Book of the Celestial Regions (Svarga Khanda)
The Section on Heaven
पद्मपुराणातील स्वर्गखण्ड हा तीर्थयात्रा आणि विश्वरचना-विचार यांचा संगम मानला जातो. येथे पवित्र भूगोल—तीर्थे, क्षेत्रे, नद्या, पर्वत—यांचे वर्णन भक्तितत्त्वाशी जोडून केले आहे; ज्यात हरि/विष्णू हे एकीकडे अंतर्यामी प्रभू, तर दुसरीकडे तीर्थांमध्ये सजीव सान्निध्यरूपाने उपस्थित आहेत. पुराणकथन, ऋषिसभा व संवाद यांच्या चौकटीतून ग्रंथाचा प्रवाह श्रद्धा दृढ करतो. या खण्डाचा मुख्य संदेश असा की तीर्थसेवा ही मोक्षमार्गातील प्रभावी साधना आहे. पवित्र स्थळांचे श्रवण, स्मरण आणि दर्शन—ही पुण्यवर्धक कृत्ये मानली आहेत; ती महापातकांचे क्षालन करून अंतःकरण शुद्ध करतात आणि भक्तीकडे वळवतात. फलश्रुतीच्या माध्यमातून धर्म, शुचिता, आचार आणि भक्तिश्रवण यांचे एकत्रित चित्र उभे राहते. तत्त्वतः स्वर्गखण्ड परात्पर विष्णू (अधोक्षज) आणि इहलोकी पावित्र्य (तीर्थरूप हरि) यांचा समन्वय करतो. तीर्थ हे केवळ स्थान नसून भगवंताच्या करुणामय सान्निध्याचा अनुभव देणारे क्षेत्र आहे—हा भाव वारंवार अधोरेखित होतो. तसेच पुराणपाठालाच सर्व तीर्थयात्रांचा सार व पर्याय म्हणून महिमा दिला आहे. आरंभी वक्तृपरंपरा—हरि → ब्रह्मा → नारद → व्यास → सूत—स्थापून ग्रंथप्रामाण्य दृढ केले जाते. पुढे (समग्र खण्डात) विविध तीर्थांची यादी, त्यांची माहात्म्ये व फलश्रुती, तसेच लय/प्रलयासंबंधी विश्वविषयक प्रश्न यांचा उल्लेख येतो—ज्यामुळे ‘स्वर्गीय’ पुण्य पृथ्वीवरच सुलभ असल्याचे प्रतिपादन होते.
Adhyayas in Svarga Khanda
Adhyaya 1
Invocation and the Naimiṣa Assembly: Sūta’s Arrival and the Request to Recount the Padma Purāṇa
स्वर्गखण्डाचा पहिला अध्याय गोविंदाच्या मंगलाचरणाने आरंभतो. त्यानंतर हिमालय, विंध्य, महेंद्र इत्यादी पवित्र प्रदेशांतून आलेले वेदज्ञ ऋषी नैमिषारण्यात शौनकांना भेटण्यासाठी येतात; त्यांचे यथोचित आतिथ्य, सत्कार व आसनव्यवस्था होते आणि कृष्णकेंद्रित धर्मचर्चा संपल्यावर ते बसतात। तेवढ्यात व्यासशिष्य सूत रोमहार्षण येतात. ऋषी त्यांचा सन्मान करून त्यांना वक्ता म्हणून विनंती करतात व म्हणतात—हरिविना वाणी आध्यात्मिकदृष्ट्या निष्फळ; हरि स्वतः तीर्थरूपाने वास करतो. म्हणून हरिची पुराणकथा पुन्हा विस्ताराने सांगावी अशी त्यांची मागणी असते। ते पुण्यदायक तीर्थे, क्षेत्रे, पर्वत व नद्यांची नावे व उत्पत्ती, तसेच प्रलयतत्त्वाचे उपदेश ऐकू इच्छितात. सूत त्यांच्या प्रश्नांचे कौतुक करून व्यासांना प्रणाम करतात, पद्मपुराणाची रचना (सहा खंड, ५५,००० श्लोक) व परंपरा (हरि→ब्रह्मा→नारद→व्यास→सूत) सांगतात, श्रवणफळाची महिमा वर्णून ‘आदिखंडा’चा आरंभ करतात।
Adhyaya 2
Primordial Creation: From Brahman to the Cosmic Egg
अध्यायाच्या आरंभी सूत सांगतो—आदिसृष्टीचे वर्णन हे परमात्म्याच्या नित्य स्वरूपाचे ज्ञान मिळविण्याचे साधन आहे. प्रलयानंतर केवळ एकच प्रकाश उरतो, त्यालाच ब्रह्म म्हणतात. पुढे साङ्ख्य-क्रमाने प्रधान उत्पन्न होते; त्यापासून गुणभेदाने त्रिविध महत्, आणि नंतर अहंकाराचे तीन प्रकार प्रकट होतात. तामस अहंकारापासून तन्मात्रा, आणि त्यांपासून क्रमाने पंचमहाभूत निर्माण होतात—आकाशात शब्द, वायूत स्पर्श, अग्नीत रूप, जलात रस, पृथ्वीत गंध; प्रत्येक पुढील तत्त्वात नवा गुण जोडला जातो. यानंतर इंद्रिये, कर्मेंद्रिये व मन आणि त्यांची कार्ये सांगितली आहेत; तसेच देहधारी जीवांच्या उत्पत्तीसाठी भूततत्त्वांचा संयोग का आवश्यक आहे हे स्पष्ट केले आहे. या सर्व तत्त्वांच्या संयोगातून जलावर स्थित ब्रह्मांडरूपी अंडे तयार होते; त्यात विष्णू ब्रह्मारूप धारण करून सृष्टी करतो, कल्पांपर्यंत पालन करतो आणि शेवटी संहार करून सर्व जगत् स्वतःमध्ये लीन करतो—रक्षण व प्रलयरूपे धारण करून।
Adhyaya 3
Qualities of the Five Great Elements; Description of Sudarśana-dvīpa and Mount Meru
ऋषींनी सूतांना विनंती केली की नद्या, पर्वत, जनपदे आणि पृथ्वीचा विस्तार यांचे सविस्तर वर्णन सांगावे. त्यावर प्रथम तत्त्वचिंतन मांडले जाते—पंचमहाभूत जगात सर्वत्र व्यापलेली असून त्यांच्या गुणांची क्रमवार गणना होते: पृथ्वी पाच गुणांनी युक्त (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध), जलात गंध नसतो, आणि पुढे अग्नी, वायू व आकाशात गुण क्रमशः कमी होत जातात. जीव व तत्त्वे आपापल्या मर्यादेत राहिली तर समता व व्यवस्था टिकते; मर्यादा ओलांडल्यास वैषम्य, देहधाऱ्यांमध्ये संघर्ष, तसेच जन्म-मृत्यूची परंपरा चालू राहते. सूत सांगतात की अचिंत्य विषय केवळ तर्काने निश्चित करू नयेत. यानंतर भूगोलवर्णन येते—सुदर्शन-द्वीपाचा वर्तुळाकार आकार, समुद्र व पर्वतसीमा, पिंपळवृक्ष व शशचिन्हाचा प्रसंग. मेरूला केंद्र मानून वर्षे, पर्वत, दिव्य समाजांची रचना आणि गंगेच्या अनेक प्रवाहांत प्रकट होण्याचे वर्णन केले जाते.
Adhyaya 4
Description of Uttara-Kuru and the Meru-Flank Regions (Bhadrāśva, Sudarśana Jambū, Solar Attendants)
ऋषींच्या प्रश्नावरून सूत मेरुपर्वताच्या उत्तर पार्श्वाचे वर्णन करतात. तेथे उत्तर-कुरु हा सिद्धांनी सेविलेला पवित्र देश असून सुगंधी, सदैव फुलणाऱ्या वृक्षांनी तो नटलेला आहे. ‘क्षीरीण’ कल्पवृक्षांपासून अमृतासारखे दूध झरते; त्यातून वस्त्रे, अलंकार इत्यादी मनोवांछित पदार्थही प्राप्त होतात. येथे कर्मफल व मानवी जन्म यांचा संबंध सांगितला आहे—स्वर्गलोकातून पतित झालेले काही जीव उत्तर-कुरुमध्ये सुंदर, कुलीन मानव म्हणून जन्म घेतात; ते युगलरूपाने सुसंवादात राहतात, रोगरहित, दीर्घायुषी व सदैव तरुण असतात. भद्राश्वातील भद्राशाल वनात काळ्या आंब्याचा रस पिल्याने त्यांचे यौवन अक्षय राहते. नील व निषध पर्वतांच्या मध्ये महान सुदर्शन जंबूवृक्ष स्थित आहे; त्यावरून ‘जंबूद्वीप’ हे नाव प्रसिद्ध झाले असे सांगितले आहे. शेवटी ब्रह्मलोकातून पतित काही जण ब्रह्मघोषक बनून सूर्याचे परिचर होतात; ते सूर्यांत प्रवेश करतात आणि सूर्याच्या उष्णतेच्या प्रभावाने पुढे चंद्रातही प्रवेश करतात—असा विश्वरचनेचा प्रसंग येऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 5
Names of Regions and Mountains: Ramaṇaka, Hiraṇmaya, Airāvata, and the Turn to Vaikuṇṭha
ऋषी वर्षे, पर्वत आणि तेथील निवास यांची अचूक नावे व वर्णन विचारतात. सूत मुनी विश्वरचनेचे कथन सुरू करतात—श्वेत पर्वताच्या दक्षिणेस व निषधाच्या उत्तरेस रमणक वर्ष आहे; तेथे मनुष्य कुलीन, गौरवर्ण, स्पर्धकविरहित आणि अत्यंत दीर्घायुषी होऊन सुखाने राहतात। यानंतर नील व निषध यांच्या मधील हिरण्मय वर्ष सांगितले आहे; तेथे हैरण्वती नदी वाहते आणि रत्न-सुवर्णनिर्मित भव्य प्रासाद शोभून दिसतात। शृंगवताच्या पलीकडे ऐरावत वर्ष येते; तेथे सूर्याचा मार्ग दिसत नाही, जरा लागत नाही; तेथील प्राणी कमलप्रभ, सुगंधी, संयमी असून अन्नाविना स्थित राहतात। अखेरीस वर्णन वैकुण्ठाकडे वळते—वैकुण्ठात हरि सुवर्ण, मनोजव रथावर विराजमान आहेत; तेच कर्तृत्वशक्ती, पंचभूततत्त्वे आणि यज्ञतत्त्व (यज्ञ/अग्नी) म्हणूनही ओळखले जातात।
Adhyaya 6
The Glory of Bhārata-varṣa: Enumerating Mountains, Rivers, and Regions
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—पुण्यदायी व मोक्षप्रद भारतवर्षाचे माहात्म्य सांगावे. सूत भारताला मित्रदेव व वैवस्वत मनू यांना प्रिय अशी पवित्र भूमी म्हणून गौरवितात आणि आदर्श राजे व वंशस्मृती यांच्या उल्लेखाने तिची महिमा दृढ करतात. यानंतर पवित्र भूगोलाचे क्रमबद्ध निरूपण येते—सात प्रमुख पर्वतरांगा नामनिर्देशाने सांगितल्या जातात. पुढे नद्यांची विस्तृत यादी दिली असून त्या देवस्वरूप, पापहरिणी व तीर्थरूप शुद्धीकरण करणाऱ्या म्हणून वर्णिल्या आहेत. अखेरीस जनपदे व जाती यांची गणना, आर्य–म्लेच्छ सीमांचे संकेत सहित, केली जाते. निष्कर्ष असा की या विषयाचे अल्प ज्ञानही साधकाच्या पात्रतेनुसार धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गात फलदायी ठरते.
