Adhyaya 3

Verse 1

ऋषय ऊचुः । नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि सर्वशः । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः

ऋषी म्हणाले—नद्या व पर्वतांची सर्व नावे, तसेच जनपदांची नावे, आणि भूमीवर आश्रित इतर स्थानेही आम्हाला सांगा।

Verse 2

प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्याः किल सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च सत्तम

हे प्रमाणज्ञ, हे सत्पुरुषश्रेष्ठा! सर्व बाजूंनी पृथ्वीचे प्रमाण (विस्तार) मला पूर्णपणे व सविस्तर सांगावे, तसेच तिच्या वनांचेही यथायोग्य वर्णन करावे।

Verse 3

सूत उवाच । पंचेमानि महाप्राज्ञ महाभूतानि संग्रहात् । जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः

सूत म्हणाला—हे महाप्राज्ञ! ही पाच महाभूते एकत्रित स्वरूपाने जगतात सर्वत्र स्थित आहेत; मनीषीजन सांगतात की भूतल-लोकातील सर्व अस्तित्वाचा हा सामान्य आधार आहे।

Verse 4

भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च । गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः

पृथ्वी, जल, वायु, अग्नी आणि आकाश—या सर्वांचे गुण उत्तरोत्तर वाढत जातात; तरीही त्यांमध्ये पृथ्वीला प्रधान मानले जाते।

Verse 5

शब्दस्पर्शश्च रूपं च रसो गंधश्च पंचमः । भूमेरेतेगुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः

शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध—हे पृथ्वीचे गुण सांगितले आहेत; तत्त्व जाणणाऱ्या ऋषींनी असे निरूपण केले आहे।

Verse 6

चत्वारोप्सुगुणा विप्रा गंधस्तत्र न विद्यते । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोथ गुणास्त्रयः

हे विप्रहो! जलात चार गुण असतात; तेथे गंध नसतो. आणि तेज (अग्नी)चे गुण—शब्द, स्पर्श व रूप—हे तीन आहेत।

Verse 7

शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च । एते पंच गुणा विप्रा महाभूतेषु पंचसु

वायूमध्ये शब्द व स्पर्श हे गुण असतात, आणि आकाशात केवळ शब्दच असतो। हे विप्रहो, पंच महाभूतांत हे पंच गुण प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 8

वर्तंते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः । अन्योन्यं नातिवर्तंते साम्यं भवति वै तदा

सर्व लोकांत ज्या ठिकाणी भूततत्त्वे प्रतिष्ठित आहेत, ती आपल्या-आपल्या नियमाने चालतात. जेव्हा ती परस्परांची मर्यादा ओलांडत नाहीत, तेव्हा खरे साम्य उत्पन्न होते.

Verse 9

यदा तु विषमीभावमाविशंति परस्परम् । तदा देहैर्देहवंतो व्यतिरोहंति नान्यथा

परंतु जेव्हा ते परस्पर विषमतेत प्रवेश करतात, तेव्हा देहधारी जीव देहांच्या द्वारे एकमेकांशी संघर्ष करतात; यावाचून दुसरा परिणाम नाही.

Verse 10

आनुपूर्व्या विनश्यंति जायंते चानुपूर्वशः । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्

ते क्रमाने नष्ट होतात आणि क्रमानेच उत्पन्न होतात. ते सर्व अपरिमेय आहेत—हेच त्यांचे ऐश्वर्ययुक्त दिव्य रूप आहे.

Verse 11

यत्रयत्र हि दृश्यंते धावंति पांचभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते

जिथे-जिथे पंचभौतिक पदार्थ धावते/गतिमान दिसतात, तिथे मनुष्य तर्काच्या साहाय्याने त्यांचे प्रमाण सांगतात.

