Adhyaya 15
The Burning of Tripura and the Sacred Greatness of Amarakāṇṭaka (Jvāleśvara on the Narmadā)
नर्मदातीरावरील हरेश्वर क्षेत्रात रुद्र त्रिपुर-विनाशाची सिद्धता करतात. देवता व वैदिक तत्त्वांनी रचलेला दिव्य रथ आणि आयुध-व्यवस्था उभी राहते; मग बाणाने विद्ध झालेले त्रिपुर प्रलयासारख्या अग्नीत फुटून उठते. दिशादाह, उत्पात व भयकारी चिन्हे दिसतात; पीडित जीव, विशेषतः स्त्रिया, अग्नीला दोष देत विलाप करतात. वैश्वानर/अग्नी उत्तर देतो—मी ईश्वराच्या आज्ञेनेच कार्य करतो, स्वेच्छेने नव्हे. या संहारात दानव बाण शिवाचे अद्वितीय सर्वोच्चत्व ओळखतो. तो मस्तकी लिंग धारण करून तोटक छंदातील स्तोत्र अर्पण करीत शरण मागतो; प्रसन्न शंकर त्याला अभय, संरक्षण व अवध्यत्वाचा वर देतात. पुढे ही विश्वव्यापी घटना तीर्थ-भूगोलात रूपांतरित होते—त्रिपुर-पतनाशी संबंधित अंश/प्रकट रूपे श्रीशैल व अमरकण्टक येथे शैव-स्थाने म्हणून प्रतिष्ठित होतात. नर्मदेवरील अमरकण्टकात त्या ज्वलित स्मृतीला ‘ज्वाळेश्वर’ म्हणतात. ग्रहणस्नान व अमरकण्टक-यात्रेने महान पुण्य आणि रुद्रलोकप्राप्ती सांगितली आहे.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । यन्मां पृच्छसि कौंतेय तन्निबोध च तच्छृणु । एतस्मिन्नंतरे रुद्रो नर्मदातटमास्थितः
नारद म्हणाले—हे कौन्तेय! तू मला जे विचारतोस ते नीट जाण आणि ऐक. याच दरम्यान रुद्र नर्मदा-तटी निवास करीत होते.
Verse 2
नाम्ना हरेश्वरं स्थानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्मिन्स्थाने महादेवश्चिंतयंस्त्रैपुरं वधम्
हरेश्वर नावाचे स्थान त्रैलोक्यात विख्यात आहे. त्या स्थानी महादेव त्रिपुर-वधाचा विचार करीत होते.
Verse 3
गांडीवं मंदरं कृत्वा गुणं कृत्वा तु वासुकिम् । स्थानं कृत्वा तु वैशाखं विष्णुं कृत्वा शरोत्तमम्
गांडीवाला मंदर पर्वत करून, वासुकीला प्रत्यंचा करून; वैशाखाला आधार (अवसर) करून, आणि विष्णूला श्रेष्ठ बाण करून (तो सिद्ध झाला).
Verse 4
अग्रे चाग्निं प्रतिष्ठाप्य मुखे वायुः समर्पितः । हयाश्च चतुरो वेदाः सर्वदेवमयं रथम्
अग्रभागी अग्नीची प्रतिष्ठा होती आणि मुखी वायू अर्पित होता; तो रथ सर्वदेवमय होता, आणि त्याचे चार घोडे चार वेद होते.
Verse 5
चक्रगौ चाश्विनौ देवावक्षं चक्रधरः स्वयम् । स्वयमिंद्रश्च चापांते बाणे वैश्रवणः स्थितः
दोन्ही चक्रांवर अश्विनीकुमार देव स्थापन झाले; अक्षावर स्वयं चक्रधर विष्णू विराजमान होता. धनुष्याच्या टोकाशी स्वयं इंद्र उभा राहिला आणि बाणावर वैश्रवण (कुबेर) स्थित झाला.
Verse 6
यमस्तु दक्षिणे हस्ते वामे कालस्तु दारुणः । चक्राणामारके न्यस्ता गंधर्वा लोकविश्रुताः
उजव्या हातात यम स्थित झाला आणि डाव्या हातात भयंकर काळ. चक्राच्या कडेला लोकविख्यात गंधर्व स्थापन झाले.