Adhyaya 7
Yuga Order, Lifespan Measures, and Traits of Beings in Bhārata-varṣa
ऋषींनी सूतांना विचारले—भारतवर्ष व हिमवत् (हिमालय) यांचा विस्तार किती, तसेच येथे प्राण्यांचे आयुष्य, बल आणि शुभ-अशुभ अवस्था कशा असतात. सूतांनी उत्तर देताना भारतवर्षातील युग-रचना सांगितली—कृत, त्रेता, द्वापर आणि तिष्य (कली) युग। आयुष्याचे प्रमाण त्यांनी दिले—कृतयुगात ४०००, त्रेतायुगात ३०००, द्वापरयुगात २०००; आणि तिष्ययुगात आयुष्य अत्यंत कमी, अस्थिर व दुःखमय होते. कृतयुगात प्रजा बलवान व रूपवान; ऋषी तपोसमृद्ध आणि क्षत्रिय पराक्रमी असतात. त्रेतायुगात चक्रवर्ती सम्राटांचे वर्चस्व; द्वापरयुगात तेज असले तरी परस्पर-विनाश वाढतो; आणि कलियुगात क्रोध, लोभ, असत्य, मत्सर, कपट व द्रोह हे दोष प्रबळ होतात. मध्येच संक्षेपाने द्वापराच्या मध्यप्रसंगाशी जोडून गुणोत्तर, हैमवत व हरिवर्ष यांची नावेही येतात।
Adhyaya 8
Description and Measurements of Śākadvīpa (with Oceans, Mountains, Varṣas, and Rivers)
या अध्यायात सप्तद्वीप-विश्ववर्णन पुढे सरकते. प्रथम जंबूद्वीपाचा विस्तार व जंबूपर्वताचे परिमाण सांगून, त्याच्या दुप्पट विस्ताराचा लवणसमुद्र वर्णिला आहे. त्यानंतर जंबूद्वीपाच्या दुप्पट शाकद्वीपाचा परिचय देऊन तो क्षीरसमुद्राने वेढलेला आहे असे सांगितले आहे. पुढे शाकद्वीपाची अंतर्गत रचना—रत्नमय पर्वत (मेरु इत्यादींसह मलय, जलधार, रैवतक, श्यामगिरी, दुर्गशैल), वर्षविभाग, तसेच पर्वत-पुरुषनामांशी निगडित नामपरंपरा/वंशसूचना—यांचे वर्णन येते. तेथील लोक शिवपूजक आहेत; सिद्ध व चारणांचा वास आहे; चोरीचा अभाव आहे आणि दंडप्रधान राजसत्तेचा उल्लेखही नाही. गंगेच्या प्रवाहांसह अनेक पवित्र नद्यांची नावे सांगितली आहेत. शेवटी ऋषी अधिक सविस्तर कथनाची विनंती करतात, म्हणून हा अध्याय पुढील विस्तृत वर्णनाचा प्रवेशद्वार ठरतो.
Adhyaya 9
Description of Continents, Oceans, Regions, and the Measure of the World
अध्यायाच्या आरंभी सूत उत्तर-द्वीपांचा संक्षिप्त वृत्तान्त सांगतात; पुढे अंतर्गत संवादात पुलस्त्य जगाच्या भूगोलरचनेचे वर्णन करतात. घृत, दधिरस, सुरा आणि क्षीर यांचे समुद्र; समुद्रांनी वेढलेले पर्वत; तसेच क्रमाने वाढत जाणारे द्वीप—असा विश्वरचनेचा क्रम येथे मांडला आहे. मनःशिला, कृष्ण, महाक्रौञ्च, गोमंत इत्यादी पवित्र स्थळांची नावे येतात आणि नारायण/केशव दिव्य रत्नांचा अधिष्ठाता व रक्षक म्हणून वर्णिला आहे. सुनामा, सुदुर्धर्ष, हेमपर्वत, कुमुद, पुष्पवान, कुशेशय, हरिगिरी इत्यादी पर्वत; औद्भिद ते कापिलपर्यंतचे वर्ष-प्रदेश; आणि क्रौञ्चादि पर्वतांशी निगडित विभाग यांची गणना केली आहे. काही लोकांत मृत्यू, रोग व अव्यवस्था नसलेली आदर्श समाजव्यवस्था वर्णिली असून ईश्वर एकधर्माचा धारक व लोकांचा व्यक्तिगत पालक-राजा आहे असे प्रतिपादन केले आहे. शेवटी विशाल विश्वव्यवस्था-धारण करणारा पर्वत व दिशांचे गज यांचे वर्णन येते; हे श्रवण केल्याने समृद्धी, तेजवृद्धी व पितृतृप्ती होते—ही फलश्रुती पर्वणी विधीशी जोडली आहे.
Adhyaya 10
Inquiry into Sacred Fords and the Merit of Earth-Circumambulation (Narada–Yudhishthira; Entry into the Dilipa–Vasistha Episode)
ऋषींनी पृथ्वीचे परिमाण व नद्यांची रचना ऐकून समाधान व्यक्त केले आणि सूतांना विनंती केली की सर्व पावन तीर्थांचे सविस्तर वर्णन व प्रत्येक तीर्थाचे विशेष फल सांगावे. सूतांनी या प्रश्नाचे महत्त्व सांगून प्राचीन संवादाची कथा सुरू केली—वनवासकाळात पांडवांजवळ, धर्मनिष्ठ द्रौपदीसह युधिष्ठिराशी नारदांचे आगमन. नारदांचा आदरपूर्वक सत्कार झाला. त्यांनी युधिष्ठिराला वर देण्याची तयारी दर्शवून प्रश्न विचारण्यास सांगितले. तेव्हा धर्मपुत्राने विचारले—तीर्थभक्तीने संपूर्ण पृथ्वीची परिक्रमा करणाऱ्यास पूर्ण फल काय मिळते? नारदांनी उत्तर देताना दृष्टांत म्हणून दिलीप–वसिष्ठ प्रसंग मांडला—भागीरथीच्या गंगाद्वारी दिलीप राजा तर्पण व नियत विधी करीत होता; वसिष्ठ आले, राजाने पूजा केली, ऋषी प्रसन्न झाले—आणि पुढील तीर्थफल-उपदेशाची भूमिका तयार झाली.
Adhyaya 11
Description of the Fruits of Pilgrimage (Puṣkara Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात विनय, इंद्रियनिग्रह आणि सत्यवचन हे ऋषींना प्रिय करणारे गुण म्हणून गौरविले आहेत; या गुणांनी देव/पितृसंबंधी दर्शनाची पात्रताही प्राप्त होते असे सूचित केले आहे. पुढे पृथ्वी-परिक्रमेचे फळ आणि एकंदर तीर्थधर्माचे तत्त्व काय, असा प्रश्न उपस्थित होतो. उपदेशाचा निष्कर्ष असा की तीर्थयात्रेचे ‘खरे फळ’ केवळ संयमी जनांनाच मिळते—जे देह-मन संयत ठेवतात, कपट व अहंकार टाळतात, संतुष्ट, शुचिर्भूत, सत्यनिष्ठ व समदर्शी राहून भक्तियुक्त असतात. यानंतर खर्चिक यज्ञांची तुलना केली आहे, जे गरीबांसाठी अनेकदा अप्राप्य असतात; आणि तीर्थयात्रा यज्ञतुल्य किंवा त्याहूनही श्रेष्ठ पुण्यदायिनी आहे असे प्रतिपादन केले आहे. पुष्करतीर्थ सर्वश्रेष्ठ मानले आहे—त्याचे स्मरणमात्र पापशुद्धी करते; तेथे ब्रह्मदेवाचा निवास सांगितला आहे; देव-पितृपूजा, स्नान आणि एका ब्राह्मणास भोजन घातल्यानेही अश्वमेध व दीर्घकाळच्या अग्निहोत्राइतके महान पुण्य मिळते असे वारंवार सांगितले आहे।
Adhyaya 12
Pilgrimage Itinerary: Jambū-path and Associated Tīrthas (Merit of Aśvamedha/Agniṣṭoma)
या अध्यायात स्वर्गखण्डातील तीर्थयात्रेचा मार्गक्रम स्पष्ट केला आहे. वसिष्ठ मुनी राजाला सांगतात की शुभ प्रदक्षिणा करून पितृ, देव व ऋषींनी पूजिलेल्या जंबू-पथात प्रवेश करावा. पुढे क्रमाने दुलिकेचा आश्रम, अगस्त्याश्रम, कन्याश्रम व धर्मारण्य, ययातिपतन, महाकाल, कोटितीर्थ, उमापतीचे पवित्र स्थान आणि भद्रवट/ईशान-क्षेत्र अशी तीर्थस्थाने सांगितली आहेत। यात्रेत संयमित आहार, एकाकी प्रवेश, पितृ-देव पूजन आणि अल्प उपवास यांचे विधान आहे; नर्मदेत तर्पण केल्याने विशेष पुण्य मिळते असे म्हटले आहे। या तीर्थसेवनाने अश्वमेध व अग्निष्टोम यज्ञासमान फल, समृद्धी, स्वर्गातील मान आणि शिवकृपेने गणपतीसमान पदप्राप्ती होते असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 13
Narmadā Māhātmya with the Praise of Amarakantaka Tīrthas
या अध्यायात वसिष्ठांनी नर्मदेची पापहारी तीर्थरूपे स्तुती केली होती, तिचे स्मरण करून ‘ती सर्वत्र का प्रसिद्ध आहे?’ अशी जिज्ञासा निर्माण होते. नारद नर्मदेला नद्यांमध्ये श्रेष्ठ म्हणतात—ती सर्व प्राण्यांना तारते आणि पापांचा नाश करते. इतर नद्या काही विशिष्ट स्थानीच पवित्र मानल्या जातात किंवा काळानंतर शुद्ध करतात; परंतु नर्मदा सर्वत्र पवित्र असून केवळ दर्शनानेही शुद्धी देते—असा तुलनात्मक नदीधर्म सांगितला आहे। पुढे पश्चिम कलिंग प्रदेशातील अमरकंटक हा त्रैलोक्य-पावन पर्वत म्हणून वर्णिला आहे, जिथे ऋषी सिद्धी प्राप्त करतात. तेथे स्नान, एकरात्र उपवास, ब्रह्मचर्य, संयम, अहिंसा तसेच जनेश्वर व रुद्रकोटी इत्यादी स्थळी श्राद्ध-पिंडदान केल्यास पितरांना अद्भुत तृप्ती मिळते व स्वर्गीय फळ प्राप्त होते; अखेरीस रुद्रलोकप्राप्ती आणि शुभ पुनर्जन्माचे फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 14
Origin of Jaleśvara Tīrtha and the Devas’ Appeal to Śiva against Bāṇa/Tripura (Nārada’s Mission)
या अध्यायात नर्मदा सर्व पवित्र नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असल्याचे गौरविले आहे; तिच्या तीरावरील अनेक तीर्थांचे जाळे सांगून पुढे प्रसिद्ध जलेश्वर-तीर्थाची उत्पत्तिकथा मांडण्याचा प्रसंग येतो। प्राचीन काळी ऋषी, इंद्र व मरुद्गण, दानव बाण आणि त्याची चालती दिव्य नगरी त्रिपुरा यांच्या भयाने व्याकुळ होऊन शिवाची स्तुती करीत आश्रय मागतात. नर्मदातटी महेश्वर त्यांना धीर देतात आणि त्रिपुरावधाचा उपाय विचारून नारदांना बोलावून त्वरित त्रिपुराकडे पाठवतात. नारद रत्नमय नगरीत प्रवेश करतात; बाण त्यांचा सत्कार करतो. नारद गृहस्थांना, विशेषतः अनौपम्येला, तिळधेनू-दान, शुभ तिथी व संक्रांती-संधींमध्ये स्त्रियांचे व्रत-उपवास इत्यादी पुण्यकर्मांचा उपदेश करतात. ते वैयक्तिक भेटवस्तू नाकारून गरजू ब्राह्मणांना दान करण्यास सांगून निघून जातात; त्यांच्या प्रस्थानाने त्रिपुरेत एक सूक्ष्म ‘भेद’ निर्माण होतो, असे कथन आहे।
Adhyaya 15
The Burning of Tripura and the Sacred Greatness of Amarakāṇṭaka (Jvāleśvara on the Narmadā)
नर्मदातीरावरील हरेश्वर क्षेत्रात रुद्र त्रिपुर-विनाशाची सिद्धता करतात. देवता व वैदिक तत्त्वांनी रचलेला दिव्य रथ आणि आयुध-व्यवस्था उभी राहते; मग बाणाने विद्ध झालेले त्रिपुर प्रलयासारख्या अग्नीत फुटून उठते. दिशादाह, उत्पात व भयकारी चिन्हे दिसतात; पीडित जीव, विशेषतः स्त्रिया, अग्नीला दोष देत विलाप करतात. वैश्वानर/अग्नी उत्तर देतो—मी ईश्वराच्या आज्ञेनेच कार्य करतो, स्वेच्छेने नव्हे. या संहारात दानव बाण शिवाचे अद्वितीय सर्वोच्चत्व ओळखतो. तो मस्तकी लिंग धारण करून तोटक छंदातील स्तोत्र अर्पण करीत शरण मागतो; प्रसन्न शंकर त्याला अभय, संरक्षण व अवध्यत्वाचा वर देतात. पुढे ही विश्वव्यापी घटना तीर्थ-भूगोलात रूपांतरित होते—त्रिपुर-पतनाशी संबंधित अंश/प्रकट रूपे श्रीशैल व अमरकण्टक येथे शैव-स्थाने म्हणून प्रतिष्ठित होतात. नर्मदेवरील अमरकण्टकात त्या ज्वलित स्मृतीला ‘ज्वाळेश्वर’ म्हणतात. ग्रहणस्नान व अमरकण्टक-यात्रेने महान पुण्य आणि रुद्रलोकप्राप्ती सांगितली आहे.