Verse 12

अचिंत्याः खलु ये भावास्तान्न तर्केण साधयेत् । सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु मुनिपुंगवाः

जे भाव अचिंत्य आहेत, ते केवळ तर्काने सिद्ध करू नयेत। हे मुनिपुंगवांनो, आता मी ‘सुदर्शन’ नावाच्या द्वीपाचे वर्णन करतो।

Verse 13

परिमंडलो महाभागा द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः । नदीजलपरिच्छिन्नः पर्वतैश्चाब्धिसन्निभैः

हे महाभाग, तो द्वीप परिमंडलाकार असून चक्रासारखा स्थित आहे; तो नदीजलाने वेढलेला आणि समुद्रासमान विशाल पर्वतांनी सीमित आहे।

Verse 14

पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नो धनधान्यवान्

तो विविध आकारांच्या नगरांनी आणि रम्य जनपदांनी युक्त होता; पुष्प-फलांनी भरलेल्या वृक्षांनी संपन्न, धनवैभव व धान्याने परिपूर्ण होता।

Verse 15

लवणेन समुद्रेण समंतात्परिवारितः । यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः

तो सर्व बाजूंनी लवणसमुद्राने वेढलेला होता—जसा मनुष्य आरशात आपलेच मुख पाहतो।

Verse 16

एवं सुदर्शनो द्वीपो दृश्यते चक्रमंडलः । द्विरंशे पिप्पलस्तस्य द्विरंशे च शशो महान्

अशा रीतीने ‘सुदर्शन’ द्वीप चक्र-मंडलासारखा दिसतो। त्याच्या एका भागात पवित्र पिंपळवृक्ष आहे आणि दुसऱ्या भागात एक महान शश (ससा) आहे।

Verse 17

सर्वौषधिं समादाय सर्वतः परिवारितः । आपस्ततोन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते

सर्व औषधी एकत्र करून आणि सर्व बाजूंनी वेढलेला असता, जे सांगितले आहे त्यावरून उरलेलेही जाणावे; आता शेष संक्षेपाने सांगितले जाते।

Verse 18

ऋषय ऊचुः । उक्तो यस्य च संक्षेपो बुद्धिमन्विधिवत्त्वया । तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं सूत नो वद

ऋषी म्हणाले—ज्याचा संक्षेप तू बुद्धीने व विधिपूर्वक सांगितलास. तू सर्व तत्त्वांचा जाणकार आहेस, हे सूत! आम्हाला त्याचा विस्तार सांग.

Verse 19

यावान्भूम्यवकाशोयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्

हे शशचिन्हधारी! जितका हा भूमीचा विस्तार दिसतो, त्याचे प्रमाण मला सांग; मग तू पिंपळ (अश्वत्थ) वृक्षाविषयी सांग.

Verse 20

एवं तैः किल पृष्टः स सूतो वाक्यमथाब्रवीत् । सूत उवाच । प्रागायता महाप्राज्ञाः षडेते रत्नपर्वताः

असे विचारल्यावर सूत म्हणाला—“हे महाप्राज्ञांनो! पूर्व दिशेला हे सहा रत्नासारखे पर्वत पसरलेले आहेत.”

Verse 21

अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । हिमवान्हिमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः

दोन्ही बाजूंनी—पूर्व व पश्चिम—समुद्र खोलवर पसरलेले आहेत. (तेथे) हिमवान, हिमकूट आणि निषध हे श्रेष्ठ पर्वत आहेत.

Verse 22

नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः । सर्वधातुपिनद्धश्च शृंगवान्नामपर्वतः

शृंगवान् नावाचा एक पर्वत आहे—तो निळ्या वर्णाचा, वैडूर्य-मणिमय; शुभ्र व चंद्रासारखा तेजस्वी, आणि सर्व प्रकारच्या धातूंनी आच्छादित आहे।

Verse 23

एते वै पर्वता विप्राः सिद्धचारणसेविताः । तेषामंतरविष्कुंभौ योजनानि सहस्रशः

हे विप्रहो! हेच ते पर्वत आहेत ज्यांचे सिद्ध व चारण जन सेवन करतात; त्यांच्या मधील अंतर सहस्रों योजनांपर्यंत पसरलेले आहे।

Verse 24

तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि सत्तमाः । वसंति तेषां सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः

तेथे जनपदे व देश पुण्य आहेत—ती वर्षे खरोखरच उत्तम आहेत; त्यांत सर्वत्र नानाविध जातींचे प्राणी वसतात।

Verse 25

इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् । हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते

हेच भारतवर्ष आहे; याच्या पलीकडे हैमवतवर्ष आहे; आणि हेमकूटाच्या पलीकडे, असे सांगतात, हरिवर्ष आहे।

Verse 26

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । प्रागायतो महाभागा माल्यवान्नाम पर्वतः

नीलाच्या दक्षिणेस आणि निषधाच्या उत्तरेस, पूर्वेकडे पसरलेला, महाभाग्यवान माल्यवान् नावाचा पर्वत आहे।

Verse 27

ततः परं माल्यवतः पर्वतो गंधमादनः । परिमंडलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः

त्यानंतर माल्यवत पर्वत आणि मग गंधमादन पर्वत आहे. त्या दोघांच्या मध्ये परिमंडलाकार सुवर्णमय मेरु पर्वत स्थित आहे.