Verse 7
प्रजापती रथश्रेष्ठे ब्रह्मा चैव तु सारथिः । एवं कृत्वा तु देवेशः सर्वदेवमयं रथम्
श्रेष्ठ रथावर प्रजापती स्थापन झाला आणि स्वयं ब्रह्मा सारथी झाला. अशा रीतीने देवेशाने सर्वदेवमय रथ रचिला.
Verse 8
सोतिष्ठत्स्थाणुभूतो हि सहस्रं परिवत्सरान् । यदा त्रीणि समेतानि अंतरिक्षचराणि च
तो खांबासारखा अचल होऊन सहस्र वर्षे उभा राहिला, जोपर्यंत अंतरिक्षात विचरण करणारे तीन जण एकत्र आले नाहीत.
Verse 9
त्रिपुराणि त्रिशल्येन तदा तानि बिभेद सः । शरः प्रचोदितस्तत्र रुद्रेण त्रिपुरं प्रति
तेव्हा त्याने त्रिशूलासारख्या त्रिशल्य अस्त्राने ती तीन पुरे भेदली. तेथे रुद्राने प्रेरित केलेला बाण त्रिपुराकडे वेगाने धावला.
Verse 10
भ्रष्टतेजा स्त्रियो जाता बलं तेषां व्यशीर्यत । उत्पाताश्च पुरे तस्मिन्प्रादुर्भूता सहस्रशः
स्त्रिया तेजोहीन झाल्या, त्यांचे बळही क्षीण झाले; त्या नगरीत सहस्रावधी अपशकुनरूप उत्पात प्रकट झाले।
Verse 11
त्रिपुरस्य विनाशाय कालरूपोभवत्तदा । अट्टहासं प्रमुंचंति रूपाः काष्ठमयास्तथा
त्रिपुराच्या विनाशासाठी तो तेव्हा काळरूप झाला; आणि काष्ठमय रूपेही अट्टहास करीत प्रचंड हसू लागली।
Verse 12
निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वंति चित्रकर्मणा । स्वप्ने पश्यंति चात्मानं रक्तांबरविभूषितम्
अद्भुत चित्रकर्माच्या सामर्थ्याने ते निमेष-उन्मेषही घडवितात; आणि स्वप्नात स्वतःला रक्तवस्त्रांनी विभूषित पाहतात।
Verse 13
स्वप्ने पश्यंति ते चैवं विपरीतानि यानि तु । एतान्पश्यति उत्पातांस्तत्र स्थाने तु ये जनाः
ते स्वप्नातही अशीच विपरीत व अस्वाभाविक दृश्ये पाहतात; आणि त्या ठिकाणी असलेले लोक हे उत्पात प्रत्यक्ष पाहतात।
Verse 14
तेषां बलं च बुद्धिश्च हरक्रोधेन नाशितम् । संवर्तको नाम वायुर्युगांतप्रतिमो महान्
हराच्या (शिवाच्या) क्रोधाने त्यांचे बळ व बुद्धी नष्ट झाली; तेव्हा ‘संवर्तक’ नावाचा महावारा उठला, जो युगांतासारखा भयंकर होता।
Verse 15
समीरितोनलश्रेष्ठ उत्तमांगेषु बाधते । ज्वलंति पादपास्तत्र पतंति शिखराणि च
वाऱ्याने भडकविलेला श्रेष्ठ अग्नी प्रचंड होऊन वरच्या प्रदेशांना बाधू लागला। तेथे वृक्ष धगधगले आणि त्यांच्या शिखरांचे भागही कोसळू लागले।
Verse 16
सर्वं तद्व्याकुलीभूतं हाहाकारमचेतनम् । भग्नोद्यानानि सर्वाणि क्षिप्रं तु प्रज्वलंति च
ते सर्व अत्यंत व्याकुळ झाले—‘हाय हाय’ अशा आर्तनादाने भरून जणू शुद्ध हरपली. तुटलेली सर्व उद्यानेही क्षणार्धात पेटून उठली.
Verse 17
तेनैव दीपितं सर्वं ज्वलते विशिखैः शिखैः । द्रुमा आरामगंडानि गृहाणि विविधानि च
त्याच अग्नीने सर्व काही पेटले; वेगवेगळ्या जिव्हा नसलेल्या ज्वाळांनी ते जळू लागले. वृक्ष, आराम-उद्यानांचे भाग आणि नानाविध घरेही दग्ध होत होती.