Adhyaya 16
Māhātmya of the Kāverī–Narmadā Confluence (Patreśvara Tīrtha): Sin-Removal and Merit
या अध्यायात कावेरी–नर्मदा संगमाचे जगप्रसिद्ध पापहर तीर्थ म्हणून माहात्म्य सांगितले आहे. युधिष्ठिरप्रमुख ऋषींनी ‘या संगमाची खरी कथा काय आणि पापीही कसा मुक्त होतो’ असे विचारल्यावर पुलस्त्य मुनी भीष्मांना हा वृत्तान्त सांगतात. कुबेराने या तीर्थावर शंभर दिव्यवर्षे तप केले. महादेव शिव प्रसन्न होऊन वर देतात—कुबेर यक्षांचा आद्य संस्थापक व अधिपती होईल; त्यानंतर त्याचा आपल्या कुलात अभिषेक होतो. यावरून तीर्थफळ सांगितले आहे—येथे स्नान करून शिवपूजा केल्यास अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य मिळते व रुद्रलोकप्राप्ती होते; दीर्घ स्वर्गसुखानंतर पुण्य क्षीण झाल्यावर धर्मनिष्ठ राजा म्हणून पुनर्जन्म होतो. येथील जलपानाने चांद्रायणव्रतासमान पुण्य मिळते; हे स्थान ‘पत्रेश्वर’ नावाने पापनाशात सर्वोत्तम मानले आहे।
Adhyaya 17
Narmadā Tīrtha-Māhātmya: Patreśvara and the Sequence of Sacred Fords
या अध्यायात नारद व पुराणवक्ता राजाला (युधिष्ठिरासहीत) नर्मदेच्या उत्तर तीरावरील तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात. आरंभ पत्रेश्वरापासून होतो—एक योजन विस्ताराचे, सर्वपापहर तीर्थ म्हणून त्याची कीर्ती आहे. पुढील तीर्थांमध्ये स्नान केल्याने क्रमाक्रमाने देवांसह आनंद, इच्छित रूपप्राप्ती, दीर्घ दिव्यभोग, ब्रह्मलोकात मान, रुद्रलोकप्रवेश, गोलोकप्राप्ती आणि अगदी अपराजेयत्व असे फळ वर्णिले आहे. इंद्रजित, मेघराव/मेघनाद, ब्रह्मावर्त, अङ्गारेश्वर, कपिला-तीर्थ, काञ्ची-तीर्थ, कुण्डलेश्वर, पिप्पलेश्वर आणि विमलेश्वर/देवशिखा इत्यादी अनेक तीर्थे व शिवलिंगस्थाने नामनिर्देशाने येतात. शेवटी नर्मदा रुद्रसमुद्भवा व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ अशी तिची स्तुती केली आहे; स्तोत्रभागात नित्यपाठाने वर्णानुसार लाभ, तसेच नर्मदास्मरण हे सतत पोषण व शुद्धीचे कारण असून ब्रह्महत्येसारख्या महापापातूनही मुक्ती देते, असे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 18
Tīrtha-Māhātmya Sequence: Sacred Fords, Baths, Gifts, and Śrāddha (Narmadā-Belt Itinerary)
या अध्यायात (स्वर्गखण्ड) नर्मदा-तटावरील तीर्थमाहात्म्याचा क्रमवार प्रवास सांगितला आहे. पुलस्त्य मुनी राजा/भीष्मास उद्देशून प्रत्येक तीर्थी विधिपूर्वक स्नान, उपवास, दान (सुवर्ण, गोदान, वृषोत्सर्ग) तसेच पितृकर्म—पिंडदान व श्राद्ध—करावे असे उपदेश करतात। स्कंदतीर्थ, आङ्गिरस, लाङ्गल, वटेेश्वर, संगमेश्वर, भद्रतीर्थ, अङ्गारेेश्वर, अयोनिसंगम, पाण्डवेश्वरक, कम्बोटिकेश्वर, चंद्रभागा, शक्रतीर्थ, ब्रह्मावर्त, कपिलातीर्थ, नर्मदेश्वर, मासेश्वर, नागेश्वर, कालेेश्वर, अहल्यातीर्थ, सोमतीर्थ, स्तंभतीर्थ, योधनिपुर (विष्णुतीर्थ), अमोहक आणि सिद्धेश्वर/कुसुमेश्वर—या सर्व ठिकाणांचे विशेष विधी व फळे वर्णिली आहेत। या तीर्थसेवेमुळे जन्मोजन्मीचे पाप नष्ट होते, अक्षय पुण्य प्राप्त होते, रुद्र/सोम/सूर्यलोकांत मान मिळतो, समृद्धी व राज्यऐश्वर्य वाढते आणि अभेद्यत्व लाभते। सिद्धेश्वराची प्रातःपूजा केल्यास मोक्षप्राप्तीचाही महिमा सांगितला आहे।
Adhyaya 19
The Greatness of Śukla Tīrtha: Bathing, Fasting, Charity, and Śiva Worship
या अध्यायात प्रथम भक्ताला महापुण्यदायी तीर्थांकडे प्रवृत्त करून पुढे शुक्ल-तीर्थाची उत्पत्ती व सर्वोच्च महिमा सांगितला आहे. हिमालयातील दिव्य स्थळी उमा-सह महादेव गणांनी वेढलेले विराजमान असता, एक याचक (किंवा मार्कण्डेय) संसारातून सहज पार होण्याचा मार्ग आणि पाप-नाशक श्रेष्ठ तीर्थ विचारतो. शिव शुक्ल-तीर्थाचे स्तवन करतात—तेथे स्नान केल्याने ब्रह्महत्या इत्यादी घोर पापेही नष्ट होतात. ग्रहणकाळी व पर्व-संधींमध्ये त्याचे पुण्य विशेष वाढते, आणि त्याची परिक्रमा एक योजनपर्यंत मानली आहे. व्रतविधानात अहोरात्र उपवास, रात्रजागरण गीत-नृत्यासह, पहाटे स्नान, तुपाने अभिषेक करून शिवपूजन, गुरूला भोजन घालणे व सत्यधर्माने दान करणे सांगितले आहे. यामुळे अक्षय फल, दिव्य भोग, आणि अखेरीस पुनर्जन्ममुक्ती व शिवलोकात मान मिळतो।
Adhyaya 20
Pilgrimage Sequence on Sacred Fords (Narmadā Region): Bhṛgu-tīrtha, Śiva-vratas, and Merit Amplification
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी भीष्मास नर्मदा-तटावरील तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात. नरकतीर्थ, गोतीर्थ, कपिला, गणेश्वर, भृगुतीर्थ, गौतमीश्वर, एरण्डी, कनखल, ईशतीर्थ, वराहतीर्थ, सोमतीर्थ, रुद्रकन्या, देवतीर्थ व शिखितीर्थ इत्यादी ठिकाणी स्नान-पूजा करावी आणि ज्येष्ठ चतुर्दशी, अङ्गारक-योग, श्रावण कृष्ण-चतुर्दशी, भाद्रपद अमावस्या, द्वादशी व पौर्णिमा अशा तिथींना व्रतांचे आचरण करावे असे विधान आहे. कपिला गायीचे दान, ब्राह्मणभोजन, तर्पण आणि ग्रहणकाळातील दान यांमुळे पुण्य अनेकपटींनी वाढते व पापक्षय होतो असे सांगितले आहे. मधोमध भृगु–शिव–पार्वती संवाद येतो. भृगुने केलेले “करुणाभ्युदय” स्तोत्र ऐकून महादेव प्रसन्न होतात, वर देतात आणि रुद्रवेदी प्रदान करून भृगुतीर्थाची प्रतिष्ठा करतात; हे तीर्थ पापनाशक असून तेथे देहांतही कल्याणकारी मानला आहे. अध्यायात वारंवार प्रतिपादन आहे की येथील कर्मे अश्वमेधयज्ञासमान फल देतात आणि साधकाला रुद्रलोक किंवा विष्णुलोकाची पुनरावृत्तिरहित प्राप्ती होते।
Adhyaya 21
Narmadā Pilgrimage Itinerary: Sequence of Tīrthas, Rites, and Fruits
या अध्यायात नारद राजेंद्राला पुलस्त्यांच्या वचनानुसार नर्मदा-तटावरील तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात. नर्मदा-मंडळातील अनेक तीर्थांची अनुक्रमे नावे देऊन तेथे स्नान, उपवास, दीपदान, पितरांसाठी पिंड-तर्पण, तसेच वृषभदान इत्यादी दानधर्मांची विधी वर्णिली आहे. प्रत्येक तीर्थाशी ठराविक फल जोडलेले आहे—पापक्षय, ब्रह्महत्यादि महादोषांचा नाश, पुत्र-पशु-धनप्राप्ती व इच्छापूर्ती, नरकभयातून मुक्ती आणि पुनर्जन्मनिवृत्ती। तसेच पितृलोक, रुद्रलोक, ब्रह्मलोकप्राप्ती, इंद्रतुल्य राज्य-ऐश्वर्य किंवा गणेश्वरपदाची सिद्धी यांचेही प्रतिपादन आहे. शेवटी विमलेश्वर/सागरेश्वर प्रसंगांचे परम माहात्म्य सांगून, या अध्यायाचे श्रवण-पठन सर्व वर्णांना, अगदी मंदबुद्धीलाही, व्यापक शुभफल देणारे आहे असे ठामपणे म्हटले आहे।
Adhyaya 22
Narmadā (Revā) Tīrtha Greatness: The Gandharva Maidens’ Curse Narrative (Acchodā Episode Begins)
अध्याय २२ मध्ये प्रथम रेवा/नर्मदेचे परम तीर्थत्व वर्णिले आहे. तिच्या नामस्मरणाने व जलाच्या एका थेंबानेही मलिनता जळून जाते, पापक्षय होतो आणि मोक्षप्राप्ती होते—म्हणून ती सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानली आहे. राजाच्या प्रश्नामुळे कथा पुढे सरकते. अच्छोदा सरोवराजवळ गौरीपूजेत तत्पर पाच दिव्य कन्या—प्रमोहीनी, सुशीला, सुस्वरा, सुतारा आणि चंद्रिका—यौवन, कलानिपुणता व भक्तीने युक्त अशी वर्णिली आहेत. तेथे एक देखणा ब्रह्मचारी येतो; त्याला पाहून त्या कामवश होऊन त्याला आपले करण्याचा आग्रह धरतात, पण तो आश्रमधर्म व विवाहकर्माचे योग्य काळ-नियम सांगून त्यांना थांबवितो. विवाद वाढताच परस्पर शाप होतो—तो त्यांना पिशाची होण्याचा शाप देतो आणि त्या त्यालाही तसाच शाप देतात. परिणामी सर्वजण भयावह अवस्थेत पडतात. या प्रसंगातून पवित्र स्थळीही अधर्मजन्य आवेगाचे दुष्परिणाम आणि कर्मविपाकाची अटळता स्पष्ट होते; अच्छोदा-प्रकरणाची सुरुवात येथेच होते.
