బంగారంతో నీ కుబ్బుకు లేపనం చేస్తాను।
Verse 49
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।।।कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।
ఓ కుబ్జే! నీ ముఖంపై బంగారంతో చేసిన అందమైన, శుభమైన తిలకాన్ని చేయిస్తాను; అలాగే నీకు శుభకరమైన ఆభరణాలనూ చేయిస్తాను।
Verse 50
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।।।
శుభ వస్త్రాలు ధరించి నీవు దేవతలా సంచరిస్తావు. ఓ అపూర్వ ముఖవతీ! చంద్రునికే సవాలు విసిరినట్లున్న ఆ ముఖంతో నీవు శ్రేష్ఠమైన స్థితిని పొందుతావు; శత్రువుల మధ్య గర్వంతో విరాజిల్లుతావు।
Verse 51
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।
ఓ కుబ్జే! నీ పాదాలను కూడా ఇతర కుబ్జలు, సమస్త ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, సేవిస్తారు—నీవు ఎల్లప్పుడూ నా పాదాలను సేవించినట్లే।
Verse 52
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः।पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम।।।।
ఓ కుబ్జే! నీ పాదాలను కూడా ఇతర కుబ్జలు, సమస్త ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, సేవిస్తారు—నీవు ఎల్లప్పుడూ నా పాదాలను సేవించినట్లే।
Verse 53
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्।शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव।।।।
ఇలా ప్రశంసింపబడిన మంథరా, శుభ్రమైన శయ్యపై శయనించిన కైకేయితో ఈ మాటలు చెప్పింది—ఆమె యజ్ఞవేదికపై అగ్నిశిఖవలె దీప్తిమంతురాలై కనిపించింది।
Verse 54
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते।उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय।।।।
హే కల్యాణీ! నీరు వెళ్లిపోయిన తరువాత కట్ట కట్టడం సాధ్యం కాదు। లేచి నిలువు, హే కల్యాణీ! వెంటనే కార్యం చేయి, రాజునకు నీ సంకల్పాన్ని చూపించు।
Verse 55
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
ఇలా మంథరా ప్రోత్సహించగా, విశాలనేత్రాలైన, సౌభాగ్యమదగర్వితమైన ఆ దేవి మంథరాతో కలిసి క్రోధాగారానికి వెళ్లింది।
Verse 56
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
ఆ వరాంగన అనేక శతసహస్ర విలువైన ముత్యాల హారాన్ని విప్పి వేసి, ఇతర శుభమైన, అత్యంత విలువైన ఆభరణాలను కూడా తొలగించింది।
Verse 57
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
అప్పుడు స్వర్ణసమ కాంతిగల కైకేయి కుబ్జ మాటల వశమై అక్కడ నేలపై శయనించి మంథరతో ఈ విధంగా పలికింది।
Verse 58
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि।वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्।।।।
ఓ కుబ్జే! నీవు రాజుకు ఇలా తెలియజేయాలి—నేను ఇక్కడే మృతదేహంలా పడివుంటాను; లేక రాఘవుడు వనానికి వెళ్లినపుడు భరతుడు భూమిరాజ్యాన్ని పొందుతాడు।
Verse 59
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।।।।
నాకు బంగారం అవసరం లేదు, రత్నాలు కూడా కాదు, ఆభరణాలూ కాదు. రాముని అభిషేకం జరిగితే అదే నా జీవితం యొక్క అంతం।
Verse 60
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितोवचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः।उवाच कुब्जा भरतस्य मातरंहितं वचो राममुपेत्य चाहितम्।।।।
తర్వాత కుబ్జా అత్యంత కఠినమైన, బలమైన మాటలతో ఆ మహిషిని—రాజపత్నిని, భరతమాతను—మళ్లీ సంభోదించింది; భరతుని ‘హితం’ అని చెప్పి, రామునకు హానికరమైన వచనాలు।
Verse 61
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवोयदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथायथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।।।
రాఘవుడు ఈ రాజ్యాన్ని పొందితే, నిశ్చయంగా నీవు నీ కుమారుడుతో కూడ బాధపడవలసి వస్తుంది. కాబట్టి, ఓ కల్యాణీ, నీ కుమారుడు భరతుడు అభిషిక్తుడగునట్లు తగిన విధంగా ప్రయత్నించు.
Verse 62
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जयासमाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः।निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिताशशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः।।।।
కుబ్జా వాక్యబాణాలతో ముహుర్ముహురూ గాయపడిన మహిషి తీవ్రంగా కలత చెందింది. ఆశ్చర్యంతో ఆమె చేతులను హృదయంపై ఉంచి, కోపంతో మళ్లీ మళ్లీ కుబ్జాను ప్రశంసించింది.
Verse 63
यमस्य वा मां विषयं गतामितोनिशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि।वनं गते वा सुचिराय राघवेसमृद्धकामो भरतो भविष्यति।।।।
ఓ కుబ్జే! నేను ఇక్కడి నుండి యమలోకానికి వెళ్లినదాన్ని నీవు చూచినచో, అది వెళ్లి తెలియజేయు. లేక రాఘవుడు దీర్ఘకాలం వనానికి వెళ్లినచో, భరతుని కోరిక సంపూర్ణంగా నెరవేరుతుంది.
Verse 64
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजोन चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्।न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितंन चेदितो गच्छति राघवो वनम्।।।।
రాఘవుడు ఇక్కడి నుండి వనానికి వెళ్లకపోతే, నాకు శయ్యలు కావు, మాలలు కావు, చందనం కావు, అంజనం, పానభోజనమూ కావు. ఇక్కడ నాకు ఏదీ వద్దు—జీవితమూ వద్దు.
Verse 65
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणंनिधाय सर्वाभरणानि भामिनी।असंवृतामास्तरणेन मेदिनींतदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी।।।।
అత్యంత దారుణమైన ఆ మాటలు చెప్పి, ఆ సుందరి తన సమస్త ఆభరణాలను పక్కన పెట్టింది. ఆపై పరుపు లేకుండా నిరావరణ భూమిపై ఆమె అప్పుడు పడుకొని, పడిపోయిన కిన్నరీ వలె కనిపించింది.
Verse 66
उदीर्णसंरम्भतमोवृताननातथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा।नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सातमोवृता द्यौरिव मग्नतारका।।।।
ఉగ్రకోపమనే అంధకారంతో ముఖం కమ్మబడినదై, శ్రేష్ఠమైన మాలలు ఆభరణాలు విసర్జించిన నరేంద్రపత్ని కైకేయి విషణ్ణురాలైంది—ఘోరతమస్సుతో కమ్మబడిన ఆకాశంలో నక్షత్రాలు మునిగినట్లుగా।
Frequently Asked Questions
The sarga presents the deliberate activation of a prior moral contract (two boons) to override a public succession plan: Kaikeyī is advised to demand Bharata’s installation and Rāma’s exile, raising a dharma-sankat between promised word, maternal interest, and the kingdom’s welfare.
Speech and memory function as binding forces in human affairs: a boon once granted becomes ethically inescapable, and counsel (nīti) can redirect outcomes by converting emotion into procedure—illustrating how intention and method shape dharma’s public consequences.
The narrative recalls the southern route toward Dandaka and the city Vaijayanta associated with Timidhvaja, and it foregrounds the cultural institution of the krodhāgāra—an established courtly space where ritualized anger and refusal operate as persuasive leverage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.