Verse 18
दशदिक्षु प्रवृत्तोयं समिद्धो हव्यवाहनः । ततः शिलाः प्रमुंचंति दिशो दश विभागशः
समिद्ध हव्यवाहन अग्नी दहा दिशांना पसरला. मग दहा दिशांतून वेगवेगळ्या बाजूंनी शिळा (दगड) उडविले जाऊ लागले.
Verse 19
शिखासहस्रैरत्युग्रैः प्रज्वलंति हुताशनैः । सर्वं किंशुकसंप्रख्यं ज्वलितंदृश्यते पुरम्
अत्यंत उग्र अशा सहस्र ज्वाळांनी हुताशन प्रज्वलित झाले. संपूर्ण नगर जळत असून लाल किंशुकफुलांसारखे तेजस्वी दिसत होते.
Verse 20
गृहाद्गृहांतरे नैव गंतुं धूमैश्च शक्यते । हरकोपानलादग्धं क्रंदमानं सुदुःखितम्
धुरकट धुरामुळे एका घरातून दुसऱ्या घरात जाणेही मुळी शक्य होत नाही। हराच्या क्रोधाग्नीने दग्ध झालेले लोक अतिशय दुःखाने व्याकुळ होऊन आक्रोश करीत आहेत।
Verse 21
प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं पुरम् । प्रासादशिखराग्राणि विशीर्यंति सहस्रशः
सर्व दिशांनी प्रज्वलित होऊन त्रिपुर नगर अग्नीने जळून जात आहे; प्रासादांच्या उंच शिखरांचे अग्रभाग हजारोच्या संख्येने तुटून चुरडून पडत आहेत।
Verse 22
नानारत्नविचित्राणि विमानान्यप्यनेकधा । गृहाणि चैव रम्याणि दह्यंते दीप्तिवह्निना
नाना रत्नांनी अनेक प्रकारे विचित्र शोभा पावलेली विमानेही आणि रम्य घरेही—सर्व दीप्त अग्नीने जळून जात आहेत।
Verse 23
बाधंते द्रुमखंडेषु जनस्थाने तथैव च । देवागारेषु सर्वेषु प्रज्वलंते ज्वलंत्यपि
ते वृक्षसमूहांतही आणि जनवस्तींतही बाधा व पीडा उत्पन्न करतात; सर्व देवालयांतही ते प्रज्वलित होऊन अत्यंत तीव्रतेने जळत राहतात।
Verse 24
सीदंति चानलस्पृष्टाः क्रंदंति विविधै स्वरैः । गिरिकूटनिभास्तत्र दृश्यंतेंऽगारराशयः
अग्नीच्या स्पर्शाने ते कोसळतात आणि विविध स्वरांनी विलाप करतात; तेथे पर्वतशिखरांसारखे अंगारांचे ढीग दिसतात।
Verse 25
स्तुवंति देवदेवेशं परित्रायस्व मां प्रभो । अन्योन्यं च परिष्वज्य हुताशनप्रपीडिताः
अग्नीच्या यातनेने पीडित होऊन ते देवदेवेशाची स्तुती करू लागले व आर्तपणे म्हणाले—“प्रभो, आम्हांला वाचवा!”—दुःखात एकमेकांना घट्ट मिठी मारून राहिले।
Verse 26
दह्यंते दानवास्तत्र शतशोथ सहस्रशः । हंसकारंडवाकीर्णा नलिनी सह पंकजा
तेथे दानव शेकडो आणि मग हजारोच्या संख्येने जळत आहेत. हंस व कारंडव पक्ष्यांनी भरलेल्या नलिन्या सरोवरांत कमळे व कुमुदे विपुल आहेत.
Verse 27
दह्यंतेनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः । अम्लानैः पंकजैश्छन्ना विस्तीर्णा योजनैः शतैः
जळत जळत तेथील पूर्वीची उद्याने व दीर्घ तळी करपून गेली; ती शेकडो योजन पसरलेली असून न म्लान होणाऱ्या कमळांनी आच्छादित होती.
Verse 28
गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादारत्नभूषिताः । पतंत्यनलनिर्दग्धा निस्तोया जलदा इव
तेथे पर्वतशिखरांसारखे, रत्नांनी अलंकृत प्रासाद अग्नीने दग्ध होऊन असे कोसळले, जसे पाण्याविना मेघ खाली पडावेत.
