Sarga 87

Verse 1

गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम्।ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम्।।।।

Guha ki baat sun ke Bharat ko bura laga. Woh wahin ruk gaye aur sochne lage, wahin jagah pe jahan unhone woh bura khabar suni thi.

Verse 2

सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।।।

Lakshman ne apni ungliyon aur haathon par suraksha pehni thi. Uski do kaman bhar di thi teeron se. Usne bada dhanush utha liya, taiyaar karke. Woh akela poori raat jagta raha, Ram ki nigrani karta hua.

Verse 3

सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।2.87.2।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।2.87.3।।

Lakshman ne apni ungliyon aur haathon par suraksha pehni thi. Uski do kaman bhar di thi teeron se. Usne bada dhanush utha liya, taiyaar karke. Woh akela poori raat jagta raha, Ram ki nigrani karta hua.

Verse 4

तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः।परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः।।।।

Bharat aise hi pada tha, behosh. Shatrughan paas hi khada tha. Usne Bharat ko pakad liya aur zor se roya. Dukh se uska bhi hosh chala gaya.

Verse 5

ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः।उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः।।।।

Phir Bharat ki saari maain uske paas daudi aayi. Woh sab vrat rakh ke bohot patli ho gayi thi. Woh bohot dukhi thi. Unke pati ka bada dukh dekh ke woh thak gayi thi.

Verse 6

ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन्।कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे।।।।

Woh sab ro rahi thi aur Bharat ko dekh ke zameen par gir gaya. Uske aas-paas khadi ho gayi. Kausalya bohot dukhi thi. Usne aake Bharat ko apni baahon mein liya.

Verse 7

वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी।परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा।।।।

Kausalya ne Bharat ko apni god mein liya jaise apna beta ho. Woh ro rahi thi aur apna dukh nikalna chahti thi. Usne Bharat se poocha tum theek ho na.

Verse 8

पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते।अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम्।।।।

Beta, koi bimari toh nahi hai? Tumhara sharir theek hai na? Aaj se yeh poora raj parivar tumhare upar hai. Tum hi sab ki jaan ho.

Verse 9

त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते।वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः।।।।

Beta, main tumhe dekh ke hi jee rahi hoon. Ram apne bhai ke saath chala gaya. Raja Dasharath bhi chala gaya. Ab tum hi hamara sahara ho.

Verse 10

कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम्।पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्ये वनं गते।।।।

Beta, koi buri khabar to nahi suni? Lakshman ke baare mein ya mere ek hi beta Ram ke baare mein? Woh apni patni ke saath jungle gaye hain, kuch bura to nahi hua?

Verse 11

स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः।कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत्।।।।

Bharat ne thoda saans liya, phir bhi aankhon mein aansu the. Kausalya ko samjhaya, phir Guha se bola.

Verse 12

भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः।अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे।।।।

Guha, bhai raat ko kahan ruka tha? Sita kahan thi aur Lakshman kahan? Woh kis bistar par soya aur kya khaya? Mujhe sab bata.

Verse 13

सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः।यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ।।।।

Guha khush ho gaya. Woh Nishad logon ka raja tha. Usne Bharat ko bataya ki usne Ram ka kaise swagat kiya. Ram uska dost tha aur mehman bhi.

Verse 14

अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च।रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया।।।।

Maine Ram ke liye khana le aaya tha. Kai tarah ka chawal, alag-alag khana aur mewa bhi. Sab bahut zyada tha.

Verse 15

तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः।न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन्।।।।

Ram ne sab ka shukriya kaha. Par usne kuch liya nahi. Woh apne khatri dharam ko yaad kar raha tha.

Verse 16

न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा।इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना।।।।

Raja sahab, usne humein samjhaya. Bola ki dost, hum log ko khud kuch lena nahi chahiye. Humein dusron ko dena chahiye.

Verse 17

लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः।औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया।।।।

Lakshman ne paani laaya. Raghava ne woh paani piya, aur Sita ke saath vrat rakh liya. Bas itna hi khaya piya, kuch zyada nahi.

Verse 18

ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा।वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः।।।।

Phir Lakshman ne bhi bacha hua paani piya. Teenon chup-chap rahe, kuch bole nahi. Sandhya ka time ho gaya tha, toh teeno ne puja ki.

Verse 19

सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम्।स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात्।।।।

Uske baad Lakshman ne jaldi-jaldi saaf bistar bichhaya. Khud ghaas laaya aur Raghava ke liye sone ka jagah taiyaar kiya.

Verse 20

तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया।प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः।।।।

Raghava bahut naram tha, aur taakat wala bhi. Uske kandhe sher jaise the, aur bahu moti-thi. Aankhein badi-bdi aur chehra acha lagna tha. Woh thoda time ke liye saans lene laga, par mann bahut dukhi tha. Achanak se gir pada, jaise kisi ne teer maara ho.

Verse 21

एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम्।यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ।।।।

Us bistar par Raghava let gaya Sita ke saath. Lakshman ne dono ke paer dho diye. Phir thoda door chala gaya.

Verse 22

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः।महाद्धनु स्सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम्।।।।

Yeh woh jagah hai jahan Ram aur Sita ne raat guzaari. Ek ped ki jad thi, aur uske paas ghaas bhi thi. Dono wahi so gaye the.

Verse 23

तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः।अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा।।।।

Phir main bhi wahi khada ho gaya jahan Lakshman tha. Mere haath mein dhanush aur teer the. Mere bhai-behen bhi taiyaar the, dhanush leke. Hum sab ne Ram ki hifazat ki, jo Indra jaise bade the.