Adhyaya 46

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं मे ब्रह्मणा प्रोक्तं पुराणे पुण्यसम्मितम् । तीर्थानां तु सहस्राणि शतानि नियुतानि च

युधिष्ठिर म्हणाला—पुराणात ब्रह्मदेवांनी सांगितलेले, पुण्याने परिमित असे मी ऐकले आहे की तीर्थे हजारो, शेकडो आणि अयुतही आहेत।

Verse 2

सर्वे पुण्याः पवित्राश्च गतिश्च परमा स्मृता । पृथिव्यां नैमिषं पुण्यमंतरिक्षे च पुष्करम्

ही सर्व तीर्थे पुण्यदायक व पवित्र असून परम गती देणारी म्हणून स्मरणात आहेत। पृथ्वीवर नैमिष पुण्य आहे आणि अंतरिक्षात पुष्कर पवित्र आहे।

Verse 3

प्रयागमपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते । सर्वाणि संपरित्यज्य कथमेकं प्रशंससि

प्रयागही लोकांत प्रसिद्ध आहे, तरी कुरुक्षेत्र अधिक श्रेष्ठ मानले जाते. सर्व तीर्थे बाजूला ठेवून तू केवळ एकाचाची प्रशंसा कशी करतोस?

Verse 4

अप्रमाणमिदं प्रोक्तमश्रद्धेयमनुत्तमम् । गतिं च परमां दिव्यां भोगांश्चैव यथेप्सितान्

हे विधान प्रमाणरहित सांगितले गेले आहे—श्रद्धेस पात्र नाही, जरी ते सर्वोत्तम म्हणतात; (तरी) ते परम दिव्य गती व इच्छित भोग देण्याचे वचन देते.

Verse 5

किमर्थमल्पयोगेन बहुधर्मं प्रशंससि । एतं मे संशयं ब्रूहि यथादृष्टं यथाश्रुतम्

अल्प साधनेने अनेक धर्म साध्य होतात असे तू का प्रशंसितोस? माझा हा संशय दूर कर—जसे पाहिले तसे, जसे ऐकले तसे सांग.

Verse 6

मार्कंडेय उवाच । अश्रद्धेयं न वक्तव्यं प्रत्यक्षमपि तद्भवेत् । नरस्य श्रद्दधानस्य पापोपहतचेतसः

मार्कंडेय म्हणाले—जे श्रद्धेस ग्राह्य नाही ते (अशा व्यक्तीस) सांगू नये, ते प्रत्यक्ष असले तरी; कारण पापाने आहत चित्त असलेल्या मनुष्यात खरी श्रद्धा उदयास येत नाही.

Verse 7

अश्रद्दधानो ह्यशुचिर्दुर्मतिस्त्यक्तमंगलः । एते पातकिनः सर्वे तेनेदं भाषितं मया

जो अश्रद्ध, अशुचि, दुर्मती व मंगलाचार त्यागलेला आहे—ते सर्व पातकी आहेत; त्यांनाच उद्देशून मी हे सांगितले आहे।

Verse 8

शृणु प्रयागमाहात्म्यं यथादृष्टं यथाश्रुतम् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च यथान्यत्संभविष्यति

प्रयागाचे माहात्म्य ऐक—जसे पाहिले आहे तसे, जसे ऐकले आहे तसे; प्रत्यक्ष व परोक्ष दोन्ही प्रकारे, आणि पुढे जे अन्य घडेल तसेही।

Verse 9

यथैवान्यन्मया दृष्टं पुरा राजन्यथाश्रुतम् । शास्त्रं प्रमाणं कृत्वा तु पूज्यते योगमात्मनः

हे राजन्, जसे मी पूर्वी पाहिले तसे आणि जसे ऐकले तसे; शास्त्राला प्रमाण मानून आत्मयोग पूज्य मानावा।

Verse 10

क्लिश्यते चापरस्तत्र नैव योगमवाप्नुयात् । जन्मांतरसहस्रेभ्यो योगो लभ्येत मानवैः

तेथे दुसरा कितीही क्लेश सोसला तरी योग मिळेलच असे नाही; मानवांना योग हजारो जन्मांनंतरच लाभतो।

Verse 11

यथायोगसहस्रेण योगो लभ्येत मानवैः । यस्तु सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति

हजार योगसाधनांनी मानवाला योग मिळतो; पण जो सर्व रत्ने ब्राह्मणांना दान देतो, तो तेच पुण्य अतिशय सहज मिळवितो।

Verse 12

तेन दानेन दत्तेन योगो लभ्येत मानवैः । प्रयागे तु मृतस्येदं सर्वं भवति नान्यथा

त्या दानाचे सम्यक् दान झाल्यावर मनुष्य योग (आत्मैक्य) प्राप्त करतात। आणि जो प्रयागात देहत्याग करतो, त्याच्यासाठी हे सर्व निश्चित घडते—अन्यथा नाही।

Verse 13

प्रधानहेतुं वक्ष्यामि श्रद्दधत्सु च भारत । यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वत्रैव तु दृश्यते

हे भारत, श्रद्धावानांसाठी मी प्रधान कारण सांगतो—जसे ते सर्व भूतांमध्ये आणि सर्वत्रच दिसून येते।

