Adhyaya 41

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुराकल्पे यथास्थितम् । कथं प्रयागगमनं नराणां तत्र कीदृशम्

युधिष्ठिर म्हणाला— हे भगवन्! प्राचीन कल्पात जसे होते तसे वृत्तांत मला ऐकावयास आहे. मनुष्य प्रयागास कसे जातात, आणि तेथील स्वरूप कसे आहे?

Verse 2

मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानां चैव किं फलम् । ये वसंति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां च किं फलम् । एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं हि मे

तेथे मरण पावलेल्यांची गती काय? आणि तेथे स्नान करणाऱ्यांना कोणते फळ मिळते? जे प्रयागात राहतात त्यांचे पुण्यफळ काय? हे सर्व मला सांगा; माझे कुतूहल फार आहे.

Verse 3

मार्कंडेय उवाच । कथयिष्यामि ते वत्स नाथेष्टं यच्च यत्फलम् । पुरा ऋषीणां विप्राणां कथ्यमानं मया श्रुतम्

मार्कंडेय म्हणाला— वत्सा, प्रभूला जे प्रिय आहे आणि त्याचे जे फळ आहे ते मी तुला सांगतो. पूर्वी ऋषी व विद्वान ब्राह्मणांमध्ये जे कथन होत होते ते मी ऐकले आहे.

Verse 4

आप्रयागात्प्रतिष्ठानाद्धर्मकी वासुकी ह्रदात् । कंबलाश्वतरौ नागौ नागाश्च बहुमूलिकाः

प्रयागापासून प्रतिष्ठानपर्यंत, तसेच धर्मकी व वासुकी या ह्रदांच्या जवळ, कंबल व अश्वतर नावाचे नाग आणि विविध कुलांचे अनेक इतर नागही आहेत.

Verse 5

एतत्प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । अत्र स्नात्वा दिवं यांति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः

हे प्रजापतीचे पवित्र क्षेत्र त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे. येथे स्नान करून जे देहत्याग करतात ते स्वर्गास जातात आणि पुनर्जन्मास येत नाहीत.

Verse 6

तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वंति संगताः । अन्ये च बहवस्तीर्थाः सर्वपापप्रणाशनाः

तेथे ब्रह्मा इत्यादी देव एकत्र येऊन रक्षा करतात. तसेच तेथे इतरही अनेक तीर्थे आहेत, जी सर्व पापांचा नाश करणारी आहेत.

Verse 7

न शक्याः कथितुं राजन्बहुवर्षशतैरपि । संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्य च कीर्त्तनम्

हे राजन्, अनेक शतवर्षे झाली तरी (याची महिमा) पूर्णपणे सांगता येत नाही. म्हणून मी संक्षेपाने प्रयागाचे पवित्र कीर्तन सांगतो.

Verse 8

षष्टिर्धनुः सहस्राणि परिरक्षंति जाह्नवीम् । यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः

साठ हजार धनुर्धर जाह्नवी (गंगा)चे संरक्षण करतात; आणि सात अश्वांचा सविता (सूर्य) सदैव यमुनाचे रक्षण करतो.

Verse 9

प्रयागं तु विशेषेण स्वयं रक्षति वासवः । मंडलं रक्षति हरिर्देवैः सह सुसंमतम्

प्रयागाचे विशेषतः स्वयं वासव (इंद्र) रक्षण करतो; आणि देवांसह पूर्ण संमतीने हरि (विष्णु) त्या मंडलाचे रक्षण करतो.

Verse 10

तं वटं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः । स्थानं रक्षति वै देवः सर्वपापहरं शुभम्

त्या वटवृक्षाचे नित्य शूलपाणि महेश्वर रक्षण करतात; आणि तो देव त्या शुभ, सर्वपापहर स्थानाचेही संरक्षण करतो.

Verse 11

अधर्मेण वृतो लोके नैव गच्छति तत्पदम् । स्वल्पमल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप

हे नराधिपा! जो या लोकी अधर्माने वेढला आहे तो त्या परम पदाला जात नाही. त्याचे पाप जरी थोडे—अतिशय अल्प असले तरी तेही अडथळा ठरते.

