Sarga 87
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గంలో గుహ మాటలు విని భరతుడు పరమ దుఃఖంలో మునిగి ధ్యానస్థుడవుతాడు. క్షణం తేరుకుని మళ్లీ శోకవేగంతో కూలిపోతాడు; శత్రుఘ్నుడు అతన్ని ఆలింగనం చేసి శోకంతో మూర్ఛపడతాడు. అప్పుడు ఉపవాసంతో కృశించిన భరతుని మాతలు దుఃఖార్తులై వచ్చి పడిపోయిన భరతుని చుట్టుముట్టి విలపిస్తారు. కౌసల్య ప్రత్యేక వాత్సల్యంతో అతన్ని హత్తుకుని ఆరోగ్యం, వంశజీవనానికి ఆధారం ఏమిటో అడుగుతుంది; అలాగే రామ-లక్ష్మణుల విషయమై ‘ఏమాత్రం అప్రీతి’ వినలేదని ధైర్యవాక్యం కోరుతుంది. భరతుడు కొంత సమాధానపడి కౌసల్యను సాంత్వనపరచి గుహను ప్రశ్నిస్తాడు—రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు రాత్రి ఎక్కడ ఉన్నారు, ఏమి భుజించారు, ఏ శయ్యపై నిద్రించారు అని. గుహ ఆనందంతో అతిథ్యవృత్తాంతం చెబుతాడు—అన్నం, ఫలాలు, భక్ష్యాలు విరివిగా సమర్పించబడినవి; కానీ రాముడు క్షాత్రధర్మాన్ని స్మరించి ప్రతిగ్రహాన్ని స్వీకరించలేదు; మిత్రభావంతో ‘ఎల్లప్పుడూ దానం చేయాలి, స్వీకరించకూడదు’ అని ఉపదేశించాడు. రాముడు సీతతో కలిసి లక్ష్మణుడు తెచ్చిన నీటిని త్రాగి ఉపవాసమే ఆచరించాడు; లక్ష్మణుడు మిగిలిన నీటితో తృప్తి పొందాడు. ముగ్గురూ మౌనంగా సంధ్యోపాసన చేశారు. తరువాత లక్ష్మణుడు దర్భలు తెచ్చి శుభ శయ్యను సిద్ధం చేసి, రామ-సీతల పాదాలు కడిగి దూరంగా నిలిచి రాత్రంతా కాపలా కాశాడు; గుహ కూడా శస్త్రధారులైన తనవారితో లక్ష్మణుని సమీపంలో ఉండి మహేంద్రసముడైన రాముని రక్షించాడు. ఈ సర్గం భ్రాతృభక్తి, అతిథ్యధర్మం, క్షాత్రనీతీ, తపోమయ వనజీవన నియమశీలతలను సమన్వయంగా చూపిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम्।ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम्।।।।
గుహుని అత్యంత అప్రియమైన మాటలు విని భరతుడు, ఆ దుఃఖవార్త విన్న అదే చోట నిశ్శబ్ద ధ్యానంలో లీనమయ్యాడు॥
Verse 2
सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।।।
భరతుడు సుకుమారుడైనా మహాసత్త్వశాలి—సింహసమాన విస్తార భుజస్కంధాలు, మహాబాహువు, పద్మంలాంటి విశాల నేత్రాలు, యౌవనవంతుడు, మనోహర దర్శనుడు. అతడు క్షణమాత్రం తేరుకున్నాడు; కాని పరమ శోకంతో మనస్సు కుంగి, అంకుశంతో బలంగా గాయపడిన ఏనుగులా అకస్మాత్తుగా కూలిపోయాడు।
Verse 3
सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।2.87.2।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।2.87.3।।
భరతుడు సుకుమారుడైనా మహాసత్త్వశాలి—సింహసమాన విస్తార భుజస్కంధాలు, మహాబాహువు, పద్మంలాంటి విశాల నేత్రాలు, యౌవనవంతుడు, మనోహర దర్శనుడు. అతడు క్షణమాత్రం తేరుకున్నాడు; కాని పరమ శోకంతో మనస్సు కుంగి, అంకుశంతో బలంగా గాయపడిన ఏనుగులా అకస్మాత్తుగా కూలిపోయాడు।
Verse 4
तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः।परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः।।।।
భరతుడు ఆ స్థితిలో ఉండటం చూసి, పక్కనే నిలిచిన శత్రుఘ్నుడు అతనిని ఆలింగనం చేసుకొని గట్టిగా విలపించాడు; శోకంతో క్షీణించి అతడూ స్పృహతప్పిపోయాడు।
Verse 5
ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः।उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः।।।।
అప్పుడు భరతుని సమస్త మాతలు వేగంగా అతని వద్దకు వచ్చారు. ఉపవాసంతో కృశించినవారు, దుఃఖంతో దైన్యపడినవారు, భర్తపై వచ్చిన విపత్తుచేత క్షీణించినవారు వారు।
