Adhyaya 47
The Greatness of Prayāga: Confluence Theology and the Totality of Tīrthas
या अध्यायात प्रयागाचे परम माहात्म्य प्रतिपादिले आहे. नैमिष, पुष्कर, गो-तीर्थ, सिंधुमुख, कुरुक्षेत्र, गया आणि गंगासागर इत्यादी प्रसिद्ध तीर्थांपेक्षा प्रयाग श्रेष्ठ असल्याचे सांगितले आहे. असंख्य तीर्थे नित्य प्रयागात वास करतात; म्हणून संगम हा सर्व तीर्थफलांचा संक्षेप, एकत्रित स्वरूप मानला आहे. जाह्नवी गंगा तीन अग्निकुंडांच्या मध्यातून प्रवाहित होऊन प्रयागातून ‘प्रवर तीर्थ’ म्हणून प्रकट होते असे वर्णन येते; वायू-देववाणी तिला पृथ्वी व अंतरिक्षातील देवत्वाचा सार मानून सार्वत्रिक स्तुती करते. पुढे उपदेशरूपाने हे माहात्म्य ‘गुप्त’ असून योग्य पात्रालाच सांगावे असे निर्देश आहेत. प्रयागाचे श्रवण-स्मरण पापक्षय करते, पूर्वजन्मांची स्मृती देणारी अद्भुत बुद्धी प्रदान करते, पितरांचा उद्धार करते आणि स्वर्गप्राप्ती घडवते—इतकेच नव्हे तर इतर तीर्थे प्रयागपुण्याच्या सोळाव्या अंशाइतकीही नाहीत असे ठामपणे म्हटले आहे.
Shlokas
Verse 1
मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु । नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिंधुसागरम्
मार्कंडेय म्हणाले—हे राजन्, प्रयागाचे माहात्म्य पुन्हा ऐक; तसेच नैमिष, पुष्कर, गोतीर्थ आणि सिंधुसागरही।
Verse 2
कुरुक्षेत्रं गया चैव गंगासागरमेव च । एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
कुरुक्षेत्र, गया आणि गंगासागरही—हे तसेच इतर अनेक पुण्यदायक शिलोच्चय (पवित्र पर्वतशिखरे) आहेत।
Verse 3
दशतीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापरे । प्रयागे संस्थिता नित्यमेवमाहुर्मनीषिणः
दहा हजार तीर्थे आणि तसेच इतर तीस कोटींच्या संख्येने—ही सर्व तीर्थे प्रयागात नित्य वास करतात, असे मनीषी सांगतात।
Verse 4
त्रीणि चाप्यग्निकुंडानि येषां मध्ये तु जाह्नवी । प्रयागादभिनिष्क्रांता सर्वतीर्थपुरस्कृता
तीन अग्निकुंडही आहेत; त्यांच्या मध्यातून जाह्नवी (गंगा) वाहते. प्रयागातून निर्गमून ती सर्व तीर्थांमध्ये अग्रगण्य म्हणून पूजिता होऊन पुढे जाते।
Verse 5
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता । गंगायमुनया सार्धं संस्थिता लोकभाविनी
तपन (सूर्य) याची कन्या ती देवी त्रिलोकीं विख्यात आहे; गंगा-यमुनेसमवेत स्थित होऊन ती लोकांचे पालन व कल्याण करणारी आहे.
Verse 6
गंगायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं राजशार्दूल कलां नार्हंति षोडशीम्
गंगा-यमुनेच्या मधला प्रदेश पृथ्वीचे ‘जघन’ मानला जातो. हे राजशार्दूल, प्रयागाची महिमा अशी की तिची सोळावी कला देखील मोजता येत नाही.
Verse 7
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिव्यं भुव्यंतरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवि स्मृता
वायूने सांगितले की तीर्थे तीन कोटी व अर्धकोटी आहेत; आणि जे काही दिव्य आहे—भूवर वा अंतरिक्षात—ते सर्व जाह्नवी (गंगा) म्हणून स्मरले जाते.
Verse 8
प्रयागं समधिष्ठानं कंबलाश्वतरावुभौ । भोगवत्यथ या चैव वेदिरेषा प्रजापतेः
प्रयाग, समधिष्ठान, कंबल व अश्वतर ही दोन्ही; तसेच भोगवती; आणि ही प्रजापतीची वेदी—ही सर्व पवित्र स्थाने सांगितली आहेत.
