Sarga 9
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഒൻപതാം സർഗത്തിൽ മന്തരയുടെ കപടപ്രേരണയാൽ കൈകേയിയുടെ മനസ്സിൽ നിർണായകമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. ആദ്യം അവൾ മന്തരയുടെ സൂചനകൾ കേട്ട് സംശയത്തിലായിരുന്നുവെങ്കിലും, പിന്നീട് ക്രോധവും ദൃഢനിശ്ചയവും കൈവരിച്ച് ഉടൻ തന്നെ—രാമനെ വനത്തിലേക്ക് അയച്ച് ഭരതനെ രാജസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കണമെന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നു. മന്തര പഴയ സംഭവത്തെ പ്രവർത്തനസാധനമാക്കി മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ദൈവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനെ സഹായിച്ച ദശരഥൻ അപകടത്തിൽപ്പെട്ടപ്പോൾ കൈകേയി അവനെ രണ്ടുതവണ രക്ഷിച്ചു; അതിൽ സന്തുഷ്ടനായ രാജാവ് അവൾക്ക് രണ്ട് വരങ്ങൾ നൽകി, അവ അന്ന് മാറ്റിവെച്ചതായിരുന്നു. മന്തര ആ വരദ്വയം ഓർമ്മിപ്പിച്ച് നടപടിക്രമം പറയുന്നു—കൈകേയി ക്രോധാഗാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ആഭരണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് നിലത്ത് കിടക്കണം, രാജാവിനെ നോക്കാതെയും സംസാരിക്കാതെയും ഇരിക്കണം; തുടർന്ന് വരങ്ങളായി (1) ഭരതാഭിഷേകം, (2) രാമന് പതിനാലുവർഷ വനവാസം എന്നിവ ആവശ്യപ്പെടണം. ഈ സർഗത്തിൽ കൈകേയി മന്തരയെ തന്ത്രപരമായും അതിശയമായും പ്രശംസിക്കുന്നതും, അവളുടെ രൂപവർണ്ണനവും, ‘മായ’ എന്ന വഞ്ചനാപ്രയോഗത്തിന്റെ ഉപമകളും കാണാം. വാക്കിന്റെ പ്രഭാവം കൊണ്ട് അനർത്ഥത്തെ പോലും അർത്ഥരൂപമായി തോന്നിപ്പിച്ച് രാജസഭയിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്ന യന്ത്രം—സ്മൃതി, വാഗ്ദാനം, വികാരപ്രകടനം, രാജവചനത്തിന്റെ ബന്ധശക്തി—ഇവയെല്ലാം ഇവിടെ വ്യക്തമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना।दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച മുഖമുള്ള കൈകേയി ദീർഘമായൊരു ഉഷ്ണ നിശ്വാസം വിട്ട് മന്തരയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्।यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये।।।।
ഇന്ന് ഞാൻ രാമനെ ഇവിടെ നിന്നു വേഗത്തിൽ വനത്തിലേക്ക് അയക്കും; പിന്നെ താമസമില്ലാതെ ഭരതനെ യുവരാജസ്ഥാനത്ത് അഭിഷേകം ചെയ്യും.
Verse 3
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
ഇപ്പോൾ, ഹേ മന്തരെ, ഇതു ആലോചിക്കൂ—ഏതു ഉപായത്താൽ ഭരതന് രാജ്യം ലഭിക്കണം, രാമന് എങ്ങനെയും ലഭിക്കരുത്.
Verse 4
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
ദേവിയായ കൈകേയി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പാപദൃഷ്ടിയുള്ള മന്തറ—രാമന്റെ കാര്യം ഹാനിപ്പെടുത്തുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച്—കൈകേയിയോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 5
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे।यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्।।।।
അതെ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നു, ഹേ കൈകേയി—എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക: നിന്റെ പുത്രൻ ഭരതൻ എങ്ങനെ ഏകമായി രാജ്യം പ്രാപിക്കും.