Adhyaya 23
The Greatness of the Revā (Narmadā): Release from the Piśāca Curse
लोमश मुनी येताच भुकेने व्याकुळ झालेले पिशाच त्यांच्या जवळ येतात; पण त्यांच्या तेजाला न सहन होऊन दूरूनच दंडवत् नमस्कार करून शरण मागतात. त्यांतील एक याचक सत्संगाचे माहात्म्य सांगतो—प्रसिद्ध तीर्थस्नानापेक्षाही साधुसंग अधिक पुण्यदायी आहे. ते आपली कथा सांगतात—आम्ही गंधर्वकन्या आणि एक ब्राह्मणपुत्र; परस्पर शापामुळे पिशाचरूपात पडलो आहोत. करुणेने लोमश त्यांना धर्ममार्गाने स्मृती परत येणे व शाप नष्ट होणे शक्य आहे असे सांगून एकच प्रायश्चित्त ठरवतात—रेवा (नर्मदा) नदीत विधिपूर्वक स्नान. अध्यायात रेवाचे पापहरण व मोक्षदायिनी सामर्थ्य वर्णिले आहे; इतर नद्यांच्या फळांची तुलना व प्रमुख नद्यांची नावेही येतात. रेवाजलाचा एक थेंब लागता ते शुद्ध होऊन दिव्य रूप प्राप्त करतात, नर्मदेची स्तुती करतात, विवाह व पूजन करून विष्णुलोकास जातात. ही कथा ऐकणेही पापनाशक म्हटले आहे.
Adhyaya 24
Pilgrimage Itinerary and Merits: Sindhu–Sarasvatī–Ocean Confluences and Named Tīrthas
या अध्यायात युधिष्ठिराच्या प्रश्नावर नारदाच्या माध्यमातून आणि अंतर्भूत ऋषिवाणीने (पुलस्त्य इ.) वसिष्ठकथित तीर्थ-माहात्म्याची यात्रा-परंपरा पुढे चालते. तीर्थयात्रीने ब्रह्मचर्य, इंद्रियनिग्रह, मिताहार व नियमपालन करावे, असे स्पष्ट उपदेशिले आहे. दक्षिण सिंधु प्रदेशातील चर्मण्वती, अर्बुद, वसिष्ठाश्रम, पिंगातीर्थ, प्रभास, सरस्वती–सागर-संगम, वरदान, द्वारावती, पिंडारक, तिमी/तिमिरात्र, वसुधारा, सिंधुतम, ब्रह्मतुंग, रेणुकातीर्थ, पंचनद, भीमा, गिरिकुंज आणि विमला अशी नामांकित तीर्थस्थाने क्रमाने वर्णिली आहेत. प्रत्येक ठिकाणी स्नान, पूजा, प्रदक्षिणा व पितृतर्पण यांची फलश्रुती सांगितली आहे—महायज्ञतुल्य पुण्य, विपुल गोदानासमान फल, पापनाश, स्वर्गातील मान-सन्मान आणि अखेरीस पुनर्जन्मापासून मुक्तीपर्यंतची प्राप्ती।
Adhyaya 25
Merits of Vitastā, Devikā, Rudrakoṭī and Sarasvatī Sacred Fords
अध्याय २५ मध्ये काश्मीर-संबंधित वितस्ता नदीपासून सुरू होणारी तीर्थयात्रा सांगितली आहे; येथे श्रौत यज्ञांचा महिमा सर्वसामान्यांना सुलभ अशा तीर्थसेवेत रूपांतरित होतो. वितस्तेत स्नान व पितृतर्पण केल्यास वाजपेय यज्ञाइतके पुण्य मिळते असे म्हटले आहे. पुढे मलदा तीर्थात सायंकाळी संध्यास्नान, तसेच सात ज्वाळांच्या अग्नीत चरु-होम करण्याचे विधान आहे; हा होम मोठ्या गोदानांपेक्षा व महायज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ फल देतो असे वर्णन आहे. यानंतर रुद्राच्या धामात प्रवेश केल्याने अश्वमेधाचे फळ प्राप्त होते. देविका तीर्थ हे जगप्रसिद्ध शिवस्थान म्हणून गौरविले असून ब्राह्मणोत्पत्तीच्या कथेशीही त्याचा संबंध सांगितला आहे. कामाख्या इत्यादी नामांकित स्थळांचे दर्शन सिद्धिदायक व मृत्युभय नष्ट करणारे ठरते असे प्रतिपादन आहे. पुढे ‘दीर्घसत्र’ नावाच्या दिव्य यागसत्राचे वर्णन येते—यात्रा सुरू केली तरी पुण्यसंचय होतो. सरस्वतीची गुप्त होऊन पुन्हा प्रकट होणारी धारा चमसोद्भेद, शिवोद्भेद, नागोद्भेद, शशयान/पुष्करा इत्यादी तीर्थांशी जोडली आहे; कार्तिकस्नानाचा महिमा, रुद्रकोटीतील मुनिप्रसंग, आणि शेवटी चैत्रातील शुभ तिथीस संगमावर जनार्दनपूजा करून अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 26
Kurukṣetra and Sarasvatī Tīrthas: Pilgrimage Itinerary and the Sanctification of Rāma-hrada (Paraśurāma’s Lakes)
या अध्यायात कुरुक्षेत्र व सरस्वती-तीर्थपरिसर यांवर केंद्रित अशी तीर्थयात्रेची शिस्तबद्ध रूपरेषा दिली आहे. श्रद्धा, नियंत्रित आहार, प्रसंगानुसार ब्रह्मचर्य आणि विधिपूर्वक स्नान—या नियमांनी केलेली यात्रा महायज्ञांइतके फल देते व सहस्र गोदानासारख्या महादानांच्या तुल्य पुण्य प्रदान करते, असे सांगितले आहे. अनेक तीर्थे (काही ‘द्वारपाल’ तीर्थांसह) क्रमाने वर्णून प्रत्येकाचे विशेष फल व प्राप्तिलोक—ब्रह्मलोक, सूर्यलोक, नागलोक, विष्णुलोक इत्यादी—निर्दिष्ट केले आहेत। मध्यभागी रामह्रद येथे भृगुराम परशुरामाची स्मृती येते. त्यांचे पितर त्यांच्या पितृभक्तीचे स्तवन करून तपस्येद्वारे प्रायश्चित्ताचा उपाय देतात व वर देतात की त्यांची सरोवरे जगप्रसिद्ध तीर्थे ठरतील. तेथे स्नान व पितृतर्पण केल्याने दुर्लभ वर, पापशुद्धी व कल्याणसिद्धी मिळते—अशा रीतीने भूगोल, पितृकर्म आणि मोक्षभावना एका भक्तिमय नकाशात एकत्र गुंफली जाते।
Adhyaya 27
Tīrtha-Māhātmya of the Sarasvatī Region and the Praise of Kurukṣetra (Pilgrimage Merits)
या अध्यायात सरस्वती-प्रदेशातील तीर्थे आणि कुरुक्षेत्राची महिमा यांचा क्रमवार तीर्थयात्रा-मार्ग सांगितला आहे. आरंभी कन्या-तीर्थ व ब्रह्मयोनी/ब्रह्माचे धाम येते; पुढे सोम-तीर्थ व सप्तसारस्वत येथे मङ्कणक ऋषीची कथा—आनंदोन्मत्त नृत्य, शिवाचे हस्तक्षेप, आणि स्नानानंतरच्या पूजेची स्तुती—विस्ताराने वर्णिली आहे. त्यानंतर औशनस, कपालमोचन, अग्नि-तीर्थ, विश्वामित्र-तीर्थ, पृथूदक, मधुस्रव, सरस्वती–अरुणा-संगम, शतसहस्रक/साहस्रक, रेणुका-तीर्थ, पंचवट, कुरु-तीर्थ, अस्थिपुर, स्थाणुवट, बदरी, दधीचि, कन्याश्रम, संनिहिती, गंगा-ह्रद इत्यादी प्रमुख तीर्थांची यादी येते. स्नान, उपवास, श्राद्ध व देवपूजा यांना श्रौत यज्ञांइतकेच फलदायी म्हटले असून, शेवटी कुरुक्षेत्राच्या सीमा व त्याच्या परम पावित्र्याचे विस्तृत स्तवन केले आहे।
Adhyaya 28
Tīrtha-Māhātmya: Dharmatīrtha, Plakṣādevī Sarasvatī, Śākambharī, and Suvarṇa (Kṛṣṇa–Rudra Episode)
हा अध्याय तीर्थ-माहात्म्याच्या रूपाने यात्राक्रम सांगतो. प्रारंभ धर्मतीर्थापासून होतो—धर्माच्या तपाने प्रतिष्ठित या स्थानी स्नान-सेवन केल्यास धर्मवृद्धी, मनःशांती आणि कुलशुद्धी होते असे वर्णन आहे. पुढे कलाप व सौगंधिक अरण्यांचे वर्णन येते; तेथे केवळ प्रवेश केल्यानेही पापक्षय होतो आणि दिव्य जनांचे सान्निध्य लाभते. यानंतर सरस्वतीचे ‘प्लक्षादेवी’ म्हणून स्तवन आहे—वाळवी/वल्मीकातून प्रकट झालेले जल आणि ईशानाध्युषित वल्मीकी-घाट येथे स्नान-दान केल्यास अश्वमेध व महान दानांइतके, बहुगुणित पुण्य मिळते असे सांगितले आहे. मग सुगंधा, शतकुंभा, पंचयज्ञ, त्रिशूलपात्र इत्यादी तीर्थांचा क्रम येतो; तेथे गणपतीच्या पार्षदांचे सान्निध्य व पुण्यवृद्धी प्रतिपादिली आहे. शेवटी राजगृहात देवी शाकम्भरीचे माहात्म्य—तीन रात्री संयमाने निवास आणि शाक-आहाराधारित व्रतविधान. ‘सुवर्ण’ तीर्थात कृष्णाने रुद्राची उपासना करून वर प्राप्त केला, या प्रसंगातून शैवकृपेचे महाफल सांगितले आहे; धूमावती व नरथावर्त येथे प्रदक्षिणा आणि महादेवाच्या अनुग्रहाने अध्यायाचा उपसंहार होतो.
Adhyaya 29
The Greatness of the Kāliṇdī (Yamunā): Merit of Bathing, Charity, and Faith
या अध्यायात कालींदी (यमुना) नदीचे तीर्थमाहात्म्य सांगितले आहे. नारद राजाला तीर्थयात्रा व कालींदीतीरी स्नान करण्यास प्रवृत्त करतात; तेथे स्नान केल्याने दुष्ट दैव, पाप व भय यांपासून संरक्षण मिळते आणि आयुष्य, आरोग्य व समृद्धी वाढते असे प्रतिपादन आहे. पुढे यमुना-स्नानाचे फळ पुष्कर, कुरुक्षेत्र, अविमुक्त अशा प्रसिद्ध तीर्थांइतके किंवा त्याहून अधिक असल्याचे वर्णन येते. श्रद्धेने केलेल्या कर्मांना पूर्ण फल मिळते; श्रद्धेविना केलेल्या विधींना इतरत्रही अर्धेच फल मिळते—हे विविध उपमांनी स्पष्ट केले आहे. कालींदीला कामधेनू व चिंतामणीसारखी पापहारी, इच्छापूर्ती करणारी व भक्ती जागविणारी म्हटले आहे. मथुरेशी संयोग झाल्यावर ती विशेषतः मोक्षदायिनी ठरते असे सांगितले आहे. शेवटी कपट, क्रोध, प्रमाद, वाणीची अशुद्धता आणि अश्रद्धा यांमुळे धर्म, तप, विद्या, दान, मंत्र व व्रत नष्ट होतात—म्हणून सर्व साधनेचा कणा ‘श्रद्धा’ आहे, असा उपदेश दिला आहे.