Verse 6
ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन्।कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे।।।।
వారు ఏడుస్తూ భూమిపై పడిపోయిన భరతుని చుట్టుముట్టారు. కౌసల్య మాత్రం తీవ్ర విషాదంతో అతని వెంట వెళ్లి, దగ్గరకు చేరి అతనిని ఆలింగనం చేసుకుంది।
Verse 7
वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी।परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा।।।।
తపస్వినీ కౌసల్య మాతృవాత్సల్యంతో భరతుని తన స్వంత కుమారునిలా హృదయానికి హత్తుకుంది. కన్నీళ్లతో, శోకాన్ని వెలిబుచ్చాలనే తపనతో అతనిని ప్రశ్నించసాగింది।
Verse 8
पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते।अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम्।।।।
“పుత్రా, నీ శరీరాన్ని ఏ వ్యాధి బాధించడంలేదుకదా? ఈ రోజు ఈ రాజకుల జీవితం నిజంగా నీ మీదే ఆధారపడింది।”
Verse 9
त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते।वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः।।।।
“పుత్రా, నిన్ను చూసి నేనే జీవిస్తున్నాను—రాముడు తన సోదరునితో వెళ్లిపోయాడు, రాజా దశరథుడు పరలోకగతుడయ్యాడు. ఇకనుంచి నీవే మా ఏకైక నాథుడు।”
Verse 10
कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम्।पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्ये वनं गते।।।।
బిడ్డా, లక్ష్మణుని గురించి, లేదా భార్యతో కలిసి అరణ్యానికి వెళ్లిన నా ఏకైక కుమారుడు రాముని గురించి, ఏదైనా అప్రియమైన వార్త విన్నావా?॥
Verse 11
स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः।कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत्।।।।
మహాయశస్సు గల భరతుడు క్షణమాత్రం తనను తాను సమాధానపరచుకొని, కన్నీళ్లతోనే కౌసల్యను సాంత్వనపరచి, అనంతరం గుహునితో ఈ మాటలు పలికాడు॥
Verse 12
भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः।अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे।।।।
హే గుహా! నా అన్న ఆ రాత్రి ఎక్కడ నివసించాడు? సీత ఎక్కడ, లక్ష్మణుడు ఎక్కడ? అతడు ఏ శయ్యపై నిద్రించాడు, వారు ఏమి భుజించారు? నాకు వివరించు।
Verse 13
सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः।यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ।।।।
అప్పుడు నిషాదాధిపతి గుహ ఆనందంతో భరతునితో చెప్పాడు—ప్రియ మిత్రుడూ పూజ్య అతిథియైన రాముని నేను ఏ విధంగా స్వాగతించి సేవించానో, అది అంతా యథావిధిగా।
Verse 14
अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च।रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया।।।।
రాముని భోజనార్థం నేను విస్తారంగా సమర్పించాను—వివిధ రకాల అన్నం, భక్ష్యాలు, నానావిధ ఫలాలు।
Verse 15
तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः।न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन्।।।।
సత్యపరాక్రముడైన రాముడు ఆ సమస్తాన్ని కృపతో అనుమతించాడు; అయితే క్షత్రియధర్మాన్ని స్మరించి ఆ దానాన్ని స్వీకరించలేదు।
Verse 16
न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा।इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना।।।।
‘సఖా, మనము దానాన్ని స్వీకరించకూడదు; ఎల్లప్పుడూ దానం చేయవలెను.’—అని చెప్పి, ఓ రాజా, ఆ మహాత్ముడు మమ్మల్ని స్నేహపూర్వకంగా అనునయించాడు।