Verse 28

आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छ्रितः

तो सूर्याच्या तरुण तेजासारखा दीप्तिमान, धूररहित अग्नीसारखा आहे. त्याची उंची चौर्‍याऐंशी हजार योजना आहे.

Verse 29

अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति

हे द्विजोत्तमांनो! तो अधःभागीही चौर्‍याऐंशी योजना पसरलेला आहे; आणि ऊर्ध्व, अधः व तिर्यक् दिशांनी विस्तारून लोकांना आवृत करून उभा आहे.

Verse 30

तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः संस्थिता द्विजाः । भद्राश्वः केतुमालश्च जंबूद्वीपश्च सत्तमाः

हे द्विजांनो! त्याच्या पार्श्वभागी हे चार द्वीप स्थित आहेत—भद्राश्व, केतुमाल आणि जंबूद्वीप; हे सत्तमांनो!

Verse 31

उत्तराश्चैव कुरुवः कृतपुण्य प्रतिश्रयाः । विहंगसुमुखो यस्तु सुपार्श्वस्यात्मजः किल

आणि उत्तरकुरु हे संचित पुण्याचे आश्रयस्थान आहे. तेथे ‘विहंगसुमुख’ नावाचा एक आहे असे म्हणतात; तो खरोखरच सुपार्श्वाचा पुत्र आहे.

Verse 32

स वै विचिंतयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान् । मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम्

सुवर्णवर्ण कावळे पाहून तो विचार करू लागला—पक्ष्यांतही उत्तम, मध्यम व अधम असे भेद असतात; जसा मेरु पर्वत सर्वांत श्रेष्ठ म्हणून शोभतो।

Verse 33

अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् । तमादित्योनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः

जो योग्य भेद करत नाही, म्हणून मी त्याला त्यागतो. ज्योतींमध्ये श्रेष्ठ असा आदित्य (सूर्य) त्याचा सतत पाठपुरावा करीत असतो।

Verse 34

चंद्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः । स पर्वतो महाप्राज्ञा दिव्यपुष्पसमन्वितः

चंद्रमा नक्षत्रांसह आणि वायूही शुभ प्रदक्षिणा करीत फिरतात. हे महाप्राज्ञ! तो पर्वत दिव्य पुष्पांनी समृद्ध आहे।

Verse 35

भवनैरावृतैः सर्वैः र्जांबूनदमयैः शुभैः । तत्र देवगणा विप्रा गंधर्वासुरराक्षसाः

सर्व बाजूंनी शुभ जांबूनद-सुवर्णमय भवनांनी तो प्रदेश वेढलेला होता. तेथे, हे विप्रांनो, देवगण तसेच गंधर्व, असुर व राक्षस उपस्थित होते।

Verse 36

अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडंति सर्वदा । तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः

अप्सरांच्या गणांसह ते त्या पर्वतावर सदैव क्रीडा करीत असतात. तेथे ब्रह्मा, रुद्र आणि देवेश्वर शक्र (इंद्र)ही आहेत।

Verse 37

समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजंतेऽनेक दक्षिणैः । तुंबुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हाहा हूहूः

ते सर्व एकत्र येऊन विविध यज्ञ करतात आणि अनेक प्रकारच्या दक्षिणा अर्पण करतात—तुंबुरु, नारद, तसेच विश्वावसु, हाहा आणि हूहू।

Verse 38

अभिगम्यामरश्रेष्ठं स्तुवंति विविधैः स्तवैः । सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः

अमरश्रेष्ठ देवाजवळ जाऊन महात्मा सप्तर्षी आणि प्रजापती कश्यप यांनी विविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती केली।

Verse 39

तत्र गच्छंति भद्रं वः सदा पर्वणि पर्वणि । तस्यैव मूर्द्धन्युशना काव्यो दैत्यैर्महीयते

तुमचे कल्याण असो—ते तेथे नेहमी पर्वणि पर्वणी जातात. त्याच शिखरावर उशना काव्य (शुक्राचार्य) दैत्यांकडून पूजिले जातात।