Adhyaya 30
The Legend of Hemakuṇḍala: Charity, Decline of the Sons, and Yama’s Judgment
नारद मुनी राजाला कृतयुगातील एक प्राचीन आख्यायिका सांगतात. निषध देशात वैश्य हेमकुंडल व्यापार व शेतीतून अपार धन मिळवतो; पण वृद्धावस्थेत ते धन धर्मकार्यात अर्पण करतो—विष्णु‑शिवांची देवळे बांधतो, तळी‑विहिरी‑बावड्या खोदतो, उपवने लावतो, रोज अन्नदान करतो, प्रवाशांना आधार देतो आणि अतिथिसत्कार व प्रायश्चित्तादी आचरण करतो। अखेरीस तो वनात जाऊन गोविंदाची उपासना करीत वैष्णव लोक प्राप्त करतो. त्याचे पुत्र श्रीकुंडल व विकुंडल गर्वाने अधर्माकडे वळून संपत्ती विषयभोगात उधळतात; दारिद्र्य आल्यावर चोरी करतात, देशातून हाकलले जाऊन शिकारी बनतात. हिंसक मृत्यूनंतर यमदूत त्यांना यमसभेत नेतात; चित्रगुप्ताच्या लेख्यानुसार यम एकाला रौरव नरकात पाठवतो आणि दुसऱ्याला स्वर्ग प्रदान करतो।
Adhyaya 31
Karma, Non-Violence, Tīrtha & Gaṅgā Merit, Vaiṣṇava Protection, Śālagrāma Worship, and Ekādaśī as Deliverance
वैकुंडल नावाचा वैश्य स्वर्गात पोहोचल्यावर पाहतो की त्याचा ज्येष्ठ भाऊ नरकात यातना भोगत आहे. आश्चर्याने तो देवदूताला कारण विचारतो. देवदूत सांगतो—प्रत्येकाला स्वतःच्या कर्मांचेच फळ मिळते; ब्राह्मणाशी मैत्री आणि माघमासात यमुना-तीर्थावर स्नान यांसारख्या पुण्यकर्मांमुळे वैकुंडलाला स्वर्गप्राप्ती झाली. यानंतर अध्यायात धर्माचा विस्तृत उपदेश येतो—अहिंसा हा परम धर्म; हिंसा करणाऱ्यांना यमयातना व नीच योनीतील जन्म. दान, सत्य, संयम, शुचिता, तीर्थमर्यादा, तसेच गंगेची अतुल पावनता वर्णिली आहे; प्राणायाम व मंत्रजप शुद्धीकारक मानले आहेत. लैंगिक आचारसंहिता आणि माता-पिता व गुरु यांचा सन्मानही सांगितला आहे. वैष्णवांना यमाचे भय नसते—हे विशेषत्वाने प्रतिपादिले आहे. शालग्रामपूजा आणि एकादशीव्रत उद्धारक ठरते. शेवटी वैकुंडल पूर्वजन्मी संन्याशांना केलेल्या आतिथ्याचे पुण्य भावाला अर्पण करतो; भाऊ नरकातून मुक्त होऊन दोघेही स्वर्गात जातात. श्रवण-पठण करणाऱ्यांना महान पुण्यफलाचीही प्रतिज्ञा आहे।
Adhyaya 32
Sequential Description of Pilgrimage Fords and Their Merits (Tīrtha-Itinerary)
अध्याय ३२ मध्ये तीर्थांची क्रमवार यात्रा व त्यांचे माहात्म्य सांगितले आहे. नारद (आणि पुराणोपदेशक शैलीतील वचन) राजा/भारत यांना उद्देशून सुगंध तीर्थ, रुद्रावर्त, गंगा–सरस्वती संगम, कर्णह्रद (शंकरपूजेसह), कुब्जाम्रक आणि अरुंधतीचा वट यांचे वर्णन करतात. तेथे सामुद्रक स्नान करून तीन रात्री उपवास करणे पुण्यकारक म्हटले आहे; पुढे ब्रह्मावर्ताकडे जाण्याचा क्रम येतो. यानंतर यमुना व तिचे उगमस्थान, दर्वी-संक्रमण, तसेच सिंधूचे उगमतीर्थ सांगून सिंधूतीर्थी पाच रात्री निवास व सुवर्णदान यांचे विशेष फळ प्रतिपादले आहे. ऋषिकुल्येत वसिष्ठ-उशनसांचा ‘पुण्यप्रवाह’, भृगुतुंग येथे महिनाभर शाकाहार-व्रत, वीरप्रमोक्ष तीर्थाचे कार्तिक/माघातील विशेष माहात्म्य, संध्या-तीर्थ व विद्या-तीर्थाने ज्ञानलाभ, महालय-संबंधी उपवासविधी, माहेश्वर दर्शनाने पिढ्यान्पिढ्यांचे कल्याण, आणि वेतसिका, सुंदरिका, ब्राह्मणिका व नैमिष येथे प्रवेशमात्रे पापनाश—असा संक्षिप्त पण समग्र उपदेश दिला आहे।
Adhyaya 33
The Greatness of Avimukta (Kāśī/Vārāṇasī) and the Doctrine of Liberation-in-One-Life
युधिष्ठिर नारदांना वाराणसी (काशी)चे माहात्म्य अधिक विस्ताराने सांगण्याची विनंती करतो. नारद मेरुशिखरावरील प्राचीन संवाद सांगतात—देवी पार्वती महादेवांना विचारते, कठीण योग व वैदिक साधना न करता लवकर प्रभूचे दर्शन कसे होईल, गुप्त उपाय कोणता. शिव उत्तर देतात की अविमुक्त/वाराणसी हे त्यांचे परम गुप्त क्षेत्र आहे, जणू परम ज्ञानच; तेथे निवास, पूजन आणि विशेषतः तेथे देहत्याग केल्यास मोक्ष मिळतो. जीवनाच्या अखेरीस शिव स्वतः ‘तारक ब्रह्म’ उपदेश करतात—म्हणून एकाच जन्मात मुक्तीचा सिद्धान्त येथे प्रतिपादित होतो. अध्यायात काशीची इतर प्रसिद्ध तीर्थांशी तुलना करून तिचे श्रेष्ठत्व सांगितले आहे; महापातकी व प्राणिमात्रांचेही पापनाश करणारे अद्भुत फल वर्णिले आहे. म्हणून मोक्ष इच्छिणाऱ्यांनी अढळ निश्चयाने मृत्यूपर्यंत काशीत वास करावा, असा उपदेश दिला आहे।
Adhyaya 34
The Glory of the Oṃkāra Pañcāyatana Liṅga and Kāśī’s Secret Five Liṅgas
अध्यायाच्या आरंभी नारद शुद्ध, तेजस्वी ओंकार-लिंगाची स्तुती करतात; त्याचे स्मरण केल्याने पापांचा नाश होतो. पुढे स्वर्गखण्डातील कथन काशीतील पञ्चायतन/पाशुपत-ज्ञानाचे परम रहस्य सांगते—येथे महादेव पाच पवित्र रूपांत वास करून मोक्ष प्रदान करतात. मत्स्योदरीच्या तीरावर ‘गोचर्म-पर्यंत’ मर्यादित सूक्ष्म तीर्थाला परम ओंकारेश्वर म्हणून ओळख दिली आहे. यानंतर शंभूच्या कृपेनेच ज्ञात होणाऱ्या गुप्त पाच लिंगांची परिक्रमा सांगितली आहे—कृत्तिवासेश्वर, मध्यमेश्वर, विश्वेश्वर, ओंकार आणि कंदरपेश्वर। पुढे कृत्तिवासेश्वराचे माहात्म्य दैत्य-हत्ती प्रसंगातून उलगडते: नित्यपूजा करणाऱ्या ब्राह्मणांचे रक्षण करण्यासाठी शिव प्रकट होऊन दैत्याचा वध करतात आणि त्याची कातडी धारण केल्याने ‘कृत्तिवास’ म्हणून प्रसिद्ध होतात. अखेरीस वाराणसीतील तपस्वी व वैदिक ब्राह्मणांची स्तुती—शतरुद्रीय पठण, अंतर्मुख ध्यान आणि शिवनिष्ठा। कृत्तिवासाची शरण घेतल्यास शीघ्र मोक्ष मिळतो, असा ठाम निष्कर्ष दिला आहे.
Adhyaya 35
Glorification of Vārāṇasī: Kapardīśvara Liṅga and the Piśācamocana Tīrtha
या अध्यायात नारद राजाला काशीतील परम पुण्यदायक कपर्दीश्वर-लिंग आणि त्याच्या जवळच्या पिशाचमोचन तीर्थाची महिमा सांगतात. तेथे स्नान व पितृतर्पण केल्याने पापांचा नाश होतो आणि ऐहिक कल्याणासह मोक्षही प्राप्त होतो, असे प्रतिपादन केले आहे. कथानकात वाघासारख्या दैत्याच्या पाठलागाने भयभीत झालेली हरिणी वारंवार कपर्दीश्वराची प्रदक्षिणा करते; तेव्हा दिव्य प्रकटता दिसून येते आणि त्या स्थळाची तारक शक्ती स्पष्ट होते. पुढे शङ्कुकर्ण तपस्वीला एक भुकेला पिशाच भेटतो—तो पूर्वी प्रमादी ब्राह्मण होता; कपर्दीश्वराचे स्मरण करून पिशाचमोचन कुंडात स्नान केल्याने तो मुक्त होऊन दिव्य तेजाने स्वर्गारोहण करतो. शङ्कुकर्ण रुद्राची उच्च तत्त्वमय स्तुती करतो; तेजस्वी लिंग प्रकट होते आणि तो त्यात लीन होतो; शेवटी श्रवण-पठणाचे फल सांगितले आहे।
Adhyaya 36
The Glory of Vārāṇasī: Madhyameśvara and the Mandākinī Rite
या अध्यायात काशी/वाराणसीचे माहात्म्य मध्यमेश्वर (मध्यमेंश) लिंगाच्या संदर्भाने वर्णिले आहे. तेथे महादेव देवीसह रुद्रगणांमध्ये नित्य वास करतात. कथेत हृषीकेश/कृष्ण एक वर्ष तेथे भस्मलेपन करून रुद्राच्या उपदेशाचा अभ्यास करीत, ब्रह्मचारी शिष्यांसह पाशुपत व्रत आचरितो असे सांगितले आहे. तेव्हा शिव नीललोहित रूपाने प्रकट होऊन वर देतो—जो विधिपूर्वक गोविंदाची पूजा करतो त्याला सर्वव्यापी, सार्वभौम ज्ञान आणि अचल भक्ती प्राप्त होते. पुढे तीर्थफळ सांगितले आहे: येथे स्नान व शिवदर्शन, तसेच मन्दाकिनीत स्नान केल्याने कामना पूर्ण होतात, ब्रह्महत्येसारखी महापातकेही नष्ट होतात आणि परम धामाची प्राप्ती होते. मध्यमेश्वरपूजेमुळे ज्ञान, दान, तप, श्राद्ध व पिंडदान यांची फळे मिळतात; येथे केलेली कर्मे सात पिढ्यांना पावन करतात, विशेषतः सूर्यग्रहणकाळी आचमनासह केल्यास. पुण्य दहापट वाढते, आणि भक्तिभावाने हे माहात्म्य ऐकणे परम पद देणारे म्हटले आहे.