Verse 14

ब्रह्म नैवास्ति वै किंचिद्यद्वक्तुं त्विदमुच्यते । यथा सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र पूज्यते

खरेच ब्रह्माव्यतिरिक्त बोलण्यासारखे काहीच नाही; म्हणून असे म्हटले जाते—जसे सर्व भूतांमध्ये ब्रह्मच सर्वत्र पूज्य आहे।

Verse 15

एवं सर्वेषु लोकेषु प्रयागः पूज्यते बुधैः । पूज्यते तीर्थराजस्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर

अशा प्रकारे सर्व लोकांत प्रयागाची पूजा ज्ञानीजन करतात। तीर्थराज म्हणून त्याचे पूजन होते—हे युधिष्ठिर, हेच सत्य आहे।

Verse 16

ब्रह्मापि स्मरते नित्यं प्रयागं तीर्थमुत्तमम् । तीर्थराजमनुप्राप्य नैवान्यत्किंचिदिच्छति

ब्रह्मादेवही नित्य प्रयाग—त्या उत्तम तीर्थाचे—स्मरण करतात। तीर्थराज प्राप्त झाल्यावर त्यांना दुसरे काहीही इच्छित नाही।

Verse 17

को हि देवत्वमासाद्य मानुषत्वं चिकीर्षति । अनेनैवानुमानेन त्वं ज्ञास्यसि युधिष्ठिर

हे युधिष्ठिर! देवत्व प्राप्त करून पुन्हा मनुष्यत्व कोण इच्छील? याच अनुमानाने तू ते जाणशील।

Verse 18

यथा पुण्यमपुण्यं वा तथैव कथितं मया । युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं तद्यत्त्वया प्रोक्तं विस्मितोऽहं पुनः पुनः

“पुण्य वा पाप जसे आहे तसेच मी सांगितले.” युधिष्ठिर म्हणाला—“तुमचे वचन ऐकले; मी पुन्हा पुन्हा विस्मित होतो.”

Verse 19

कथं योगेन तत्प्राप्तिः स्वर्गलोकस्तु कर्मणा । तदा च लभते भोगान्गां च तत्कर्मणां फलम्

योगाने ती प्राप्ती कशी होते, जेव्हा स्वर्गलोक कर्माने मिळतो? तेव्हा तो भोगही मिळवतो आणि त्या कर्मफळाने गंगाप्राप्तीही होते।

Verse 20

तानि कर्माणि पृच्छामि पुनर्यैः प्राप्यते महीम् । मार्कंडेय उवाच । शृणुराजन्महाबाहो यथोक्तकर्म्मणा मही

“ज्या कर्मांनी पुन्हा पृथ्वी प्राप्त होते ती कर्मे मी विचारतो.” मार्कंडेय म्हणाले—“हे राजा, महाबाहो! ऐक; शास्त्रोक्त कर्म केल्याने पृथ्वी मिळते.”

Verse 21

गामग्निं ब्राह्मणं शास्त्रं कांचनं सलिलं स्त्रियः । मातरं पितरं चैव यो निंदति नराधिप

हे नराधिप! जो गाय, अग्नी, ब्राह्मण, शास्त्र, सुवर्ण, जल, स्त्रिया तसेच माता-पित्याची निंदा करतो—

Verse 22

नैतेषामूर्ध्वगमनमेवमाह प्रजापतिः । एवं योगस्य संप्राप्तिः स्थानं परमदुर्लभम्

अशा प्रकारे प्रजापती म्हणाला—यांना ऊर्ध्वगमन नाही. या रीतीने योगसिद्धीने परम दुर्लभ पद प्राप्त होते.

Verse 23

गच्छंति नरकं घोरं ये नराः पापकारिणः । हस्त्यश्वं गामनड्वाहं मणिमुक्तादि कांचनम्

जे पाप करणारे नर आहेत ते घोर नरकास जातात—(पापाने) हत्ती-घोडे, गाय-बैल, तसेच मणी-मोती इत्यादी व सुवर्ण हरण करून.

Verse 24

परोक्षं हरते यस्तु पश्चाद्दानं प्रयच्छति । न ते गच्छंति वै स्वर्गं दातारो यत्र भोगिनः

जो गुप्तपणे चोरी करतो आणि नंतर दान देतो, असा दाता खरोखर स्वर्गास जात नाही; कारण तेथे धर्मार्जित फळ भोगणारेच असतात.

Verse 25

अनेन कर्म्मणा युक्ताः पच्यंते नरकेऽधमाः । एवं योगं च धर्म्मं च दातारं च युधिष्ठिर

अशा कर्माने बांधलेले अधम नरकात तळमळतात. म्हणून, हे युधिष्ठिरा, योग, धर्म आणि दाता यांचे तत्त्व जाण.

Verse 26

यथा सत्यमसत्यं वा अस्ति नास्तीति यत्फलम् । निरुक्तं तु प्रवक्ष्यामि यथायं स्वयमाप्नुयात्

सत्य वा असत्य—‘आहे’ ‘नाही’ असे म्हणण्याने जे फळ मिळते, ते शास्त्रात जसे सांगितले आहे तसे मी सांगतो, ज्यायोगे हा स्वतः ते प्राप्त करील.

Verse 46

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये । षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणातील स्वर्गखण्डातील प्रयागमाहात्म्यात छेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।