Verse 6
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे।यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।।।
ഹേ കൈകേയി! നീ ഓർക്കുന്നില്ലേ? അല്ലെങ്കിൽ ഓർത്തിട്ടും മറച്ചുവെയ്ക്കുന്നുവോ? നിന്റെ തന്നെ പ്രയോജനത്തിനായി ഞാൻ പറയാനിരിക്കുന്ന വാക്ക് നീ എന്നിൽ നിന്നു കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 7
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि।श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम्।।।।
ഛന്ദോവിലാസിനിയായ സുന്ദരിയേ! ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കാൻ നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ കേൾക്കുക; ഞാൻ പറയാം. കേട്ടശേഷം അതിനെക്കുറിച്ച് നീ ചിന്തിച്ചും മനനം ചെയ്തും കാണുക.
Verse 8
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी।किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।।।
മന്തറയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട കൈകേയി നന്നായി വിരിച്ച കിടക്കയിൽ നിന്ന് അല്പം എഴുന്നേറ്റ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 9
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
മന്തറേ! ഏതു ഉപായംകൊണ്ട് ഭരതന് രാജ്യം ലഭിക്കണം, രാമന് ഒരുവിധത്തിലും ലഭിക്കരുത്—ആ ഉപായം എനിക്ക് പറയുക.
Verse 10
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्।।।।
ദേവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പാപദൃഷ്ടിയുള്ള മന്തര—കൂനക്കാരി—രാമന്റെ കാര്യം ഹാനിപ്പെടുത്തുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 11
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।।।
ദേവീ രാജ്ഞീ, ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളുടെ ഭർത്താവ് രാജർഷിമാരോടുകൂടെ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനെ സഹായിക്കാനായി നിങ്ങളെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു. ദക്ഷിണദിശയെ ആശ്രയിച്ച് ദണ്ഡകവനത്തോട്ടു നീങ്ങി, തിമിധ്വജൻ ഉണ്ടായിരുന്ന ‘വൈജയന്ത’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നഗരത്തിലെത്തി.
Verse 12
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।
ദേവീ രാജ്ഞീ, ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളുടെ ഭർത്താവ് രാജർഷിമാരോടുകൂടെ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനെ സഹായിക്കാനായി നിങ്ങളെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു. ദക്ഷിണദിശയെ ആശ്രയിച്ച് ദണ്ഡകവനത്തോട്ടു നീങ്ങി, തിമിധ്വജൻ ഉണ്ടായിരുന്ന ‘വൈജയന്ത’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നഗരത്തിലെത്തി.
Verse 13
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः।ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः।।।।
നൂറു മായകളുടെ അധിപനായ മഹാസുരൻ ‘ശംബരൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; ദേവസംഘങ്ങൾക്കുപോലും അജിതനായ അവൻ ശക്രനെ (ഇന്ദ്രനെ) യുദ്ധത്തിലേക്ക് വെല്ലുവിളിച്ചു.
Verse 14
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्।रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः।।।।
ആ മഹാസമരത്തിൽ രാക്ഷസർ രാത്രിയിൽ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തി, ക്ഷതവിക്ഷതരായവരെയും നിദ്രയിൽ മുങ്ങിയവരെയും വധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 15
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा।असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः।।।।
അവിടെ അന്നേരം രാജാ ദശരഥൻ മഹായുദ്ധം നടത്തി; എന്നാൽ മഹാബാഹുവായ രാജാവ് അസുരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങളാൽ വെട്ടിക്കീറി ചിന്നിച്ചിതറപ്പെട്ടു.
Verse 16
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः।तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।।।
ദേവീ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിങ്ങളുടെ ഭർത്താവ് ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ നിങ്ങൾ അവനെ അവിടെ നിന്ന് മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി; ആയുധങ്ങളാൽ ക്ഷതപ്പെട്ടിട്ടും നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് അവനെ കാത്തുരക്ഷിച്ച് രക്ഷപ്പെടുത്തിയത്.
Verse 17
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने।स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ।।।।गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना।
ശുഭദർശിനിയായ ദേവി! നിന്നിൽ പ്രസന്നനായ അവൻ നിനക്കു രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകി. അപ്പോൾ നീ, രാജ്ഞീ, ഭർത്താവിനോട്— ‘എനിക്ക് ഇച്ഛയായപ്പോൾ ആ രണ്ടു വരങ്ങളും ഞാൻ ആവശ്യപ്പെടും’ എന്നു പറഞ്ഞു. മഹാത്മാവായ രാജാവ് ‘തഥാസ്തു’ എന്നു സമ്മതിച്ചു.