Verse 40

तस्य हैमानि रत्नानि तस्यैते रत्नपर्वताः । तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते

त्याचीच ही सुवर्णमय रत्ने, त्याचेच हे रत्नपर्वत; म्हणून भगवान कुबेर त्या संपत्तीचा चौथा भाग उपभोगतो।

Verse 41

ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति । पर्वतस्यांतरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमैश्चितम्

त्यानंतर तो आपल्या संपत्तीचा एक अंश मनुष्यांना देतो. पर्वताच्या आत एक दिव्य स्थान आहे, जे सर्व ऋतूंच्या फुलांनी नटलेले आहे।

Verse 42

कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुच्छ्रितम् । तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यभूतैः समावृतः

तेथे कर्णिकार वृक्षांचे रम्य वन होते, शिळांच्या जाळ्यासारख्या उंच कड्यांमध्ये ते उभे होते। तेथे साक्षात् पशुपती शिव दिव्य भूतगणांनी वेढलेले विराजमान होते।

Verse 43

उमासहायोभगवान्रमते भूतभावनः । कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रदापादलंबिनीम्

उमेसह भगवान् भूतभावन आनंदाने रमतो. तो कर्णिकार पुष्पांची माळ धारण करीत आहे, जी त्याच्या चरणांपर्यंत लोंबते.

Verse 44

त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः । तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः

तो त्रिनेत्रांनी उजळलेला, जणू तीन उदित सूर्यांनी प्रकाशलेला होता. उग्र तपाने सिद्ध झालेले, सुव्रती व सत्यवादी सिद्ध ऋषींनी त्याचे दर्शन घेतले (आणि जवळ गेले).

Verse 45

पश्यंति नहि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः । तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा द्विजोत्तमाः

दुर्वृत्त लोक त्याला पाहत नाहीत; दुष्टांना महेश्वराचे दर्शन होणे अशक्य आहे. हे द्विजोत्तमांनो, त्या पर्वताच्या शिखरावरून क्षीरधारा वाहते.

Verse 46

विश्वरूपात्परमिता भीमनिर्घातनिस्वना । पुण्यापुण्यतमैर्जुष्टा गंगा भागीरथी शुभा

शुभ भागीरथी गंगा विश्वरूपांनी श्रेष्ठ आहे आणि तिचा निनाद भीषण वज्रघातासारखा आहे. परम पुण्यवान आणि परम पापी—दोघेही तिचा आश्रय घेतात.

Verse 47

प्लवंती च प्रवेगेन ह्रदे चंद्रमसः शुभे । तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः

मग ती प्रचंड वेगाने वाहत चंद्रम्याच्या शुभ सरोवरात शिरली; तिच्यामुळे तो पुण्य ह्रद उत्पन्न झाला—समुद्रासारखा विशाल।

Verse 48

तां धारयामास तदा दुर्द्धरां पर्वतैरपि । शतं वर्षसहस्राणि शिरसैव पिनाकधृक्

तेव्हा पिनाकधारी शिवाने—जी पर्वतांनाही दुर्धर—तिला केवळ आपल्या मस्तकावर धारण करून एक लक्ष वर्षे सांभाळली।

Verse 49

मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो द्विजोत्तमाः । जंबूखंडे तु तत्रैव महाजनपदो द्विजाः

हे द्विजोत्तमांनो, मेरू पर्वताच्या पश्चिम बाजूस केतुमाल देश आहे; आणि त्याच ठिकाणी जंबूखंडात तो महान जनपद आहे, हे ब्राह्मणांनो।

Verse 50

आयुर्दशसहस्राणि वर्षाणां तत्र सत्तमाः । सुवर्णवर्णाश्च नरा स्त्रियश्चाप्सरसां समाः

हे सत्तमांनो, तेथे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असते; पुरुष सुवर्णवर्णाचे आणि स्त्रिया अप्सरांसमान असतात।

Verse 51

अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः । जायंते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः

तेथे मनुष्य रोगरहित, शोकविरहित व सदैव प्रसन्नचित्त जन्मतात; त्यांची प्रभा तप्त-शुद्ध सुवर्णासारखी असते।

Verse 52

गंधमादनशृंगेषु कुबेरः सह राक्षसैः । संवृतोप्सरसां संघैर्मोदते गुह्यकाधिपः

गंधमादनाच्या शिखरांवर गुह्यकांचा अधिपती कुबेर राक्षसांसह आणि अप्सरांच्या संघांनी वेढलेला आनंदाने रमतो।