Verse 12

प्रयागस्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम् । दर्शनात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि

प्रयागाचे स्मरण करणाऱ्याचे सर्व पाप-कल्मष क्षय पावते; त्या तीर्थाचे केवळ दर्शनानेही, आणि त्याच्या नामसंकीर्तनानेही.

Verse 13

मृत्तिका लभनाद्वापि नरः पापाद्विमुच्यते । पंचकुंडानि राजेंद्र येषां मध्ये तु जाह्नवी

हे राजेंद्र! तेथील पवित्र मृत्तिका मिळाल्यानेच मनुष्य पापातून मुक्त होतो. पाच कुंडे आहेत; त्यांच्या मध्यभागी जाह्नवी (गंगा) वाहते.

Verse 14

प्रयागे तु प्रविष्टस्य पापं क्षरति तत्क्षणात् । योजनानां सहस्रेषु गंगां स्मरति यो नरः

प्रयागात प्रवेश करणाऱ्याचे पाप त्या क्षणीच विरघळते. आणि जो मनुष्य हजारो योजन दूरूनही गंगेचे स्मरण करतो, तोही पावन फल प्राप्त करतो.

Verse 15

अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम् । कीर्तनान्मुच्यते पापैर्दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति

दुष्कृत कर्म करणारा देखील परम गती प्राप्त करतो. कीर्तनाने तो पापांतून मुक्त होतो, आणि शुभाचे दर्शन घेऊन कल्याणच पाहतो.

Verse 16

अवगाह्य च पीत्वा च पुनात्यासप्तमं कुलम् । सत्यवादी जितक्रोधो अहिंसां परमास्थितः

तेथे स्नान करून व ते जल प्राशन करून तो आपल्या कुळातील सात पिढ्यांपर्यंत पावन करतो। तो सत्यवचनी, क्रोधजयी आणि परम अहिंसेत दृढनिष्ठ असतो।

Verse 17

धर्मानुसारी तत्त्वज्ञो गोब्राह्मणहिते रतः । गंगायमुनयोर्मध्ये स्नातो मुच्येत किल्बिषात्

जो धर्माचे अनुसरण करतो, तत्त्वज्ञ आहे आणि गो-ब्राह्मणांच्या हितात रत असतो—तो गंगा-यमुनेच्या मध्यभागी स्नान केल्याने पापातून मुक्त होतो, असे सांगितले आहे।

Verse 18

मनसा चिंतितान्कामान्सम्यक्प्राप्नोति पुष्कलान् । ततो गत्त्वा प्रयागं तु सर्वदेवाभिरक्षितम्

मनात चिंतिलेल्या विपुल कामनाफळांना तो यथार्थपणे प्राप्त करतो। त्यानंतर सर्व देवांनी रक्षित अशा प्रयागास जावे।

Verse 19

ब्रह्मचारी वसेन्मासं पितृदेवांश्च तर्पयेत् । ईप्सितांल्लभते कामान्यत्र तत्राभिजायते

ब्रह्मचार्‍याने तेथे एक महिना वास करून पितरांचे व देवांचे तर्पण करावे। तो इच्छित कामना प्राप्त करतो आणि जिथे तिथे शुभ जन्मास येतो।

Verse 20

तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता । समागता महाभागा यमुना यत्र निम्नगाः

तपनाची कन्या, त्रिलोकीत विख्यात अशी ती देवी—महाभागा यमुना—जिथे ही नदी प्रवाहित होते तिथे येऊन पोहोचली।

Verse 21

तत्र सन्निहितो नित्यं साक्षाद्देवो महेश्वरः । दुष्प्रापं मानुषैः पुण्यं प्रयागं तु युधिष्ठिर

तेथे साक्षात् भगवान् महेश्वर नित्य सन्निध आहेत। हे युधिष्ठिरा, तो पुण्यदायी प्रयाग मनुष्यांस दुर्लभप्राप्त आहे।

Verse 22

देवदानवगंधर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । तत्रोपस्पृश्य राजेंद्र स्वर्गलोके महीयते

देव, दानव, गंधर्व, ऋषी, सिद्ध व चारण—तेथे स्नान करून, हे राजेंद्र, स्वर्गलोकी गौरव पावतात।

Verse 41

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे एकचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणातील स्वर्गखंडाचा एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।