Verse 18
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।।।
ഹേ ദേവി! ഈ കാര്യം ഞാൻ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല; നീ തന്നെയാണ് മുമ്പ് എന്നോട് പറഞ്ഞത്. എങ്കിലും നിന്നോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഞാൻ ഇതിനെ മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചു വെച്ചു. ഇപ്പോൾ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ ശക്തിയായി തടഞ്ഞു നിർത്തി പിൻവലിക്കൂ.
Verse 19
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।
ഹേ ദേവി! ഈ കാര്യം ഞാൻ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല; നീ തന്നെയാണ് മുമ്പ് എന്നോട് പറഞ്ഞത്. എങ്കിലും നിന്നോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഞാൻ ഇതിനെ മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചു വെച്ചു. ഇപ്പോൾ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ ശക്തിയായി തടഞ്ഞു നിർത്തി പിൻവലിക്കൂ.
Verse 20
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्।प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश।।।।
ആ രണ്ടു വരങ്ങളും ഭർത്താവിനോട് അപേക്ഷിക്കൂ: ഭരതന്റെ അഭിഷേകം (യുവരാജസ്ഥാനത്ത്)യും, രാമനെ പതിനാലു വർഷത്തേക്ക് വനവാസത്തിലേക്ക് പ്രവ്രജിപ്പിക്കലും.
Verse 21
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति।।।।
രാമനെ പതിനാലു വർഷം വനവാസത്തിലേക്ക് അയച്ചാൽ, പ്രജകളുടെ സ്നേഹവും വിശ്വസ്തതയും നേടി നിന്റെ പുത്രൻ ദൃഢമായി രാജസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിതനാകും.
Verse 22
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते।शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।।।
അശ്വപതിയുടെ പുത്രിയേ, ഇന്ന് ക്രോധാഗാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്ക; സത്യമായി കോപിച്ചവളെപ്പോലെ, അലങ്കാരമില്ലാതെ മലിനവസ്ത്രം ധരിച്ചു അവിടെ നിലത്തു കിടക്കുക.
Verse 23
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः।रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा।।।।
അവനെ തിരിഞ്ഞുനോക്കരുത്; അവനോട് സംസാരിക്കയും അരുത്. അവനെ കണ്ടാൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ, നിലത്തു കിടന്ന് ദുഃഖത്തിൽ ലീനയായി ഇരിക്കുക.
Verse 24
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः।त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्।।।।
നീ എപ്പോഴും ഭർത്താവിന് അത്യന്തം പ്രിയയായവളാണ്—ഇതിൽ എനിക്ക് സംശയമില്ല. നിന്റെ കാരണത്താൽ ആ മഹാരാജാവ് അഗ്നിയിലേക്കും പ്രവേശിക്കുമായിരുന്നു.
Verse 25
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्।।।।
അവന് നിന്നെ കോപിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല; നീ കോപിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ നിന്നെ നോക്കാനും അവന് സഹിക്കാനാവില്ല. നിന്റെ പ്രീതിക്കായി രാജാവ് പ്രാണവും ഉപേക്ഷിക്കും.
Verse 26
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः।मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः।।।।
ഭൂമിപതി നിന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാൻ ശക്തനല്ല. ഹേ മന്ദസ്വഭാവിനി, നിന്റെ സ്വന്തം സൗഭാഗ്യത്തിന്റെയും ആകർഷണത്തിന്റെയും ബലം തിരിച്ചറിയുക.
Verse 27
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च।दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः।।।।
മണി, മുത്ത്, സ്വർണം, പലവിധ രത്നങ്ങൾ എന്നിവ രാജാവ് ദശരഥൻ നിനക്കു നൽകാം; അവയിൽ മനസ്സു പതിയരുത്.
Verse 28
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्।तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत्।।।।
ഹേ മഹാഭാഗ്യവതിയായ രാജ്ഞീ, ദേവാസുര യുദ്ധത്തിൽ ദശരഥൻ നിനക്കു നൽകിയ ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ അവനെ ഓർമ്മിപ്പിക്ക; നിന്റെ ലക്ഷ്യം കൈവിട്ടുപോകരുത്.