Verse 53

गंधमादनपार्श्वे तु परे विगतपातकाः । एकादशसहस्राणि वर्षाणां परमायुषः

परंतु गंधमादनाच्या दुसऱ्या बाजूच्या परे भागात पापरहित जन वास करतात; त्यांचे परम आयुष्य अकरा हजार वर्षे आहे।

Verse 54

तत्र कृष्णा नरा विप्रास्तेजोयुक्ता महाबलाः । स्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः

तेथे कृष्णवर्ण ब्राह्मण पुरुष तेजस्वी व महाबली होते; आणि स्त्रिया उत्पलपानासारख्या कांतिमय, सर्वच अत्यंत मनोहर दिसत।

Verse 55

नीलोत्पलधरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं वरम् । वर्षमैरावतं विप्रा नानाजनपदावृतम्

हे विप्रहो! ऐरावत-वर्ष नीलोत्पलांनी शोभित, श्वेतप्रभेने उजळलेले, आणि त्या श्वेततेहूनही श्रेष्ठ सुवर्णकांतियुक्त आहे; ते अनेक जनपदांनी वेढलेले आहे।

Verse 56

धनुखंडेः महाभागा द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । इलावृत्तं मध्यगं तु पंचवर्षाणि चैव हि

हे महाभागांनो! धनुखंडात दक्षिण व उत्तर अशी दोन वर्षे आहेत; आणि मध्यभागी असलेले इलावृत्त हे पाच वर्षांनी युक्त असे सांगितले आहे।

Verse 57

उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः । आयुः प्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः

यांच्या पुढील प्रत्येक प्रदेशात भूमी गुणांनी उत्तरोत्तर अधिक श्रेष्ठ होत जाते—आयुष्य, योग्य प्रमाण (देहबल) व आरोग्य वाढते; तसेच धर्म, काम व अर्थ यांची सिद्धीही होते।

Verse 58

समन्वितानि भूतानि तेषु सर्वेषु सत्तमाः । एवमेषा महाभागाः पर्वतैः पृथिवी चिता

त्या सर्वांमध्ये सर्व भूतांना एकत्र केले गेले; आणि त्यांत श्रेष्ठतमही उपस्थित होते। अशा रीतीने, हे महाभागांनो, ही पृथ्वी पर्वतांनी जणू ढिगाऱ्यासारखी रचली गेली।

Verse 59

हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतः । तत्र वैश्रवणो देवो गुह्यकैः सह मोदते

हेमकूट म्हणून प्रसिद्ध असा कैलास नावाचा अतिशय महान पर्वत आहे। तेथे देव वैश्रवण (कुबेर) गुह्यकांसह आनंदित होतो।

Verse 60

अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति । हिरण्यशृंगः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः

कैलासाच्या उत्तरेस, मैनाक पर्वताच्या दिशेला, हिरण्यशृंग नावाचा अतिशय महान पर्वत आहे—तो दिव्य व मणिमय आहे।

Verse 61

तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभ्रं कांचनवालुकम् । रम्यं विष्णुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः

त्याच्या बाजूस विशाल, दिव्य, शुभ्र सुवर्ण-वाळूने युक्त असे रम्य स्थान आहे—‘विष्णुसर’ नावाचे सरोवर—जिथे राजा भगीरथाने तप केले होते।

Verse 62

दृष्ट्वा भागीरथीं गंगामुवास बहुलाः समाः । यूपा मणिमयास्तत्र क्षेत्राश्चापि हिरण्मयाः

भागीरथी गंगेचे दर्शन घेऊन तो तेथे अनेक वर्षे राहिला. त्या स्थानी यज्ञयूप मणिमय होते आणि पवित्र क्षेत्रेही सुवर्णमय होती.

Verse 63

तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः । स्रष्टा भूतिपतिर्यत्र सर्वलोकैः सनातनः

तेथे यजन करून सहस्राक्ष, महायशस्वी इंद्राने सिद्धी प्राप्त केली. तेथेच सनातन स्रष्टा—भूतिपती व सर्वलोकाधिपती—विराजमान आहेत.

Verse 64

उपास्यते तिग्मतेजा यत्र भूतः समंततः । नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पंचमः

जिथे तीक्ष्ण-तेजस्वी भगवान सर्वत्र भूतगणांनी वेढलेले असून उपासिले जातात. तेथे नर-नारायण, ब्रह्मा, मनु आणि पाचवा स्थाणु (शिव) आहेत.