Verse 9
तत्र देवाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमंतो युधिष्ठिर । पूजयंति प्रयागं ते ऋषयश्च तपोधनाः
तेथे, हे युधिष्ठिर, देव आणि यज्ञ मूर्तिमंत होऊन प्रयागाची पूजा करतात; तसेच तपोधन ऋषीही त्याची आराधना करतात.
Verse 10
यजंते क्रतुभिर्देवांस्तथा बहुधना नृपाः । ततः पुण्यतमो नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत
बहुधन राजे विविध क्रतूंनी देवांची यजना करतात; तरीही, हे भारत, त्रैलोक्यात त्याहून अधिक पुण्यदायक काहीच नाही।
Verse 11
प्रभावात्सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो । दशतीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापरे
हे विभो, याच्या प्रभावाने सर्व तीर्थांपेक्षा अधिक फल मिळते; हे दहा हजार तीर्थांइतके, आणि पुढे तीन कोटीइतकेही सम आहे।
Verse 12
यत्र गंगा महाभागा स देशस्तत्तपोवनम् । सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गंगातीरसमाश्रितम्
जिथे महाभागा गंगा वाहते तो प्रदेश तपोवन आहे; गंगातीरी आश्रित ते स्थान सिद्धक्षेत्र म्हणून जाणावे।
Verse 13
इति सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य वा । सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा
हे सत्य द्विज, साधू, आपला पुत्र तसेच विश्वासू सुहृद यांच्या कानात, आणि निष्ठेने अनुसरणाऱ्या शिष्याच्या कानातही हळुवार जपून सांगावे।
Verse 14
इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सेव्यमिदं शुभम् । इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्ममुत्तमम्
हे धन्य आहे, हे स्वर्गदायक आहे, हे आचरावे असे आहे, हे शुभ आहे; हे पुण्य आहे, हे रम्य आहे, हे पावन आहे—हा उत्तम धर्म आहे।
Verse 15
महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रणाशनम् । अधीत्य च द्विजो ध्यायन्निर्मलत्वमवाप्नुयात्
महर्षींचे हे गूढ उपदेश सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. हे अध्ययन करून जो द्विज मनन करतो, तो निर्मळता प्राप्त करतो.
Verse 16
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः । जातिस्मरत्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते
जो सदा शुचिर्भूत राहून या पुण्य तीर्थकथेला नित्य श्रवण करतो, तो जातिस्मरत्व प्राप्त करतो आणि स्वर्गपृष्ठावर आनंद मानतो.
Verse 17
प्राप्यंते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टार्थदर्शिभिः । स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव
ती तीर्थे सत्पुरुषांना—शिष्ट व परमार्थदर्शींना—प्राप्त होतात. हे कौरव्य, तीर्थांत स्नान कर आणि मन वाकडे करू नकोस.
Verse 18
त्वया तु सम्यक्पृष्टेन कथितं तु मया विभो । पितरस्तारिताः सर्वे तारिताश्च पितामहाः
हे विभो, तू योग्य रीतीने विचारलेस म्हणून मी हे कथन केले. यामुळे सर्व पितर तरले आणि पितामहही तरले.
Verse 19
प्रयागस्य तु सर्वे ते कलां नार्हंति षोडशीम् । एवं ज्ञानं च योगं च तीर्थं चैव युधिष्ठिर
परंतु ते सर्व (इतर तीर्थ) प्रयागाच्या सोळाव्या कलेइतकेही नाहीत. हे युधिष्ठिर, ज्ञान, योग आणि तीर्थयात्रा यांबाबतही हेच सत्य आहे.
Verse 20
बहुक्लेशेन युज्यंते ततो यांति परां गतिम् । प्रयागस्मरणाल्लोकः स्वर्गलोकं च गच्छति
ते अनेक क्लेश सोसून मग परम गतीला पोहोचतात। प्रयागाचे केवळ स्मरण केले तरी मनुष्य स्वर्गलोकास जातो।
Verse 47
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणातील स्वर्गखण्डातील प्रयागमाहात्म्याचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.