Verse 29
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः।व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्।।।।
രാഘവൻ (ദശരഥൻ) സ്വയം നിന്നെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ഒരു വരം നൽകാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, മഹാരാജനെ ദൃഢനിശ്ചയത്തിൽ ഉറപ്പാക്കി, പിന്നെ ഈ വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക.
Verse 30
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च।भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः।।।।
രാമനെ ഒമ്പത് വർഷവും പിന്നെ അഞ്ചും—പതിനാലു വർഷം—വനത്തിലേക്ക് പ്രവാസിപ്പിക്ക; ഭരതനെ ഭൂമിയുടെ രാജാവാക്കി സ്ഥാപിക്ക, ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ.
Verse 31
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः।।।।
രാമൻ പതിനാലു വർഷം വനത്തിലേക്ക് പ്രവാസിക്കപ്പെട്ടാൽ, നിന്റെ പുത്രൻ ശക്തനായി വളർന്ന് ആഴത്തിൽ വേരുറക്കും; പിന്നെ ശേഷകാലം മുഴുവൻ നിർഭയമായി നിലനിൽക്കും.
Verse 32
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्।एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि।।।।
ഹേ ദേവി, ആ വരമായി രാമന്റെ പ്രവാസവും അപേക്ഷിക്കൂ; ഇങ്ങനെ, ഹേ ഭാമിനി, നിന്റെ പുത്രന്റെ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സഫലമാകും.
Verse 33
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति।भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति।।।।
ഇങ്ങനെ പ്രവാസിക്കപ്പെട്ടാൽ രാമൻ ‘അരാമൻ’ ആകും—ആനന്ദത്തിന്റെയും ബലത്തിന്റെയും ആശ്രയം അല്ലാതാകും; ഭരതൻ ശത്രുക്കൾ ഇല്ലാതായി നിന്റെ രാജാവാകും.
Verse 34
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति।तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।।।सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान्।
രാമൻ വനത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങിവരുന്ന സമയത്തേക്കും, അതേ സമയത്ത് നിന്റെ പുത്രൻ ദൃഢമൂലനായി ഉറച്ച നിലയിൽ എത്തും; ആത്മവിശ്വാസമുള്ളവനായി, സുഹൃത്തുകളുടെ പിന്തുണയോടെ, ജനങ്ങളുടെ അനുസരണവും വിശ്വസ്തതയും ഉറപ്പിച്ചവനായിരിക്കും.
Verse 35
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।।।रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।
ഇപ്പോൾ യഥാകാലം വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ഭയമില്ലാതെ രാജാവിനെ തടഞ്ഞ്, രാമാഭിഷേകത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിൽ നിന്ന് അവനെ നിയന്ത്രിച്ച് പിന്തിരിപ്പിക്കൂ.
Verse 36
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।।।हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।
മന്തറ അനർത്ഥത്തെ അർത്ഥമായി കാണിച്ച് അവളെ സമ്മതിപ്പിച്ചതിനുശേഷം, സന്തോഷവും വിശ്വാസവും നിറഞ്ഞ കൈകേയി മന്തറയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 37
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।।।कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना।
കുബ്ജയുടെ വാക്കുകളാൽ കൈകേയി—പരമദർശിനിയായിരുന്നിട്ടും—അതിശയിച്ചു, ഒരു ബാലികപോലെ കുപഥത്തിലേക്ക് വഴിതെറ്റി പോയി.
Verse 38
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।।।पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।
ഹേ കുബ്ജേ, നിന്നെ ഞാൻ ഇത്ര ശ്രേഷ്ഠയായി—ശ്രേഷ്ഠ ഉപദേശം പറയുന്നവളായി—അറിയുകയുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ ഭൂമിയിൽ കുബ്ജകളിൽ ബുദ്ധിനിശ്ചയത്തിൽ നീ തന്നെയാണ് ഉത്തമം.