Verse 65

तत्र दिव्या त्रिपथगा प्रथमं तु प्रतिष्ठिता । ब्रह्मलोकादपाक्रांता सप्तधा प्रतिपद्यते

तेथेच दिव्य त्रिपथगा (गंगा) प्रथम प्रतिष्ठित झाली. ब्रह्मलोकातून अवतरून ती सात धारांमध्ये प्रकट होते.

Verse 66

वटोदका सा नलिनी पार्वती च सरस्वती । जंबूनदी च सीता च गंगा सिंधुश्च सप्तमी

त्या (सात धारा) अशा आहेत—वटोदका, नलिनी, पार्वती, सरस्वती, जंबूनदी, सीता, गंगा आणि सातवी सिंधु.

Verse 67

अचिंत्या दिव्यसंज्ञा सा प्रभावैश्च समन्विता । उपास्यते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये

ती अचिंत्य, दिव्य संज्ञेने प्रसिद्ध व अद्भुत प्रभावांनी युक्त आहे; जिथे सहस्र युगांच्या परिपूर्तीपर्यंत सत्रयज्ञ भक्तिभावाने उपासिला जातो।

Verse 68

दृश्यादृश्या च भवति तत्रतत्र सरस्वती । एता दिव्याः सप्तगंगास्त्रिषुलोकेषु विश्रुताः

तेथे-तेथे सरस्वती कधी दृश्य तर कधी अदृश्य होते. या दिव्य ‘सप्तगंगा’ त्रिलोकीत विख्यात आहेत.

Verse 69

रक्षांसि वै हिमवती हेमकूटे च गुह्यकाः । सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णं च तपोवनम्

हिमवतावर राक्षसांचा वास आहे आणि हेमकूटावर गुह्यक राहतात; निषधात सर्प व नाग आहेत; आणि गोकर्ण हे तपस्येचे पवित्र तपोवन आहे.

Verse 70

देवासुराणां सर्वेषां श्वेतः पर्वतमुच्यते । गंधर्वा निषधे नित्यं नीले ब्रह्मर्षयस्तथा

सर्व देव-आसुरांचा ‘श्वेत पर्वत’ असा उल्लेख होतो (त्यांचे आसनस्थान). निषधात गंधर्व नित्य वास करतात आणि ‘नील’ पर्वतावर तसेच ब्रह्मर्षी राहतात.

Verse 71

शृंगवांस्तु महाभागा देवानां प्रतिसंचरः । इत्येतानि महाभागाः सप्तवर्षाणि भागशः

हे महाभागांनो! शृंगवान हा देवांच्या संचाराचा प्रदेश आहे. अशा रीतीने, हे भाग्यवंतांनो, भागभागांनी विभक्त अशी ही सात वर्षे (सप्तवर्ष) आहेत.

Verse 72

भूतान्युपनिविष्टानि गतिमंति ध्रुवाणि च । तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते देवमानुषा

भूतप्राणी आपापल्या अवस्थेत प्रतिष्ठित होतात; काही गतिमान, काही ध्रुव (स्थिर) असतात. त्यांची समृद्धी अनेक प्रकारची दिसते—देवांमध्ये व मनुष्यांमध्येही.

Verse 73

अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धे या तु विभूषिता । यां तु पृच्छथ मां विप्रा दिव्यमेनां शशाकृतिम्

विभूषित अशी ही श्रद्धा मोजणे अशक्य आहे. हे विप्रहो, तुम्ही मला त्या दिव्य, चंद्रासारख्या आकृतीच्या देवीविषयी विचारता.

Verse 74

पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे । कर्णे तु नागद्वीपश्च काश्यपद्वीप एव च

शशाच्या दोन्ही पार्श्वांवर दोन वर्षे सांगितली आहेत—दक्षिण व उत्तर. आणि त्याच्या कर्णभागी नागद्वीप तसेच काश्यपद्वीप आहे.

Verse 75

कर्णद्वीपशिलो विप्राः श्रीमान्मलयपर्वतः । एतद्द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशिसंस्थितम्

हे विप्रहो, कर्णद्वीपाची शिलामय उंची जागा म्हणजे श्रीमान् मलयपर्वत. हे द्वीपाचे दुसरे लक्षण असून ते चंद्रस्थितीसारखे दिसते.