Verse 17
लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः।औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया।।।।
అప్పుడు మహాయశస్వి రాఘవుడు సీతతో కలిసి లక్ష్మణుడు తెచ్చిన నీటినే పానంచేసి ఉపవాస వ్రతాన్ని ఆచరించాడు।
Verse 18
ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा।वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः।।।।
ఆ తరువాత లక్ష్మణుడూ మిగిలిన నీటితోనే తృప్తిపడ్డాడు। ఆపై వారు ముగ్గురూ వాక్సంయమంతో, ఏకాగ్రచిత్తులై సంధ్యోపాసనను ఆచరించారు।
Verse 19
सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम्।स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात्।।।।
ఆ తరువాత సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) రాఘవుని నిమిత్తం తానే గడ్డిని తెచ్చి త్వరగా శుభమైన శయనస్థానాన్ని సిద్ధం చేశాడు।
Verse 20
तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया।प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः।।।।
ఆ శయనస్థానంపై రాముడు సీతతో కలిసి విశ్రాంతి పొందాడు। లక్ష్మణుడు వారి పాదాలను కడిగి, ఆపై కొంత దూరంగా వెళ్లాడు।
Verse 21
एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम्।यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ।।।।
ఇదే ఆ ఇంగుదీ వృక్షమూలం, ఇదే ఆ తృణశయ్య; దీనిపైనే రాముడు సీత ఇద్దరూ ఆ రాత్రి శయనించారు।
Verse 22
नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः।महाद्धनु स्सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम्।।।।
అప్పుడు శత్రుసంహారకుడు లక్ష్మణుడు అరచేతి‑వేళ్లకు రక్షకాలు ధరించి, వెనుకకు బాణాలతో నిండిన రెండు తూణీరాలు కట్టుకొని, మహాధనుస్సును ప్రత్యంచతో సిద్ధం చేసి, ఆ రాత్రి అంతా ఒంటరిగా శ్రీరాముని చుట్టూ జాగ్రత్తగా కాపలా నిలిచాడు।
Verse 23
तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः।अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा।।।।
ఆపై నేను కూడా ఉత్తమ బాణాలు‑ధనుస్సు చేతబట్టి, లక్ష్మణుడు నిలిచిన చోటనే నిలిచాను; మరియు అలసటలేని బంధువులు ధనుస్సులు సిద్ధంగా పట్టుకొని ఉండగా, మహేంద్రసమానుడైన శ్రీరాముని ఆ సమయంలో కాపాడుతూ ఉన్నాను।
Frequently Asked Questions
Rama declines Guha’s abundant offerings despite warm hospitality, explicitly aligning with kshatriya discipline: one should give, not accept. The action frames renunciation not as poverty but as principled restraint during exile.
The Sarga teaches dharma as self-regulation under distress: Bharata steadies grief to seek truthful details; Kausalya’s maternal care becomes ethical stewardship; and Rama’s conduct integrates hospitality with non-possessiveness, supported by Lakshmana’s vigilant service.
The night-rest is mapped to the foot of an ingudi tree and a grass/darbha bed, with evening worship (sandhyā) and the practice of fasting. The sentinel scene highlights weapons (strung bow, quivers, arrows) as cultural markers of protective duty in forest travel.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.