Verse 39
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।।।नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।
ഹേ കുബ്ജേ, എന്റെ കാര്യങ്ങളിൽ നീയേ സദാ ഏർപ്പെട്ട് എന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളാണ്. നിന്നില്ലാതെ രാജാവ് എന്ത് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുമായിരുന്നില്ല.
Verse 40
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।।।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।
ചില കുബ്ജകൾ ദുഷ്സംസ്ഥിതരായി വക്രരായി കാണാൻ ഭയങ്കരരായിരിക്കും; എന്നാൽ നീ പ്രിയദർശനയായി, കാറ്റാൽ അല്പം കുനിഞ്ഞ താമരപോലെ സുന്ദരമായി നമിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 41
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।।।अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम्।
നിന്റെ ഉരസ്സ് നിറഞ്ഞതും ഭുജങ്ങളോളം ഉയർന്നതുമാണ്; അതിന് താഴെ നിന്റെ ഉദരം സുന്ദരമായി സ്ലിം, മനോഹര നാഭിയുള്ളത്—ലജ്ജിച്ച് മറഞ്ഞതുപോലെ.
Verse 42
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।।।विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे।
നിന്റെ ജഘനം പരിപൂർണ്ണം; നിന്റെ പയോധരങ്ങൾ രണ്ടും വൃത്തവും ദൃഢവും. നിന്റെ മുഖം നിർമല ചന്ദ്രനെപ്പോലെ—അഹോ മന്തരെ, നീ എത്ര ദീപ്തിമതിയാണ്!
Verse 43
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।।।जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ।
നിന്റെ ജഘനം രശനാദാമം അണിഞ്ഞ് നീങ്ങുമ്പോൾ ഝണഝണ ശബ്ദിക്കുന്നു; നിന്റെ കാൽമുട്ടുകൾക്കടിയിലെ ഭാഗങ്ങൾ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാണ്, ഇരുപാദങ്ങളും ദീർഘവും സുന്ദരവുമാണ്.
Verse 44
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।।।अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे।
ഹേ മന്തരേ, സൂക്ഷ്മ ക്ഷൗമവസ്ത്രം ധരിച്ചവളേ, നീ ദീർഘമായ തുടകളോടെ എന്റെ മുമ്പിൽ നടക്കുമ്പോൾ രാജഹംസിനിപോലെ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങുന്നു.
Verse 45
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।।।सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः।
അസുരാധിപനായ ശംബരനു ഉണ്ടായിരുന്ന ആയിരം മായകൾ—അവയെല്ലാം നിനക്കുള്ളിൽ നിവസിക്കുന്നു; അതിനുമപ്പുറം വീണ്ടും ആയിരങ്ങളോളം കൂടി ഉണ്ട്.
Verse 46
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।।।मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते।
രഥത്തിന്റെ നാഭിപോലെ വിശാലമായ നിന്റെ ആ ദീർഘ കൂമ്പ്—അതിൽ നിന്റെ കപടയുക്തികളും, ക്ഷത്രിയസദൃശമായ തന്ത്രങ്ങളും, മായാവിദ്യകളും വസിക്കുന്നു.
Verse 47
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।।।अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।
ഇവിടെ, ഹേ കുബ്ജേ, നിന്റെ കൂമ്പിന്മേൽ ഞാൻ സ്വർണമയമായ മാല അണിയിക്കും—ഭരതന് അഭിഷേകം നടന്ന് രാഘവൻ വനത്തിലേക്ക് പോയാൽ.
Verse 48
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।।।लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।
ഹേ മന്തരെ, ജാതിസ്വർണ്ണം നന്നായി ഉരുക്കി ശുദ്ധീകരിച്ച ഉത്തമ സ്വർണ്ണംകൊണ്ട്—എന്റെ ലക്ഷ്യം സഫലമായി ഞാൻ തൃപ്തയായാൽ—നിന്റെ കൂമ്പിൽ ലേപനം ചെയ്യും.
Verse 49
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।।।कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।
ഹേ കുബ്ജേ, നിന്റെ മുഖത്ത് ചിത്രസുന്ദരമായ, മംഗളകരമായ ജാതരൂപമയ (സ്വർണമയ) തിലകം ഉണ്ടാക്കിക്കും; നിനക്കായി മംഗളാഭരണങ്ങളും ഒരുക്കിക്കും.