Verse 29
सह स्त्रीबालवृद्धेषु गोषु पक्षिषु वाजिषु । निर्दयो दहते वह्निर्हरकोपेन प्रेरितः
स्त्रिया, बालक व वृद्ध यांच्यासह—गायी, पक्षी व घोडे यांनाही—हराच्या कोपाने प्रेरित निर्दयी अग्नी सर्वांना जाळून टाकतो.
Verse 30
सपत्नीकाश्चैव सुप्ताः संसुप्ता बहवो जनाः । पुत्रमालिंग्यते गाढं दह्यंते त्रिपुरारिणा
पत्नीसमवेत अनेक जन गाढ निद्रेत झोपले होते; पुत्राला घट्ट आलिंगन देऊन पडलेले ते त्रिपुरारि शिवाने दग्ध केले।
Verse 31
अथ तस्मिन्पुरे दीप्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः । अग्निज्वालाहतास्तत्र पतंति धरणीतले
मग त्या जळत्या नगरीत अप्सरांसारख्या स्त्रिया अग्निज्वाळांनी आहत होऊन तेथेच भूमीवर कोसळल्या।
Verse 32
काचिद्बाला विशालाक्षी मुक्तावलि विभूषिता । धूमेनाकुलिता सा तु प्रतिबुद्धा शिखार्द्दिता
मोत्यांच्या माळेने विभूषित विशालनेत्री एक बालिका धुराने वेढली गेली; मग ती जागी झाली आणि ज्वाळांनी भाजली गेली।
Verse 33
सुतं संचिंत्यमाना सा पतिता धरणीतले । काचित्सुवर्णवर्णाभा नीलरत्नैर्विभूषिता
ती पुत्राचा विचार करत करत भूमीवर कोसळली. दुसरी एक स्त्री सुवर्णकांतिसारखी होती, नीलरत्नांनी विभूषित होती।
Verse 34
धूमेनाकुलिता सा तु पतिता धरणीतले । अन्या गृहीतहस्ता तु सखी दहति बालकैः
धुराने व्याकुळ होऊन ती भूमीवर पडली. दुसरी स्त्री—सखी—तिचा हात धरून बालकांसह जळत होती।
Verse 35
अनेन दिव्यरूपान्यादृष्टा मदविमोहिता । शिरसा प्रांजलिं कृत्वा विज्ञापयति पावकम्
अपूर्व दिव्य रूपे पाहून ती हर्षाने मोहित झाली। तिने मस्तक नमवून, हात जोडून, विनयाने पावक (अग्निदेव) यांस विनंती केली।
Verse 36
यदि त्वमिच्छसे वैरं पुरुषेष्वपकारिषु । स्त्रियः किमपराध्यंते गृहपंजरकोकिलाः
वैर करायचेच असेल तर अपकार करणाऱ्या पुरुषांशी कर; घररूपी पिंजऱ्यातील कोकिळेसारख्या स्त्रियांनी काय अपराध केला आहे?
Verse 37
पापनिर्दय निर्ल्लज्ज कस्ते कोपः स्त्रियोपरि । न दाक्षिण्यं न ते लज्जा न सत्यं शौचवर्जितः
अरे पापी, निर्दयी, निर्लज्जा! स्त्रीवर तुझा कोप कशासाठी? ना तुझ्यात दाक्षिण्य, ना लज्जा; तू सत्य-शौचवर्जित आहेस।
Verse 38
अनेकरूपवर्णाढ्या उपलभ्या वदस्व ह । किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्याः सर्वयोषितः
स्त्रिया अनेक रूप-वर्णांनी युक्त असतात—मग सांग: जगात तू ऐकले नाहीस काय की सर्व स्त्रिया अवध्य, म्हणजे वधास अयोग्य आहेत?
Verse 39
किं तु तुभ्यं गुणा ह्येते दहनस्त्र्यर्दनं प्रति । न कारुण्यं दया वापि दाक्षिण्यं वा स्त्रियोपरि
पण हेच तुझे गुण—स्त्रीपीडनात दहनासारखी उग्रता; स्त्रियांवर ना करुणा, ना दया, ना दाक्षिण्य।
Verse 40
दयां कुर्वंति म्लेच्छापि दहनं प्रेक्ष्य योषितः । म्लेच्छानामपि कष्टोसि दुर्निवार्यो ह्यचेतनः
जळणारी स्त्री पाहून म्लेच्छही दया करतात; पण तू म्लेच्छांनाही क्लेश देणारा—अचेतन असूनही अत्यंत दुर्निवार आहेस.