Adhyaya 37
The Glory of Vārāṇasī (Catalogue of Tīrthas and a Liṅga-Installation Episode)
या अध्यायात वाराणसीचे तीर्थ-माहात्म्य भक्तिभावाने सांगितले आहे. नारद युधिष्ठिराला उद्देशून तीर्थांची गणना सुरू करतात; पुढे प्रयाग, विश्वरूप, गौरी-तीर्थ, कपालमोचन, मणिकर्णी इत्यादी अनेक पवित्र स्थळांची नावे घेऊन त्यांच्या पुण्यप्रभावाचे वर्णन केले जाते. मध्यभागी लिंग-प्रतिष्ठेचा प्रसंग येतो—ब्रह्मा प्राचीन लिंग स्थापण्यासाठी येतात; पण विष्णू आधीच त्याची प्रतिष्ठा करतात. ब्रह्माने कारण विचारल्यावर विष्णू रुद्रावरील अढळ भक्ती व्यक्त करून सांगतात की हे लिंग रुद्राच्या नावानेच प्रसिद्ध होईल. शेवटी वाराणसीतील तीर्थे असंख्य असून युगायुगांतही त्यांचे पूर्ण वर्णन अशक्य आहे, असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 38
The Glory of Gayā and the Pilgrimage Circuit of Allied Tīrthas
या अध्यायात नारदांच्या प्रश्नावर पुलस्त्य गयाक्षेत्राची महती आणि वाराणसीपुढील विस्तृत तीर्थपरिक्रमेचे वर्णन करतात. गयेला केवळ दर्शनानेही अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य मिळते; विशेषतः अक्षयवटाजवळ स्नान करून पितरांसाठी तर्पण-श्राद्ध केल्यास वंशोद्धार व अक्षय फल प्राप्त होते असे सांगितले आहे. यानंतर अनेक संलग्न तीर्थांची माळ येते—ब्रह्मसर/यूप, धेनुक, गृध्रवट, सावित्रीस्थान, योनिद्वार, फल्गु, धर्मपृष्ठ, ब्रह्मतीर्थ, राजगृह, मणिनाग, अहल्यासर, जनककूप, गंडकी-शालग्राम, माहेश्वरपद, तीर्थकोटी इत्यादी. या स्थळी स्नान, अभिषेक, भस्मस्नान, उपवास, तिळधेनुदान व इतर दानधर्म केल्याने वाजपेय, राजसूय, अग्निष्टोम यज्ञांइतके फल आणि सोम, सूर्य, इंद्र, विष्णु व महेशलोकांची प्राप्ती होते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 39
Account of Various Sacred Tīrthas (Pilgrimage Merits and Prayāga Supremacy)
अध्याय ३९ मध्ये अनेक तीर्थांचे—नद्या, संगम, सरोवरे, वने व पर्वत—यांचे माहात्म्य क्रमाने सांगितले आहे. प्रत्येक तीर्थासोबत त्रिरात्र-व्रत, स्नान, दान, जप इत्यादी आचार-विधी दिले असून त्यांची फळे अश्वमेध, वाजपेय, अग्निष्टोम, राजसूय अशा महायज्ञांइतकी, तसेच सहस्र-गोदान, वृषदान इत्यादी दानपुण्याइतकी मानली आहेत. यानंतर प्रयागाचे, विशेषतः गंगा–यमुना संगमाचे, परम माहात्म्य विस्ताराने येते. तेथे नामश्रवण-नामस्मरण, दर्शन, नमस्कार, स्नान व दान यांमुळे पुण्य अनेकपटींनी वाढते, पापांचा नाश होतो आणि पिढ्यान्पिढ्यांचा उद्धार होतो असे प्रतिपादन आहे. तुङ्गक वनाचा प्रसंग वेदधर्माच्या पुनःप्रतिष्ठेची छटा दाखवतो. शेवटी नारद व वसिष्ठ यांचा संदर्भ येऊन राजयश (दिलीप-परंपरा) जोडला आहे. फलश्रुतीत या अध्यायपाठाने बुद्धी, संपत्ती, संतती, विजय व स्वर्गप्राप्ती मिळते असे सांगितले असून, प्रवास अशक्य असल्यास मनाने केलेली तीर्थयात्राही पुण्यदायक मानली आहे.
Adhyaya 40
Praise of Pilgrimage (Tīrtha) and Prelude to the Greatness of Prayāga
हा अध्याय पूर्वीच्या तीर्थ-सूचीचा उपसंहार करत सांगतो की सर्व तीर्थे ही ‘विष्णूची देहे’ आहेत आणि एका तीर्थाचा संगही मोक्षदायक ठरू शकतो. कलियुगात तीर्थांचे श्रवण व तीर्थसेवा हे पापनाशाचे मुख्य साधन मानले आहे; तरीही सर्व तीर्थस्नानांपेक्षा ब्राह्मणसेवा श्रेष्ठ असल्याचे प्रतिपादन केले आहे. ‘द्विज-पद’—ब्राह्मणाचे चरण/ब्राह्मण हा पवित्र अधिष्ठान—याची नित्यपूजा करावी असे सांगितले आहे. अश्वत्थ, तुळस आणि गायी यांची प्रदक्षिणा केल्यास सर्व तीर्थांचे फळ मिळते असेही वर्णन येते. पुढे ऋषी प्रयागाचे सविस्तर माहात्म्य विचारतात. तेव्हा सूत एक प्राचीन संवाद सुरू करतात—भारतयुद्धानंतर शोकाकुल युधिष्ठिराकडे मार्कंडेय ऋषी येतात. युधिष्ठिर प्रायश्चित्त व उच्च ज्ञान मागतो; मार्कंडेय त्याला सांख्य, योग आणि विशेषतः प्रयागकडे प्रवृत्त करतात, आणि प्रयागाला पुण्यवानांसाठी सर्वोत्तम तीर्थ म्हणून गौरवितात.
Adhyaya 41
The Glory of Prayāga: Merit of Bathing, Remembrance, and Divine Protection
अध्यायाच्या आरंभी युधिष्ठिर विचारतो की प्राचीन काळी प्रयागाला कसा प्रवेश मिळत असे आणि तेथे मरणे, स्नान करणे व निवास करणे यांचे फळ काय. मार्कंडेय सांगतात की हे त्यांनी पूर्वी ऋषिमंडळातील प्राचीन उपदेशातून ऐकले आहे. प्रयाग हा प्रजापतीचा परम पवित्र प्रदेश असून त्याच्या विस्तीर्ण भागात नागांचे वासस्थान आहे; तसेच देवतांच्या संयुक्त रक्षणव्यवस्थेने तो संरक्षित आहे—ब्रह्मा व देवगण, इंद्र, हरि, सूर्य आणि महेश्वर, विशेषतः वटवृक्षाजवळ। येथे उद्धाराचे क्रमिक उपाय सांगितले आहेत—प्रयागाचे स्मरण, दर्शन, नामोच्चार, तेथील माती मिळवणे, स्नान व जलपान—हे सर्व पापांचा नाश करतात, वर देतात आणि पिढ्यान्पिढ्यांचीही शुद्धी करतात. गंगा-यमुना यांच्या मधील स्नानाचे फळ सत्य, अहिंसा व धर्मनिष्ठेशी जोडलेले आहे. जे साधक नियमपूर्वक तेथे राहतात—उदा. एक ब्रह्मचारी महिनाभर राहिला—त्यांना इच्छित फल व शुभ जन्म प्राप्त होतो।
Adhyaya 42
The Greatness of Prayāga: Fruits of Pilgrimage, Remembrance, and Cow-Gift
या अध्यायात प्रयागाचे परम माहात्म्य सांगितले आहे. गंगा–यमुना संगमावर जाऊन स्नान केल्याने पापक्षय होतो; दुःखाने पीडित लोकही तेथे राहायला गेले तरी त्यांचा धर्मलाभ नष्ट होत नाही, असे प्रतिपादन आहे. संगमस्थळी देहत्याग करणाऱ्यांचे परलोकफल वर्णिले आहे—दिव्य विमानप्राप्ती, गंधर्व-अप्सरांमध्ये सुखोपभोग, आणि पुण्य क्षीण झाल्यावर समृद्ध कुळांत पुनर्जन्म. विशेषतः ‘स्मरण’ाचा महिमा सांगितला आहे: केवळ प्रयागस्मरणानेही तीर्थफळ मिळते; मृत्युकाळी प्रयागाचे स्मरण करणारा ब्रह्मलोकास जातो. यानंतर दानधर्माचा विषय येतो, विशेषतः संगमावर योग्य ब्राह्मणास गोदान करण्याची विधी व त्याचे महाफळ. गोदानाने स्वर्गात महान सन्मान, नरकापासून संरक्षण, आणि सर्व दानांत गोदान श्रेष्ठ असल्याचे घोषित केले आहे.
Adhyaya 43
Glorification of Prayāga (The Gaṅgā–Yamunā Confluence)
या अध्यायात गंगा–यमुना संगमावरील प्रयाग हे सर्वश्रेष्ठ तीर्थ म्हणून गौरविले आहे. प्रयागाचे नाव ऐकले तरी किंवा तेथील मातीचा स्पर्श झाला तरी पापक्षय होतो, असे सांगितले आहे. तीर्थयात्रेची धर्म्य रीती स्पष्ट केली आहे—नियमपूर्वक स्नान, यथाशक्ती दान आणि शुद्ध संकल्प; लोभ वा मोहाने केलेले कर्म निष्फळ ठरते। देव, ऋषी, पितर, नाग आणि स्वयं हरि प्रयागात एकत्र येतात, असे वर्णन आहे. अक्षयवटाच्या मुळाचा उल्लेख प्रलय-स्मृती व रुद्रलोकाशी संबंध दर्शवितो. प्रतिष्ठान, हंसप्रपातन, उर्वशी-तट, कोटितीर्थ, दशाश्वमेधिक इत्यादी उपतीर्थांची नावे देऊन त्यांच्या दर्शन-स्नानाने अश्वमेध/राजसूयतुल्य पुण्य मिळते असे प्रतिपादन केले आहे. शेवटी हरिद्वार, प्रयाग व गंगासागर येथे गंगेची विशेष तारक महिमा सांगितली आहे।
Adhyaya 44
The Greatness of Prayāga (Merits of Māgha Rites and Northern River Fords)
या अध्यायात प्रयाग-माहात्म्य पुढे चालू राहते. संगमप्रदेशातील विशिष्ट तीर्थे व काळानुसार करावयाच्या व्रत-आचारांचे वर्णन येते. उत्तर गंगातीरावरील ‘मानसा’ घाटाचे महत्त्व सांगून तेथे त्रिरात्र उपवासाचे मोठे पुण्य, तसेच केवळ स्मरणानेही उद्धार होतो असे प्रतिपादन केले आहे. गंगेत देहत्याग करणाऱ्यांची परलोकगती वर्णिली आहे—दिव्य भोग, विमानारोहण, ठरावीक काळ स्वर्गवास; आणि पुण्य क्षीण झाल्यावर समृद्ध कुळात पुनर्जन्म, कधी राजपदप्राप्तीही. माघमासातील संगमयात्रा ही विपुल गोदानास तुल्य मानली आहे; माघव्रतातील पंचाग्नि तप अनेक दिवसांच्या स्नानपुण्यास समकक्ष सांगितला आहे. तसेच प्रयागाच्या दक्षिणेस, यमुनेच्या उत्तर तीरावर ‘ऋणप्रमोचन’ तीर्थाचा उल्लेख आहे—तेथे एक रात्र निवास केल्याने ऋणबंधन नष्ट होते आणि सूर्यलोकप्राप्ती होते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 45
Glorification of the Yamunā (Yamuna Mahatmya) and Prayāga’s Step-by-Step Aśvamedha Merit
या अध्यायात प्रयाग-माहात्म्य पुढे चालू राहते. प्रयागाच्या पाच योजनांच्या पवित्र परिघात तप व तीर्थयात्रेचे “अक्षय फळ” सांगितले आहे—तेथे प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य प्राप्त होते. मार्कंडेय युधिष्ठिराला सांगतात की या फलप्राप्तीसाठी श्रद्धा हीच मुख्य अट आहे; श्रद्धेमुळे रोगनाश, पापनिर्दालन आणि पितरांपासून पुढील संततीपर्यंत वंशोद्धार होतो। यानंतर यमुना-माहात्म्य येते. यमुनादेवीची दिव्य उत्पत्ती गंगेच्या स्रोताशी समतुल्य सांगितली आहे; तिचे नामस्मरण दूर असतानाही पाप नष्ट करते. यमुनेच्या जलात स्नान, पान किंवा संबंधित तीर्थांत देहत्याग केल्यास शुद्धी, कुलोन्नती व स्वर्गप्राप्ती होते; अग्नितीर्थ, हरवरतीर्थ आणि विरजा/आदित्यतीर्थ यांचे विशेष फल वर्णिले आहे. शेवटी या कथनाचे पठण-श्रवण त्वरित पापनाशक असल्याची स्तुती केली आहे।
Adhyaya 46
Prayāga’s Supremacy Among Tīrthas: Faith, Yoga, Charity, and the Ethics of Attainment
या अध्यायात युधिष्ठिर ब्रह्मदेवांचे वचन स्मरतो—तीर्थे असंख्य आहेत. पुढे संवादात तीर्थांच्या श्रेष्ठत्वाचा प्रश्न उपस्थित होतो: प्रयाग प्रसिद्ध असताना कुरुक्षेत्र श्रेष्ठ कसे, आणि एका स्थळाचीच स्तुती कशी योग्य? मārkaṇḍेय सांगतात की तत्त्वप्राप्तीसाठी श्रद्धा आवश्यक आहे; पापाने जखमी झालेले मन प्रत्यक्ष सत्यावरही विश्वास ठेवू शकत नाही. त्यानंतर शास्त्रप्रमाणाने प्रयागमहिमा वर्णिला आहे—अनेक जन्मांत दुर्मिळ योगाची प्राप्ती, ब्राह्मणांना रत्नादी मौल्यवान दानाचे विशेष फल, तसेच प्रयागी देहत्याग केल्यास योगैक्य सिद्ध होते. ब्रह्म सर्वत्र असल्याने सर्वत्र पूजा शक्य आहे, तरीही प्रयागाला ‘तीर्थराज’ म्हणून सर्वोच्च मान दिला जातो. नीतीविषयक इशारे दिले आहेत: मुख्य पवित्रतेची निंदा उन्नती रोखते; चोरी करून नंतर दानाचा आडोसा घेतल्याने शुद्धी होत नाही; पापी नरकात पडतात. शेवटी सत्य-असत्य यांच्या फळांचे वर्णन पुढे करीन अशी प्रतिज्ञा करून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 47
The Greatness of Prayāga: Confluence Theology and the Totality of Tīrthas
या अध्यायात प्रयागाचे परम माहात्म्य प्रतिपादिले आहे. नैमिष, पुष्कर, गो-तीर्थ, सिंधुमुख, कुरुक्षेत्र, गया आणि गंगासागर इत्यादी प्रसिद्ध तीर्थांपेक्षा प्रयाग श्रेष्ठ असल्याचे सांगितले आहे. असंख्य तीर्थे नित्य प्रयागात वास करतात; म्हणून संगम हा सर्व तीर्थफलांचा संक्षेप, एकत्रित स्वरूप मानला आहे. जाह्नवी गंगा तीन अग्निकुंडांच्या मध्यातून प्रवाहित होऊन प्रयागातून ‘प्रवर तीर्थ’ म्हणून प्रकट होते असे वर्णन येते; वायू-देववाणी तिला पृथ्वी व अंतरिक्षातील देवत्वाचा सार मानून सार्वत्रिक स्तुती करते. पुढे उपदेशरूपाने हे माहात्म्य ‘गुप्त’ असून योग्य पात्रालाच सांगावे असे निर्देश आहेत. प्रयागाचे श्रवण-स्मरण पापक्षय करते, पूर्वजन्मांची स्मृती देणारी अद्भुत बुद्धी प्रदान करते, पितरांचा उद्धार करते आणि स्वर्गप्राप्ती घडवते—इतकेच नव्हे तर इतर तीर्थे प्रयागपुण्याच्या सोळाव्या अंशाइतकीही नाहीत असे ठामपणे म्हटले आहे.