Verse 50
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।।।
മംഗളവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു നീ ദേവതയെപ്പോലെ വിഹരിക്കും; ചന്ദ്രനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ അപ്രതിമമായ മുഖസൗന്ദര്യത്തോടെ നീ ഉന്നതഗതി—മഹത്തായ പദവി—പ്രാപിച്ച്, വൈരികളിടയിൽ ഗർവത്തോടെ തിളങ്ങും.
Verse 51
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।
ഹേ കുബ്ജേ, സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മറ്റു കുബ്ജകളും നിന്റെ പാദങ്ങളെ സേവിക്കും—നീ എപ്പോഴും എന്റെ പാദസേവ ചെയ്തതുപോലെ.
Verse 52
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः।पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम।।।।
ഹേ കുബ്ജേ, സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മറ്റു കുബ്ജകളും നിന്റെ പാദങ്ങളെ സേവിക്കും—നീ എപ്പോഴും എന്റെ പാദസേവ ചെയ്തതുപോലെ.
Verse 53
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्।शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव।।।।
ഇങ്ങനെ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട മന്തര കൈകേയിയോടു ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു—ശുഭ്രവും ദീപ്തിയുമുള്ള ശയ്യയിൽ ശയിച്ചിരുന്ന അവൾ യജ്ഞവേദിയിലെ അഗ്നിശിഖപോലെ ജ്വലിച്ചു പ്രകാശിച്ചു നിന്നു।
Verse 54
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते।उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय।।।।
ഹേ കല്യാണി! വെള്ളം ഒഴുകിപ്പോയ ശേഷം തടയണ പണിയാൻ കഴിയില്ല. ഇപ്പോൾ എഴുന്നേൽക്കുക; ഉടൻ നടപടി സ്വീകരിച്ച് രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ നിന്റെ നിശ്ചയം പ്രകടമാക്കുക।
Verse 55
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
ഇങ്ങനെ മന്തര പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചതോടെ, വിശാലനേത്രയും സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ മദത്തിൽ ഗർവിതയുമായ രാജ്ഞി അവളോടൊപ്പം ക്രോധാഗാരത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 56
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
ആ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീ അനേകം ലക്ഷങ്ങൾ വിലവരുന്ന മുത്തുമാല അഴിച്ചെറിഞ്ഞു; അതുപോലെ അത്യന്തം വിലയേറിയ ശുഭാഭരണങ്ങളും നീക്കി വെച്ചു।
Verse 57
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
അപ്പോൾ അവിടെ സ്വർണ്ണസമാന കാന്തിയുള്ള കൈകേയി കുബ്ജയുടെ വാക്കുകളുടെ വശയായി, നിലത്തു കിടന്നു മന്തരയോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 58
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि।वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्।।।।
ഹേ കുബ്ജേ! ഞാൻ ഇവിടെ മരിച്ചുകിടക്കുകയാണെങ്കിൽ അത് രാജാവിനോട് അറിയിക്ക; അല്ലെങ്കിൽ രാഘവൻ വനത്തിലേക്കു പോയാൽ ഭരതൻ ഭൂമിയുടെ രാജ്യം പ്രാപിക്കും എന്നു പറയുക.
Verse 59
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।।।।
എനിക്ക് സ്വർണ്ണവും വേണ്ട, രത്നങ്ങളും വേണ്ട, ആഭരണങ്ങളും പോലും വേണ്ട. രാമന് അഭിഷേകം നടന്നാൽ അതുതന്നെ എന്റെ ജീവന്റെ അന്ത്യം.
Verse 60
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितोवचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः।उवाच कुब्जा भरतस्य मातरंहितं वचो राममुपेत्य चाहितम्।।।।
പിന്നെയും ആ കുബ്ജ രാജാവിന്റെ മഹിഷിയായ, ഭരതന്റെ മാതാവായ ആ രാജ്ഞിയോടു അത്യന്തം പ്രബലമായ വാക്കുകളാൽ സംസാരിച്ചു—ഭരതന് ഹിതമെന്നു തോന്നിച്ചെങ്കിലും, രാമനെ സംബന്ധിച്ചതിനാൽ അഹിതകരമായ വാക്കുകൾ.