Verse 41
एते चैव गुणास्तुभ्यं दहनोत्सादनं प्रति । आसामपि दुराचार स्त्रीणां किं विनिपातसे
दहन व उच्छेदनाच्या बाबतीत हे गुण तुझ्यातच आहेत; या स्त्रिया दुराचारी असल्या तरी तू त्यांचा विनाश का घडवितोस?
Verse 42
दुष्ट निर्घृण निर्लज्ज हुताश मंदभाग्यक । निराशस्त्वं दुराचार बालान्दहसि निर्दय
हे दुष्ट, निर्घृण, निर्लज्ज हुताश! हे मंदभाग्य! तू निराश व दुराचारी आहेस; निर्दयपणे तू लहान बालकांनाही जाळतोस.
Verse 43
एवं प्रलपमानास्ता जल्पमाना बहुस्वरम् । अन्याः क्रोशंति संक्रुद्धा बालशोकेन मोहिताः
अशा रीतीने त्या अनेक स्वरांनी विलाप करू लागल्या; इतर स्त्रिया क्रोधाने पेटून ओरडू लागल्या—बालशोकाने व्याकुळ झालेल्या.
Verse 44
दहते निर्दयो वह्निः संक्रुद्धः सर्वशत्रुवत् । पुष्करिण्यां जले ज्वाला कूपेष्वपि तथैव च
निर्दय वह्नी सर्वांचा शत्रू असल्याप्रमाणे क्रुद्ध होऊन जाळतो; पुष्करिणीच्या पाण्यातही ज्वाला उठते, विहिरींतही तसेच.
Verse 45
अस्मान्संदह्य म्लेच्छ त्वं कां गतिं प्रापयिष्यसि । एवं प्रलपतां तासां वह्निर्वचनमब्रवीत्
“आम्हांस जाळून, हे म्लेच्छा, तू कोणती गति प्राप्त करशील?” असे विलाप करणाऱ्या त्यांना अग्नीने हे वचन सांगितले।
Verse 46
वैश्वानर उवाच । स्ववशो नैव युष्माकं विनाशं तु करोम्यहम् । अहमादेशकर्ता वै नाहं कर्त्तास्म्यनुग्रहम्
वैश्वानर म्हणाला— “स्वेच्छेने मी तुमचा विनाश करीत नाही; मी केवळ आज्ञा पाळणारा आहे, अनुग्रह करणारा नव्हे।”
Verse 47
अत्र क्रोधसमाविष्टो विचरामि यदृच्छया । ततो बाणो महातेजास्त्रिपुरं वीक्ष्य दीपितम्
येथे मी क्रोधाने आविष्ट होऊन स्वेच्छेने फिरतो. तेव्हा महातेजस्वी बाणाने प्रज्वलित त्रिपुर पाहिले.
Verse 48
आसनस्थोऽब्रवीदेवमहं देवैर्विनाशितः । अल्पसारैर्दुराचारैरीश्वरस्य निवेदितः
आसनावर बसून तो म्हणाला— “देवांनी माझा विनाश केला; अल्पसार दुराचाऱ्यांनी माझी गोष्ट ईश्वरास कळविली।”
Verse 49
अपरीक्ष्य ह्यहं दग्धः शंकरेण महात्मना । नान्यः शत्रुस्तु मां हंतुं वर्ज्जयित्वा महेश्वरम्
परीक्षा न करता महात्मा शंकरांनी मला दग्ध केले. महेश्वरावाचून दुसरा कोणताही शत्रू मला मारू शकत नाही.
