Sarga 87

Verse 1

गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम्।ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम्।।।।

ഗുഹയുടെ അത്യന്തം അനിഷ്ടകരമായ വചനങ്ങൾ കേട്ട ഭരതൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി; ആ വേദനാജനക വാർത്ത കേട്ട അതേ സ്ഥലത്തു തന്നെ മൗനചിന്തയിൽ ലീനനായി.

Verse 2

सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।।।

ഭരതൻ സുകുമാരനായിരുന്നാലും മഹാസത്ത്വമുള്ളവൻ, സിംഹത്തെപ്പോലെ വിശാലമായ സ്കന്ധമുള്ളവൻ, മഹാഭുജൻ, പുണ്ഡരീകപോലെ വിശാലനേത്രൻ, യുവാവും പ്രിയദർശനനും—ഒരു നിമിഷം മാത്രം ചൈതന്യം വീണ്ടെടുത്തു; എന്നാൽ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മനം മൂടി, അങ്കുശംകൊണ്ട് കഠിനമായി കുത്തേറ്റ ആനപോലെ പെട്ടെന്ന് വീണു.

Verse 3

सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।2.87.2।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।2.87.3।।

ഭരതൻ സുകുമാരനായിരുന്നാലും മഹാസത്ത്വമുള്ളവൻ, സിംഹത്തെപ്പോലെ വിശാലമായ സ്കന്ധമുള്ളവൻ, മഹാഭുജൻ, പുണ്ഡരീകപോലെ വിശാലനേത്രൻ, യുവാവും പ്രിയദർശനനും—ഒരു നിമിഷം മാത്രം ചൈതന്യം വീണ്ടെടുത്തു; എന്നാൽ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മനം മൂടി, അങ്കുശംകൊണ്ട് കഠിനമായി കുത്തേറ്റ ആനപോലെ പെട്ടെന്ന് വീണു.

Verse 4

तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः।परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः।।।।

ഭരതനെ ആ അവസ്ഥയിൽ കണ്ടു, അടുത്ത് നിന്ന ശത്രുഘ്നൻ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു; ശോകംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച് അവൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു.

Verse 5

ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः।उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः।।।।

അപ്പോൾ ഭരതന്റെ എല്ലാ മാതാക്കളും അവന്റെ അടുക്കൽ വേഗത്തിൽ എത്തി; ഉപവാസം മൂലം ക്ഷീണിച്ചവരും, ദീനരുമായും, ഭർത്താവിന് സംഭവിച്ച ദുരന്തം കൊണ്ട് തളർന്നവരുമായിരുന്നു അവർ.

Verse 6

ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन्।कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे।।।।

അവൻ നിലത്ത് വീണുകിടക്കുമ്പോൾ അവർ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവനെ ചുറ്റിനിന്നു; കൗസല്യാ അത്യന്തം വിഷാദത്തോടെ അടുത്തുചെന്ന് ഭരതനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു.

Verse 7

वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी।परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा।।।।

തപസ്വിനിയായ കൗസല്യാ മാതൃസ്നേഹത്തോടെ, സ്വന്തം കുഞ്ഞിനെപ്പോലെ ഭരതനെ ചേർത്തുപിടിച്ചു; കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദുഃഖം ഒഴുക്കുവാൻ ആകുലയായി, അവനെ ചോദ്യം ചെയ്തു.

Verse 8

पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते।अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम्।।।।

“മകനേ, നിന്റെ ശരീരത്തെ ഏതെങ്കിലും രോഗം പീഡിപ്പിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ഇന്ന് ഈ രാജകുലത്തിന്റെ ജീവൻ തന്നെ നിനക്കാണ് ആശ്രിതം.”

Verse 9

त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते।वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः।।।।

“മകനേ, സഹോദരനോടുകൂടെ രാമൻ പോയി, രാജാവ് ദശരഥൻ പരലോകം പ്രാപിച്ച ശേഷം, നിന്നെ കണ്ടിട്ടാണ് ഞാൻ ജീവിക്കുന്നത്. ഇന്നുമുതൽ നീയേ ഞങ്ങളുടെ ഏക നാഥനും രക്ഷകനും.”

Verse 10

कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम्।पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्ये वनं गते।।।।

മകനേ, പറയൂ—ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ചോ, അല്ലെങ്കിൽ ഭാര്യയോടുകൂടെ വനത്തിലേക്കു പോയ എന്റെ ഏകപുത്രനായ രാമനെക്കുറിച്ചോ, നീ ഏതെങ്കിലും അനിഷ്ടവാർത്ത കേട്ടിട്ടില്ലല്ലോ?

