Adhyaya 55
Prohibitions and Rules of Right Conduct (Ācāra): Theft, Speech, Purity, Residence, and Social Boundaries
अध्याय ५५ मध्ये आचारधर्माचे सघन नियम संकलित आहेत. प्रारंभी अहिंसा, सत्य आणि अस्तेय हे मूलसंयम सांगून पुढे चोरीचे सूक्ष्म प्रकारही स्पष्ट केले आहेत—गवत, पाणी इत्यादींचेही परधनहरण—आणि ब्राह्मण व देवद्रव्याचा अपहार महापातक म्हणून निषिद्ध केला आहे. दान-भिक्षेचे नियम, कपटी व्रत व ढोंगी संन्यासाची निंदा, गुरु व देवांप्रती निष्ठेची महती, तसेच परनिंदा व वेदनिंदेला प्रायश्चित्तासही कठीण दोष मानले आहे. यानंतर द्विजांसाठी संगत-सीमा, निवास व देशाचाराचे नियम, आणि शौच-शिष्टाचाराविषयी दीर्घ निषेध येतात—काय पाहावे/बोलावे/स्पर्शावे/खावे, कुठे राहावे इत्यादी। पाणी, अग्नी, गाय, मंदिर आणि वृद्धांच्या सान्निध्यातील वर्तनमर्यादाही सांगितली आहे. वाणी, आहार, संगत आणि देहवर्तन यांवर संयम ठेवून धर्माचे रक्षण करणे हा या अध्यायाचा मुख्य हेतू आहे.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । न हिंस्यात्सर्वभूतानि नानृतं वावदेत्क्वचित् । नाहितं नाप्रिंयं वाच्यं न स्तेनः स्यात्कदाचन
व्यास म्हणाले: कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करू नये आणि कधीही असत्य बोलू नये. अहितकारक किंवा अप्रिय वचन बोलू नये; कधीही चोर होऊ नये.
Verse 2
तृणं वा यदि वा शाकं मृदं वा जलमेव च । परस्यापहरञ्जंतुर्नरकं प्रतिपद्यते
गवताचा काडी असो वा भाजी, मातीचा ढेकूळ असो वा पाणीच असो—परक्याचे अपहरण करणारा प्राणी नरकास प्राप्त होतो.
Verse 3
न राज्ञः प्रतिगृह्णीयान्न शूद्रात्पतितादपि । न चान्यस्मादशक्तश्चेन्निंदितान्वर्जयेद्बुधः
बुद्धिमानाने राजाकडून, शूद्राकडून तसेच पतित (पापी) व्यक्तीकडूनही दान घेऊ नये. आणि आपत्ती नसताना निंद्य लोकांकडूनही दान स्वीकारणे टाळावे.
Verse 4
नित्यं याचनको न स्यात्पुनस्तं नैव याचयेत् । प्राणानपहरत्येवं याचकस्तस्य दुर्मतेः
मनुष्याने सतत याचक (भिक्षुक) होऊ नये; आणि त्याच व्यक्तीकडे पुन्हा पुन्हा मागणेही करू नये. कारण असा दुर्बुद्धी याचक जणू त्याचे प्राणच हिरावून घेतो.
Verse 5
न देवद्रव्यहारी स्याद्विशेषेण द्विजोत्तमः । ब्रह्मस्वं वा नापहरेदापत्स्वपि कदाचन
कोणीही—विशेषतः श्रेष्ठ द्विज—देवद्रव्याची चोरी कधीही करू नये. आणि ब्राह्मणाचे धन तर आपत्तीतही कधीही बळकावू नये.
Verse 6
न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । देवस्वं चापि यत्नेन सदा परिहरेत्ततः
लोक विषाला ‘विष’ म्हणतात; परंतु खरे विष म्हणजे ब्राह्मणाचे धन असे सांगितले जाते. म्हणून देवस्वही (देवतेचे धन) प्रयत्नपूर्वक सदैव टाळावे.
Verse 7
पुष्पं शाकोदकं काष्ठं तथा मूलं फलं तृणम् । अदत्तानि च न स्तेयं मनुः प्राह प्रजापतिः
फूल, भाजी, पाणी, लाकूड, तसेच मुळे, फळे व गवत—ही सर्वे जर दिली नसतील तर घेणे चोरी ठरते; असे प्रजापती मनूंनी सांगितले आहे.