Verse 50
उत्थितः शिरसा कृत्वा लिगं त्रिभुवनेश्वरम् । निर्गतः स पुरद्वारात्परित्यज्य सुहृत्स्वयम्
तो उठून त्रिभुवनेश्वराचे लिंग शिरावर धारण करून, स्वतःहून सुहृदांनाही परित्यागून नगरद्वारातून बाहेर निघून गेला।
Verse 51
रत्नानि सुविचित्राणि स्त्रियो नानाविधास्तथा । गृहीत्वा शिरसा लिंगं न्यस्तं नगरमंडले
तो अत्यंत विचित्र रत्ने आणि नानाविध स्त्रिया घेऊन, लिंग शिरावर उचलून नगराच्या मध्यभागी ठेवून आला।
Verse 52
स्तुवते देवदेवेशं त्रैलोक्याधिपतिं शिवम् । हर त्वयाहं निर्दग्धो यदि वध्योसि शंकर
तो देवदेवेश, त्रैलोक्याधिपती शिवाची स्तुती करीत म्हणाला— “हे हर! तुझ्यामुळे मी दग्ध झालो; जर मी वध्य असलो, हे शंकर, तर मला वध कर।”
Verse 53
त्वत्प्रसादान्महादेव मा मे लिंगं विनश्यतु । अर्चितं हि महादेव भक्त्या परमया सदा
हे महादेव! तुझ्या प्रसादाने माझे लिंग नष्ट होऊ नये; हे महादेव, हे तर सदैव परम भक्तीने अर्चिले गेले आहे।
Verse 54
त्वया यद्यपि वध्योहं मा मे लिंगं विनश्यतु । प्राप्यमेतन्महादेव त्वत्पादग्रहणं मम
तुझ्याच हातून माझा वध झाला तरी माझे लिंग नष्ट होऊ नये। हे महादेव, माझी प्राप्ती एवढीच— तुझे चरण धरून राहणे।
Verse 55
जन्मजन्म महादेव त्वत्पादनिरतो ह्यहम् । तोटकच्छंदसा देवं स्तुत्वा तु परमेश्वरम्
हे महादेवा! जन्मोजन्मी मी तुझ्या चरणीच निरत असतो. तोटक छंदात परमेश्वर देवाची स्तुती करूनही मी तुझ्याच पादपद्मांशी निष्ठित राहतो.
Verse 56
ओंशिवशंकरसर्वकराय नमो भवभीममहेशशिवाय नमः । कुसुमायुध देहविनाशकर त्रिपुरांतकरांधक चूर्णकर
ॐ शिव—शंकर, सर्वकर्ता यांस नमस्कार; भव, भीम, महेश, शिव यांस नमः। कुसुमायुध (कामदेव) देहविनाशक, त्रिपुरांतक, अंधकचूर्णक—आपणांस नमः।
Verse 57
प्रमदाप्रियकामविभक्त नमो हि नमः सुरसिद्धगणैर्नमितः । हयवानरसिंहगजेंद्रमुखैरति ह्रस्वसुदीर्घमुखैश्च गणैः
प्रिय सुखे व कामना वाटणाऱ्या प्रभूस वारंवार नमः; देव व सिद्धगणांनी नमित अशा आपणांस नमः। घोडा, वानर, सिंह व गजेंद्रमुखी, तसेच अतिह्रस्व व अतिदीर्घ मुखांच्या गणांनीही आपणांस नमः।
Verse 58
उपलब्धुमशक्यतरैरसुरैर्व्यथितो न शरीरशतैर्बहुभिः । प्रणतो भगवन्बहुभक्तिमता चलचंद्र कलाधर देव नमः
हे भगवन्! अत्यंत दुर्जय असुरांनी पीडित आणि अनेक शरीरशतांनी व्यथित असूनही मी बहुभक्तीने आपणांस प्रणाम करतो. चलचंद्रकला धारण करणाऱ्या देवा, आपणांस नमः।
Verse 59
सहपुत्रकलत्रकलापधनैः सततं जय देहि अनुस्मरणम् । व्यथितोस्मि शरीरशतैर्बहुभिर्गमिताद्य महानरकस्य गतिः
पुत्र, पत्नी, परिजन व धन यांसह—हे जयस्वरूपा! मला तुमचे सतत अनुस्मरण दे. मी अनेक शरीरशतांनी व्यथित आहे; आज मी महानरकाच्या गतीकडे ढकलला गेलो आहे.
Verse 60
न निवर्तति यन्ममपापगतिः शुचिकर्म्मविशुद्धमपि त्यजति । अनुकंपति दिग्भ्रमति भ्रमति भ्रम एष कुबुद्धि निवारयति
माझी पापाकडे जाणारी गती परत फिरत नाही; ती शुचि व निर्मळ कर्मालाही सोडून देते. दिशाभ्रष्ट होऊन करुणेचा भास देत ती भ्रमातच फिरत राहते—हा असा मोह आहे की कुबुद्धी त्याला आवरू शकत नाही.