Adhyaya 48
Glorification of Prayāga (Prayāga Māhātmya)
युधिष्ठिर प्रयागाची पवित्र कथा ऐकून मोक्ष देणारा उपदेश मागतात. तेव्हा मार्कण्डेय त्रिमूर्तीचे तत्त्व सांगतात—ब्रह्मा सृष्टी निर्माण करतात, विष्णू तिचे पालन करतात आणि रुद्र कल्पान्ती विश्वाचा संहार करतात; तरीही ते अव्यय, शाश्वत राहतात. यानंतर हे तत्त्व प्रयागात विशेषत्वाने प्रतिष्ठित आहे असे वर्णन येते—तेथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर वास करतात. प्रयागाची तीर्थ-परिक्रमा पाच योजनांची असून सर्वत्र पापहर रक्षक देवता नियुक्त आहेत असे सांगितले आहे. धर्माची सूक्ष्मता येथे अधिक कठोर मानली आहे—प्रयागात केलेले अल्प पापही नरकास कारण ठरते, असे वचन तीर्थाची विशेष मर्यादा दर्शवते. प्रयाग प्रजापतीचे पवित्र क्षेत्र, शुद्धी व पुण्य देणारे मानून शेवटी स्थिर राज्य, एकता व सदाचार यांचा उपदेश केला आहे।
Adhyaya 49
The Glory of Prayāga (Mahātmyā of the Confluence)
या अध्यायात सूत पांडवांची धर्मनिष्ठ आचारसंहिता सांगतात—ब्राह्मण, गुरु आणि वृद्ध यांचा सन्मान व सेवा. त्यानंतर वासुदेवांचे आगमन होते आणि युधिष्ठिराचा राज्यधर्माविषयीचा पुनः दृढ अभिषेक-संकल्प प्रकट होतो. मार्कंडेयांचे मंगल दर्शन व युधिष्ठिराची दानशीलता यांमुळे कथेला विधी-नीतीचा आधार मिळतो. पुढे प्रयाग-माहात्म्य येते—प्रयागाचे कीर्तन व श्रवण पापनाश करून विष्णुलोकप्राप्ती घडवते; प्रयागस्मरणही तारक आहे; तेथे जाणे व राहणे दोन्ही शुद्धिकारक. महाग यज्ञ सर्वांना, विशेषतः दरिद्रांना, शक्य नसतात—हे दाखवून ‘गुप्त’ तत्त्व सांगितले आहे की तीर्थयात्रा आणि अंतःकरणातील गुण—अक्रोध, सत्य, व्रतनिष्ठा, सर्वभूतसमता, अहंकारत्याग—पूर्ण तीर्थफल देतात व यज्ञफलापेक्षा श्रेष्ठ ठरतात. माघमासातील गंगाभक्तीला लोकधर्माच्या महान् प्रवाहाप्रमाणे विशेष महिमा दिली आहे.
Adhyaya 50
Praise of Devotion to Viṣṇu (The Supremacy of Hari’s Name over All Tīrthas)
ऋषी विचारतात—तीर्थसेवेचे फळ काय, आणि असे कोणते एक कर्म आहे की ज्याने सर्व तीर्थांचे एकत्रित पुण्य मिळते. उत्तरात उपदेश बाह्य तीर्थकर्मापेक्षा हरिभक्तीला प्रधान मानतो आणि कर्मयोगासह नामस्मरणाचा महिमा सांगतो. अध्यायात वारंवार प्रतिपादन आहे की हरि/कृष्णनामजप, हरिपरिक्रमा, विष्णुमूर्तीचे दर्शन, तुळशीचा सन्मान आणि विष्णुप्रसाद (शेष) ग्रहण—हे पाप नष्ट करून सर्व पवित्र स्नान-मंत्रफळासारखे फल देतात. जन्मभेद न मानता भक्त पूज्य ठरतात; आणि हरिला इतर देवतांशी सम मानणे आध्यात्मिकदृष्ट्या घातक म्हणून निंदिले आहे. शेवटी कर्मयोगयुक्त कृष्ण/विष्णूची नित्य उपासना ही कृपा व मोक्षाचा निश्चित मार्ग असल्याचे सांगितले आहे।
Adhyaya 51
Teaching on Karma-yoga (Discipline of Action as Worship)
ऋषींनी सूतांना विचारले—ज्या कर्मयोगाने हरि प्रसन्न होतो आणि मोक्ष साध्य होतो तो सांगावा. सूत म्हणाले—पूर्वी तेजस्वी मुनिंनी व्यासांना हाच प्रश्न केला होता; तेव्हा व्यासांनी मनु-प्रजापतींच्या सनातन आज्ञांवर आधारून ब्राह्मणप्रधान कर्मयोग सांगितला. या अध्यायात आचारसंहिता विस्ताराने येते—उपनयनाची वेळ, ब्रह्मचारीची चिन्हे (दंड, मेखला, अजिन), यज्ञोपवीताचे पदार्थ व धारणपद्धती, उपवीत/निवीत/प्राचीनावीत यांचे उपयोग, संध्या-वंदन व अग्निकर्म. साध्या अर्पणांनी पूजन, वर्णानुसार अभिवादन-शिष्टाचार, तसेच ‘गुरु’ ओळखून सेवा—माता-पिता, आचार्य, ज्येष्ठ, आणि स्त्रियांसाठी पती—यांचे सविस्तर निरूपण आहे. अखेरीस ब्राह्मणाचे आशीर्वाददातृत्व व वर्णांतील गुरुस्थान प्रतिपादून सांगितले आहे की संयमित आचरण हे धर्मरक्षण आहे आणि हर्यर्पित कर्म हेच भक्तिरूप कर्मयोग होय.
Adhyaya 52
Procedure of Ācamana and Rules of Ritual Purity (Śauca)
अध्याय ५२ (पद्मपुराण ३.५२) हा शौच व आचमन यांचा विधिनिर्देश करणारा आहे. भोजन, निद्रा, स्नानानंतर, थुंकणे, मल-मूत्रादि विसर्जन, असत्य भाषण, चौरस्ता/श्मशान इत्यादींचा स्पर्श तसेच काही सामाजिक संपर्क झाल्यावर पुनः शुद्धीसाठी आचमन किंवा शौच करावे—अशी प्रसंगे येथे सांगितली आहेत; बसण्याची पद्धत, दिशा-नियम, पाण्याची शुद्धता आणि सावधानता यांचेही विधान आहे. यानंतर हातातील ‘तीर्थे’ (ब्रह्मतीर्थ इ.) यांचा उपयोग स्पष्ट करून आचमनाच्या क्रमात मुख, नेत्र, नासिका, कान, हृदय, शिर, खांदे इत्यादींना स्पर्श करण्याची पायरीवार विधी दिली आहे आणि या स्पर्शांनी विशिष्ट देवता प्रसन्न होतात असे अर्थनिर्णयन केले आहे. शेवटी अशौच अवस्थेत वस्तू हाताळण्याचे नियम, मल-मूत्र विसर्जनाच्या निषिद्ध जागा आणि सार्वजनिक/पवित्र स्थानी मर्यादित आचरण याविषयी उपदेश करून अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 53
Teaching of Karma-yoga (Student Conduct, Vedic Study, and Gāyatrī Supremacy)
अध्याय ५३ मध्ये ब्रह्मचार्याचे शील कर्मयोगरूपाने सांगितले आहे. गुरूभक्ती, देह‑वाणी‑मनाचा संयम, शुचिता, नम्रता, गुरूसेवा व सेवाशिष्टाचार, तसेच गुरूचा अवमान, परिहास किंवा अति‑सख्यभाव यांचा निषेध स्पष्ट केला आहे. यानंतर वैदिक दिनचर्या—नित्य स्वाध्याय, प्रणव (ॐ)चा योग्य उपयोग, चार वेद व पुराणांशी संबंधित होम‑दानादी विधी—यांचे वर्णन येते. पुढे गायत्री‑जपाची परमश्रेष्ठता प्रतिपादित करून तिला वेदसार मानले आहे आणि वेदांपेक्षाही अधिक फलदायी असे सांगितले आहे. त्यानंतर वेदोपाकरणाचा काळ, ऋतुनुसार अध्ययन‑कालमर्यादा, आणि अनध्याय (पाठविराम) कारणे—वादळ‑पाऊस, गडगडाट‑विजा, अशुभ शकुन, अशौच, विशिष्ट तिथी, मृत्यू इत्यादी—सविस्तर दिली आहेत. शेवटी अर्थविचाराविना केवळ पाठांतराची निंदा करून, मनुस्मृतीप्रमाणे आजीवन संयमित स्वाध्याय‑आचरण करण्याचा उपदेश केला आहे।
Adhyaya 54
The Duties and Conduct of the Graduate (Snātaka) and the Householder
अध्याय ५४ (पद्मपुराण ३.५४) मध्ये स्नातकाने वेद‑वेदांगांचे अध्ययन पूर्ण करून गुरूचा सन्मान करीत समावर्तन‑स्नान करावे व त्यानंतर गृहस्थधर्मात प्रवेश करावा, असा संक्षिप्त धर्मनियम सांगितला आहे. दंड, वस्त्र, यज्ञोपवीत, कमंडलू धारण, शौच‑सज्जा, केश‑श्मश्रूची रचना आणि योग्य रंग‑वेषभूषा इत्यादी बाह्य आचारही निर्देशिले आहेत. पुढे सामाजिक कर्तव्ये—स्वगोत्राबाहेरील योग्य कन्येची निवड, विवाहासाठी योग्य काळ व निषिद्ध तिथी/चंद्रदिवस टाळणे, तसेच गृह्याग्नीची स्थापना—यांचे विधान आहे. कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष केल्यास नरकप्राप्तीची चेतावणी देऊन संध्या, श्राद्ध, सत्य, संयम, दया‑करुणा, श्रुति‑स्मृती व पितृपरंपरेचे पालन आणि दांपत्यनिष्ठा यांवर भर दिला आहे. अंततः क्षमा, दया, विज्ञान व सत्य हे गुण सांगून विष्णु/हृषीकेशाचे ज्ञान हेच खरे ज्ञान मानले आहे. या अध्यायाचे पठण‑श्रवण‑उपदेश केल्यास ब्रह्मलोकी मान‑सन्मान मिळतो अशी फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 55
Prohibitions and Rules of Right Conduct (Ācāra): Theft, Speech, Purity, Residence, and Social Boundaries
अध्याय ५५ मध्ये आचारधर्माचे सघन नियम संकलित आहेत. प्रारंभी अहिंसा, सत्य आणि अस्तेय हे मूलसंयम सांगून पुढे चोरीचे सूक्ष्म प्रकारही स्पष्ट केले आहेत—गवत, पाणी इत्यादींचेही परधनहरण—आणि ब्राह्मण व देवद्रव्याचा अपहार महापातक म्हणून निषिद्ध केला आहे. दान-भिक्षेचे नियम, कपटी व्रत व ढोंगी संन्यासाची निंदा, गुरु व देवांप्रती निष्ठेची महती, तसेच परनिंदा व वेदनिंदेला प्रायश्चित्तासही कठीण दोष मानले आहे. यानंतर द्विजांसाठी संगत-सीमा, निवास व देशाचाराचे नियम, आणि शौच-शिष्टाचाराविषयी दीर्घ निषेध येतात—काय पाहावे/बोलावे/स्पर्शावे/खावे, कुठे राहावे इत्यादी। पाणी, अग्नी, गाय, मंदिर आणि वृद्धांच्या सान्निध्यातील वर्तनमर्यादाही सांगितली आहे. वाणी, आहार, संगत आणि देहवर्तन यांवर संयम ठेवून धर्माचे रक्षण करणे हा या अध्यायाचा मुख्य हेतू आहे.