Verse 11

स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः।कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत्।।।।

മഹായശസ്സനായ ഭരതൻ ഒരു നിമിഷം സ്വയം സമാശ്വസിച്ചു; കണ്ണുനീർ വാർന്നുകൊണ്ടുതന്നെ കൗസല്യയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, പിന്നെ ഗുഹയോടു ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 12

भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः।अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे।।।।

ഹേ ഗുഹാ, ആ രാത്രിയിൽ എന്റെ സഹോദരൻ എവിടെയായിരുന്നു? സീത എവിടെയായിരുന്നു, ലക്ഷ്മണൻ എവിടെയായിരുന്നു? ഏത് ശയ്യയിൽ അവർ ഉറങ്ങി, എന്ത് ആഹാരം കഴിച്ചു? എന്നോട് പറയുക.

Verse 13

सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः।यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ।।।।

നിഷാദാധിപനായ ഗുഹ സന്തോഷത്തോടെ ഭരതനോട് പറഞ്ഞു—പ്രിയസുഹൃത്തും മാന്യാതിഥിയുമായ രാമനെ ഞാൻ എങ്ങിനെയാണ് സ്വീകരിച്ച് സേവിച്ചതെന്ന്.

Verse 14

अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च।रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया।।।।

രാമന്റെ ആഹാരാർത്ഥം ഞാൻ പലവിധ അന്നവും, വിവിധ ഭക്ഷ്യങ്ങളും, നാനാവിധ ഫലങ്ങളും—വളരെ ധാരാളമായി അർപ്പിച്ചു.

Verse 15

तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः।न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन्।।।।

സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ അതെല്ലാം കൃപയോടെ അംഗീകരിച്ചതുപോലെ ചെയ്തു; എന്നാൽ ക്ഷത്രിയധർമ്മം സ്മരിച്ച് ആ ദാനം സ്വീകരിച്ചില്ല.

Verse 16

न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा।इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना।।।।

‘സഖേ, ഞങ്ങൾ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല; എപ്പോഴും നൽകുന്നതാണ് ധർമ്മം’ എന്നു പറഞ്ഞു, രാജാവേ, ആ മഹാത്മാവ് ഞങ്ങളെ സൗമ്യമായി ആശ്വസിപ്പിച്ചു.

Verse 17

लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः।औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया।।।।

ലക്ഷ്മണൻ കൊണ്ടുവന്ന ജലം മഹായശസ്സനായ രാഘവൻ സീതയോടുകൂടെ പാനം ചെയ്തു; അപ്പോൾ ജലമാത്രം ആശ്രയിച്ച് ഉപവാസവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 18

ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा।वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः।।।।

പിന്നീട് ശേഷിച്ച ജലത്തിൽ ലക്ഷ്മണനും തൃപ്തനായി. വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, ആ മൂവരും സംധ്യാവന്ദനം സമ്യകമായി അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 19

सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम्।स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात्।।।।

അതിനുശേഷം സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ രാഘവന്റെ നിമിത്തം വേഗത്തിൽ സ്വയം ബർഹീഷി (പുല്ല്) കൊണ്ടുവന്ന് ശുഭമായ ശയ്യ ഒരുക്കി.

Verse 20

तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया।प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः।।।।

ആ ശയ്യയിൽ രാമൻ സീതയോടുകൂടെ ശയിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ അവരുടെ ഇരുവരുടെയും പാദങ്ങൾ കഴുകി, പിന്നെ അല്പം അകലേക്ക് മാറിനിന്നു.

Verse 21

एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम्।यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ।।।।

ഇതുതന്നെയാണ് ആ ഇംഗുദീ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരു; ഇതുതന്നെയാണ് ആ തൃണശയ്യ; ഇതിലായിരുന്നു രാമനും സീതയും—ഇരുവരും—ആ രാത്രിയിൽ ശയിച്ചത്.

Verse 22

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः।महाद्धनु स्सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम्।।।।

ശത്രുദമകനായ ലക്ഷ്മണൻ കൈത്തളത്തിനും വിരലുകൾക്കും രക്ഷാകവചം ധരിച്ചു, പിൻഭാഗത്ത് അമ്പുകൾ നിറഞ്ഞ രണ്ടു തൂണീരുകൾ കെട്ടി, മഹാധനുസ്സിനെ ചരടുകെട്ടി സജ്ജമാക്കി, രാമനെ ചുറ്റും ഏകാന്തമായി രാത്രിയൊട്ടു ജാഗരിച്ച് കാവൽ നിന്നു.

Verse 23

तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः।अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा।।।।

അതിനുശേഷം ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠമായ അമ്പുകളും ധനുസ്സും കൈയിൽ പിടിച്ച്, ലക്ഷ്മണൻ നിന്നിരുന്ന അതേ സ്ഥലത്ത് നിലകൊണ്ടു; ക്ഷീണമറിയാത്ത, ധനുസ്സുയർത്തിയ എന്റെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ചേർന്ന്, മഹേന്ദ്രനുപമനായ രാമനെ അന്നേരം കാത്തുരക്ഷിച്ചു.