Verse 61
यः पठेत्तोटकं दिव्यं प्रयतः शुचिमानसः । बाणस्यैव यथारुद्रस्तस्यैव वरदो भवेत्
जो संयमी व शुद्ध मनाने हे दिव्य तोटक पठतो, त्याच्यावर रुद्र बाणाप्रमाणेच प्रसन्न होऊन वरदाता होतात.
Verse 62
इमं स्तवं महादिव्यं श्रुत्वा देवो महेश्वरः । प्रसन्नस्तु तदा तस्य स्वयं देवो महेश्वरः
हा महादिव्य स्तव ऐकून देव महेश्वर प्रसन्न झाले; त्या वेळी स्वयं महेश्वरच त्याच्यावर कृपा करून संतुष्ट झाले.
Verse 63
ईश्वर उवाच । न भेतव्यं त्वया वत्स सौवर्णे तिष्ठ दानव । पुत्रपौत्रसपत्नीनां भार्याभृत्यजनैः सह
ईश्वर म्हणाले—“वत्सा, भिऊ नकोस. हे दानवा, सौवर्णातच राहा—पुत्र-पौत्र, सपत्नीगण तसेच पत्नी, सेवक व परिजनांसह.”
Verse 64
अद्यप्रभृति बाण त्वमवध्यस्त्रिदशैरपि । भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन पांडव
“आजपासून, हे बाण, तू त्रिदशांनीही अवध्य आहेस. हे पांडवा, देवदेवाने त्याला पुन्हा हा वर दिला.”
Verse 65
अक्षयश्चाव्ययो लोके विचचार ह निर्भयः । ततो निवारयामास रुद्र सप्तशिखं तथा
अक्षय, जो अविनाशी व अव्यय होता, तो निर्भयपणे जगात विचरत होता. तेव्हा रुद्राने त्यास आवरले; तसेच सप्तशिखालाही.
Verse 66
तृतीयं रक्षितं तस्य शंकरेण महात्मना । भ्रमते गगने नित्यं रुद्रतेजः प्रभावतः
त्याचा तिसरा भाग महात्मा शंकरांनी रक्षित केला आहे. रुद्रतेजाच्या प्रभावाने तो नित्य आकाशात भ्रमण करीत राहतो.
Verse 67
एवं तु त्रिपुरं दग्धं शंकरेण महात्मना । ज्वालामालाप्रदीप्तं तु पतितं धरणीतले
अशा रीतीने महात्मा शंकरांनी त्रिपुर दग्ध केले. ज्वालांच्या माळांनी प्रज्वलित होऊन ते धरणीतलावर कोसळले.
Verse 68
एकं निपातितं तस्य श्रीशैले त्रिपुरांतके । द्वितीयं पातितं तत्र पर्वतेऽमरकंटके
त्याचा एक भाग त्रिपुरांतकाच्या श्रीशैलावर पडला; दुसरा भाग तेथेच अमरकंटक पर्वतावर पडला.
Verse 69
दग्धे तु त्रिपुरे राजन्रुद्रकोटिः प्रतिष्ठिता । ज्वलंतं पातितं तत्र तेन ज्वालेश्वरः स्मृतः
हे राजन्, त्रिपुर दग्ध झाल्यावर तेथे रुद्रकोटी प्रतिष्ठित झाली. तेथे ज्वलंत लिंग पडल्यामुळे त्यास ‘ज्वालेश्वर’ असे स्मरतात.
Verse 70
ऊर्ध्वेन प्रस्थिता तस्य दिव्या ज्वाला दिवं गता । हाहाकारस्तदा जातो सदेवासुरकिंनरान्
त्याची दिव्य ज्वाला ऊर्ध्व दिशेने निघून स्वर्गास जाऊन पोहोचली। तेव्हा देव, असुर आणि किन्नरांमध्ये मोठा हाहाकार झाला।
Verse 71
तं शरं स्तंभयेद्रुद्रो माहेश्वरपुरोत्तमे । एवं व्रजेत यस्तस्मिन्पर्वतेऽमरकंटके
माहेश्वराच्या परम उत्तम नगरीत रुद्र तो बाण थांबवितील. म्हणून अमरकंटक नावाच्या त्या पर्वताकडे जावे.