Adhyaya 56
Rules of Edible and Inedible Foods
या अध्यायात अन्न हे शुचिता व धर्मफळ यांचे माध्यम आहे असे सांगून आहारविधी क्रमाने मांडले आहेत. द्विजांनी आपत्काळाव्यतिरिक्त शूद्रांचे अन्न घेऊ नये अशी कठोर सूचना आहे; निंद्य अन्नसेवनामुळे कर्मदोष, सामाजिक अधःपतन आणि पुनर्जन्मादी दुष्फळे वर्णिली आहेत. निषिद्ध दाते व निंद्य व्यवसाय यांची यादी देऊन अन्न अशुद्ध होण्याची कारणे सांगितली आहेत—पशुस्पर्श, अशौचावस्थेतील व्यक्तींचा संसर्ग, शिळेपणा, किड लागणे व इतर दूषण. काही शूद्र-संबंधित पदार्थांची मर्यादित ग्राह्यता दाखवून पुढे तिखट/आंबवलेले पदार्थ, काही वनस्पती, पक्षी व प्राणी यांचे निषेध विस्ताराने येतात. मांसाहारावर तीव्र बंधन असून यज्ञार्पण किंवा अत्यावश्यकता यापुरतेच संकुचित अपवाद सूचित आहेत; मद्यपान द्विजांस सर्वथा वर्ज्य म्हटले आहे. उल्लंघन केल्यास रौरव नरकप्राप्ती व धर्माधिकारनाश असा निष्कर्ष दिला आहे.
Adhyaya 57
Determination of the Householder’s Dharma (Dāna: Types, Recipients, Timing, and Fruits)
या अध्यायात गृहस्थधर्माचा कणा म्हणून दानधर्माचे शास्त्रबद्ध निरूपण केले आहे. श्रद्धेने योग्य पात्राला दिलेले दान भोग आणि मोक्ष—दोन्ही देणारे आहे. दानाचे प्रकार—नित्य, नैमित्तिक (प्रायश्चित्त/विशेष प्रसंगानुसार), काम्य (इच्छापूर्तीसाठी) आणि भगवंताच्या प्रीत्यर्थ निष्काम ‘विमल’ दान—यांची मांडणी केली आहे. गृहस्थाने कुटुंबाच्या गरजा भागवल्यानंतर उरलेल्या संपत्तीतून दान करावे; पात्र म्हणून वेदशास्त्रज्ञ, संयमी, सदाचारी ब्राह्मण योग्य, तर मूर्ख, नास्तिक, पाखंडी यांना दान अयोग्य मानले आहे. भूमिदान, अन्नदान, विद्यादान, सुवर्णदान, जलदान, दीपदान, गोदान, औषधदान इत्यादींची विस्तृत फलश्रुती सांगितली आहे—इहलोकी समृद्धी, कीर्ती, आरोग्य आणि परलोकी स्वर्गादि, शेवटी मुक्ती. दानाचा देश-कालही महत्त्वाचा मानून वैशाखव्रते, अमावास्या/एकादशी/द्वादशी, ग्रहण, संक्रांती व तीर्थक्षेत्री दान विशेष फलदायी म्हटले आहे. अंतिम उपदेशात राजे व दाते यांना दुर्भिक्षकाळी प्रजापालन व दानसहाय्य न सोडण्याची ताकीद आहे. लोभाने दान टाळणे तसेच अयोग्य किंवा लोभी व्यक्तीने दान स्वीकारणे—दोन्ही निंद्य व पापकारक ठरविले आहे.
Adhyaya 58
Dharma of the Conduct of the Vānaprastha Āśrama (Forest-Dweller Discipline)
या अध्यायात वानप्रस्थ हा तिसरा आश्रम असल्याचे सांगून, गृहस्थधर्म पूर्ण करून वंश स्थिर झाल्यावर शुभकाळी वनात प्रस्थान करावे असे विधान आहे. वनात पवित्र अग्नीचे रक्षण, देव व पितरांचे पूजन, अतिथिसत्कार, मिताहार, शौचाचार, वल्कलादि धारण व केश-श्मश्रू संयम, वेदाध्ययन, अग्निहोत्र व पंचमहायज्ञ, अमावस्या-पूर्णिमा तसेच ऋतुयाग यांचे आचरण सांगितले आहे. ग्राम्य अन्न, भेटवस्तू व दान स्वीकारणे निषिद्ध आहे; अहिंसा, सत्य आणि रात्रिनियम यांवर भर आहे. मैथुन व्रतभंग करणारे मानून त्यासाठी प्रायश्चित्त सांगितले आहे. पुढे विविध तपश्चर्यांचे क्रमवार वर्णन करून, शेवटी अंतर्मुख यज्ञ, योग, उपनिषद्-जप आणि मोक्षासाठी ऐच्छिक आत्मसमर्पणरूप अंतिम साधना प्रतिपादिली आहे।
Adhyaya 59
Exposition of the Duties of Ascetics (Saṃnyāsa-Dharma)
या अध्यायात व्यास संन्यास-धर्माचे निरूपण करतात. वानप्रस्थाच्या नंतर संन्यास हा चौथा आश्रम असून खरा संन्यास केवळ यथार्थ वैराग्यातूनच उत्पन्न होतो; बाह्य वेषाने नव्हे, असे ठामपणे सांगितले आहे. संन्यासग्रहणापूर्वी प्राजापत्य, आग्नेय इत्यादी शुद्धी/तयारीचे विधीही सूचित केले आहेत. पुढे संन्याशांचे तीन प्रकार सांगितले आहेत—ज्ञान-संन्यासी, वेद-संन्यासी (एकांत वेदाध्ययनात रत) आणि कर्म-संन्यासी (कर्मत्यागी). यांपैकी तत्त्वज्ञ, ज्ञाननिष्ठ संन्यासी श्रेष्ठ मानला आहे; तो बाह्य चिन्हे व बंधनकारक कर्तव्यांच्या पलीकडे स्थित असतो. भिक्षुक-आचारात अभय, अपरिग्रह, समता, ब्रह्मचर्य, अहिंसा, सत्य, सावध पावलांनी चालणे, गाळलेले पाणी, वर्षभर स्थिर निवासाची आसक्ती न ठेवणे आणि संयमित भिक्षा यांचे विधान आहे. नित्य स्वाध्याय, संध्याकाळी गायत्री-जप, प्रणव-ध्यान व वेदान्तपरायणता यांमुळे साधक ब्रह्मसाक्षात्कारास पात्र होतो.
Adhyaya 60
Dharma of the Renunciant: Alms Discipline, Meditation, and Expiations
या अध्यायात संन्याशाचा धर्म सांगितला आहे. उपजीविका भिक्षेने (किंवा फल‑मूळांनी) करावी आणि भिक्षा‑आचाराचे कठोर नियम पाळावेत—दिवसातून एकदाच भिक्षाटन, अल्प भाषण, मर्यादित घरांतूनच भिक्षा, थोडा वेळ उभे राहणे, शौच‑शुद्धी, धुणे व आचमन इत्यादी. भोजनकाळी सूर्याला अर्पण, प्राणाहुतीचे ग्रास, तसेच संध्या‑जप व नियमबद्ध ध्यानसाधना यांचा समन्वय दिला आहे। पुढे हृदयकमळात ध्यान, ओंकारान्त लय आणि परम ज्योतीचे तत्त्व निरूपिले आहे. त्या परम प्रकाशाची अद्वैत ओळख महादेव/शिवाशी केली असून, मोक्षदायी ध्यानविषय म्हणून विष्णु/नारायणाचेही स्मरण केले आहे. काम, असत्य, चोरी, हिंसा व आहारभंग अशा दोषांसाठी प्रायश्चित्ते—सांतपन, कृच्छ्र, चांद्रायण, प्राजापत्य—आणि प्राणायामाची संख्या सांगितली आहे. शेवटी योग्य व्यक्तीलाच हे रहस्य द्यावे व अयोग्यापासून गुप्त ठेवावे असा नियम आहे।
Adhyaya 61
Supremacy of Hari-Bhakti in Kali-yuga; Warnings on Sensual Attachment; Praise of Brāhmaṇas, Purāṇa-Listening, and Gaṅgā
या अध्यायात कलियुगात हरिभक्तीचे परम श्रेष्ठत्व सांगितले आहे. वर्णाश्रमधर्मातील कर्मे व सामाजिक कर्तव्ये फलदायी असली, तरी मोक्षसाधनेत त्यांहून अधिक प्रभावी हरिभक्तीच आहे—गोविंदावर एकनिष्ठा, हरिनाम-कीर्तन, श्रवण व स्मरण ही मुख्य साधने म्हणून प्रतिपादन केले आहे. पुढे भक्तीला अडथळा ठरणारी विषयासक्ती, काम-क्रोध आणि ढोंगी आचार यांवर कठोर इशारा दिला आहे, जेणेकरून वैराग्य उत्पन्न होऊन मन स्थिर राहील. आपली संपत्ती व सामर्थ्य वैष्णवकार्यांसाठी वापरून अखंड हरिगुणगान करण्याची प्रेरणा दिली आहे. ब्राह्मणांना विष्णूचे प्रत्यक्ष रूप मानून त्यांचा सन्मान, नमस्कार व अन्नदान महापुण्यकारक सांगितले आहे. नित्य पुराणश्रवण अग्नीप्रमाणे पाप जाळते; गंगेला द्रवरूप विष्णू व भक्तिदायिनी म्हटले आहे. म्हणून ब्राह्मण, पुराण, गंगा, गाय आणि पिंपळ या सर्वांत विष्णूचे दृश्य स्वरूप जाणून भक्ती वाढवावी असा उपदेश आहे.
Adhyaya 62
Viṣṇu as the Embodied Purāṇas and the Merit of Hearing the Svarga-khaṇḍa
अध्यायाच्या आरंभी सूत विष्णूची तारक व पावन महिमा सांगतात. पुढे पुराणांचे एक दिव्य “अंगरचना-तत्त्व” मांडले आहे—विष्णूच पुराण-प्रकाशाचा समग्र देह; पद्मपुराण हे त्यांचे हृदय मानले असून इतर महापुराणे त्यांच्या अंग, त्वचा, मज्जा व अस्थीप्रमाणे निरूपित केली आहेत. यामुळे पद्मपुराण हरिस्वरूपाचा साक्षात् पवित्र प्रवाह ठरतो. यानंतर फलश्रुती—एक अध्याय जरी ऐकला किंवा सांगितला तरी पापक्षय होतो; विशेषतः स्वर्गखण्डाचे श्रवण महापातकींनाही शुद्ध करते. पुढे क्रमाने दिव्य लोकांची प्राप्ती, अखेरीस ब्रह्मलोक, तत्त्वज्ञान आणि निर्वाण हे फळ सांगितले आहे. शेवटी सत्संग, तीर्थस्नान, उत्तम धर्मकथा आणि हरिनामाने गोविंदभक्ती करण्याचा उपदेश दिला आहे।
Read Padma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.