Verse 61
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवोयदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथायथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।।।
രാഘവൻ ഈ രാജ്യം കൈവശമാക്കുകയാണെങ്കിൽ, തീർച്ചയായും നീയും നിന്റെ പുത്രനും ദുഃഖം അനുഭവിക്കും. അതിനാൽ, ഹേ കല്യാണി, നിന്റെ പുത്രൻ ഭരതന് അഭിഷേകം നടക്കുന്നതുപോലെ പരിശ്രമിക്ക.
Verse 62
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जयासमाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः।निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिताशशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः।।।।
കൂനക്കാരിയുടെ അമ്പുപോലെയുള്ള വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും തുളച്ചുകയറിയതാൽ ആഴമായി വേദനിച്ച മഹിഷി, അത്യന്തം വിസ്മയത്തോടെ കൈകൾ നെഞ്ചിൽ വെച്ചു; കോപം ജ്വലിച്ചിട്ടും അവൾ കൂനക്കാരിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും പുകഴ്ത്തി പറഞ്ഞു.
Verse 63
यमस्य वा मां विषयं गतामितोनिशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि।वनं गते वा सुचिराय राघवेसमृद्धकामो भरतो भविष्यति।।।।
ഹേ കൂനക്കാരിയേ, ഞാൻ ഇവിടെ നിന്ന് യമലോകത്തിലേക്ക് പോയതായി നീ കണ്ടാൽ അത് അറിയിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ, രാഘവൻ ദീർഘകാലം വനത്തിലേക്ക് പോയാൽ, ഭരതന്റെ ആഗ്രഹം പൂർണ്ണമായി നിറവേറും.
Verse 64
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजोन चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्।न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितंन चेदितो गच्छति राघवो वनम्।।।।
രാഘവൻ ഇവിടെ നിന്ന് വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, എനിക്ക് കിടക്കകളും വേണ്ട, മാലകളും വേണ്ട, ചന്ദനവും വേണ്ട, അഞ്ജനവും, പാനഭോജനവും വേണ്ട; ഇവിടെ എനിക്ക് ഒന്നും വേണ്ട—ജീവിതം പോലും വേണ്ട.
Verse 65
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणंनिधाय सर्वाभरणानि भामिनी।असंवृतामास्तरणेन मेदिनींतदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी।।।।
അത്യന്തം ഭീകരമായ ആ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ ശേഷം, സുന്ദരി കൈകേയി തന്റെ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും മാറ്റിവെച്ചു; പിന്നെ വിരിപ്പും നീക്കി, നഗ്നമായ ഭൂമിയിൽ കിടന്നു വീണു—വീണുകിടക്കുന്ന കിന്നരിയെപ്പോലെ.
Verse 66
उदीर्णसंरम्भतमोवृताननातथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा।नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सातमोवृता द्यौरिव मग्नतारका।।।।
ഉഗ്രകോപത്തിന്റെ തമസ്സാൽ മുഖം മൂടപ്പെട്ടവളായി, ഉത്തമമാല്യാഭരണങ്ങൾ അഴിച്ചെറിഞ്ഞ രാജപത്നി കൈകേയി മനസ്സിൽ വ്യാകുലയായി; നക്ഷത്രങ്ങൾ മുങ്ങിപ്പോയതുപോലെ ഇരുളാൽ മൂടപ്പെട്ട ആകാശംപോലെ അവൾ ആയി.
Frequently Asked Questions
The sarga presents the deliberate activation of a prior moral contract (two boons) to override a public succession plan: Kaikeyī is advised to demand Bharata’s installation and Rāma’s exile, raising a dharma-sankat between promised word, maternal interest, and the kingdom’s welfare.
Speech and memory function as binding forces in human affairs: a boon once granted becomes ethically inescapable, and counsel (nīti) can redirect outcomes by converting emotion into procedure—illustrating how intention and method shape dharma’s public consequences.
The narrative recalls the southern route toward Dandaka and the city Vaijayanta associated with Timidhvaja, and it foregrounds the cultural institution of the krodhāgāra—an established courtly space where ritualized anger and refusal operate as persuasive leverage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.