Verse 72
चतुर्द्दशभुवनानि सुभुक्त्वा पांडुनंदन । वर्षकोटिसहस्रं तु त्रिंशत्कोट्यस्तथा पराः
हे पांडुनंदना! चौदा भुवने उत्तम रीतीने भोगून तो तेथे हजार कोटी वर्षे, आणि त्यानंतर आणखी तीस कोटी वर्षे राहतो.
Verse 73
ततो महीतलं प्राप्य राजा भवति धार्मिकः । पृथिव्यामेकच्छत्रेण भुंक्ते नास्त्यत्र संशयः
नंतर पृथ्वीवर येऊन तो धर्मशील राजा होतो. एकछत्री राज्य करून तो पृथ्वीचा उपभोग करतो—यात संशय नाही.
Verse 74
एष पुण्यो महाराज सर्वतोऽमरकंटकः । चंद्र सूर्योपरागेषु गच्छेद्योऽमरकंटकम्
हे महाराजा! अमरकंटक सर्व प्रकारे पुण्यदायक आहे. चंद्रग्रहण व सूर्यग्रहणाच्या वेळी अमरकंटकास जावे.
Verse 75
अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदंति मनीषिणः । स्वर्गलोकमवाप्नोति दृष्ट्वा तत्र महेश्वरम्
मनीषी सांगतात की हे अश्वमेधयज्ञाच्या पुण्याच्या दहापट आहे. तेथे महेश्वराचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त करतो.
Verse 76
संनिहत्या गमिष्यंति राहुग्रस्ते दिवाकरे । तदेव निखिलं पुण्यं पर्वतेऽमरकंटके
राहुग्रस्त सूर्याच्या (ग्रहणाच्या) वेळी लोक एकत्र होऊन तेथे जातात. अमरकंटक पर्वतावर तोच प्रसंग सर्व पुण्यरूप ठरतो.
Verse 77
पुंडरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । तत्र ज्वालेश्वरो नाम पर्वतेऽमरकंटके
मनुष्याला पुंडरीक यज्ञाचे फळ प्राप्त होते. अमरकंटक पर्वतावर तेथे ‘ज्वालेश्वर’ नावाचे शिवस्थान आहे.
Verse 78
तत्र स्नात्वा दिवं यांति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः । ज्वालेश्वरे महाराज यस्तु प्राणान्परित्यजेत्
तेथे स्नान करून जे मृत्युमुखी पडतात ते स्वर्गास जातात व पुनर्जन्म पावत नाहीत. महाराज, जो ज्वालेश्वरात प्राणत्याग करील…
Verse 79
चंद्र सूर्योपरागे तु भक्त्यापि शृणु तत्फलम् । अमरा नाम देवास्ते पर्वतेऽमरकंटके
चंद्र व सूर्यग्रहणाविषयी भक्तीने त्याचे फळ ऐक. अमरकंटक पर्वतावर ‘अमरा’ नावाचे देवगण निवास करतात.
Verse 80
रुद्रलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् । अमरेश्वरस्य देवस्य पर्वतस्य तटे जले
तो रुद्रलोक प्राप्त करतो आणि महाप्रलयापर्यंत तेथेच वास करतो। अमरेश्वर देवाच्या पवित्र पर्वततटावरील जलात जो हा विधी करतो, त्याच्याविषयी हे सांगितले आहे।
Verse 81
कोटिश ऋषिमुख्यास्ते तपस्तप्यंति सुव्रताः । समंताद्योजनं राजन्क्षेत्रं चामरकंटकम्
हे राजन्, तेथे सुव्रतधारी ऋषिमुख्य कोट्यवधी तपश्चर्या करीत असतात। सर्व बाजूंनी एक योजनपर्यंत ‘आमरकण्टक’ नावाचे पवित्र क्षेत्र पसरलेले आहे।
Verse 82
अकामो वा सकामो वा नर्मदायां शुभे जले । स्नात्वा मुच्येत पापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
अकाम असो वा सकाम, जो नर्मदेच्या शुभ जलात स्नान करतो तो पापांतून मुक्त होऊन रुद्रलोकास जातो।