Verse 8
गृहीतव्यानि पुष्पाणि देवार्चनविधौ द्विजः । नैकस्मादेव नियतमननुज्ञाय केवलम्
हे द्विजा! देवपूजनविधीत पुष्पे विधिपूर्वक घ्यावीत; केवळ एकाच ठिकाणाहून हट्टाने घेऊ नयेत, आणि परवानगीशिवाय तर कधीही घेऊ नयेत।
Verse 9
तृणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेद्बुधः । धर्मार्थं केवलं प्राहुरन्यथा पतितो भवेत्
बुद्धिमान पुरुष तृण, काष्ठ, फळ, पुष्प आणि प्रकाश (दीप/अग्नी) एवढेच घेऊ शकतो—तेही केवळ धर्मार्थ; अन्यथा तो पतित होतो।
Verse 10
तिलमुद्गयवादीनां मुष्टिर्ग्राह्या पथिस्थितैः । क्षुधितैर्नान्यथा विप्रा धर्मादिभिरिति स्थितिः
हे विप्रहो! मार्गावर असलेल्या भुकेल्या प्रवाशांनी तीळ, मूग, जव इत्यादींची एक मूठ घेणे योग्य आहे; अन्यथा नाही—धर्मादि शास्त्रांत हीच मर्यादा सांगितली आहे।
Verse 11
न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् । व्रतेन पापं व्यागुह्य कुर्वन्स्त्रीशूद्र दंभनम्
धर्माचा बहाणा करून पाप करून मग व्रत आचरू नये; व्रताच्या आड पाप लपवून दंभाने स्त्रिया व शूद्रांना फसवू नये।
Verse 12
प्रेत्येह चेदृशो विप्रो गर्ह्यते ब्रह्मवादिभिः । छद्मनाचरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति
असा ब्राह्मण परलोकीही आणि इहलोकीही ब्रह्मवाद्यांकडून निंदिला जातो; आणि छद्माने आचरलेले व्रत राक्षसांकडे जाते (त्याचे फल तिकडेच पडते)।
Verse 13
अलिंगी लिंगिवेषेण यो वृत्तिमुपतिष्ठति । सलिगिंनो हरेदेनस्तिर्यग्योनौ च जायते
जो खरा वैरागी नसूनही वैराग्याचा वेश व चिन्हे धारण करून उपजीविका करतो, तो खऱ्या संन्याशांचे पुण्य हरतो आणि पशु-योनीत जन्म घेतो.
Verse 14
याचनं योनिसंबंधं सहवासं च भाषणम् । कुर्वाणः पतते नित्यं तस्माद्यत्नेन वर्जयेत्
जो याचना, स्त्री-पुरुषसंबंध, सहवास आणि अंतरंग संभाषण करीत राहतो, तो नित्य पतन पावतो; म्हणून हे सर्व प्रयत्नपूर्वक वर्ज्य करावे.
Verse 15
देवद्रोहं न कुर्वीत गुरुद्रोहं तथैव च । देवद्रोहाद्गुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः
देवद्रोह कधीही करू नये आणि गुरुद्रोहही तसाच वर्ज्य आहे. देवद्रोहापेक्षा गुरुद्रोह कोटीकोटी पटीने अधिक भयंकर आहे.
Verse 16
जनापवादो नास्तिक्यं तस्मात्कोटिगुणाधिकम् । गोभिश्च दैवतैर्विप्रैः कृष्या राजोपसेवया
लोकापवाद (जननिंदा/कलंक) हा नास्तिक्यापेक्षा कोटीपटीने अधिक आहे. (पुण्य) गायींनी, देवांनी, ब्राह्मणांनी, शेतीने आणि राजसेवेने (ही) मिळते.
Verse 17
कुलान्यकुलतां यांति यानि हीनानि धर्म्मतः । कुविचारैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च
धर्माने हीन झालेली कुळे अकुळता (नीच अवस्था) प्राप्त करतात—कुविचारांनी, कर्तव्यकर्मांचा लोप केल्याने आणि वेदाध्ययन न केल्याने.
Verse 18
कुलान्यकुलतां यांति ब्राह्मणाऽतिक्रमेण च । अनृतात्पारदार्याच्च तथाऽभक्ष्यस्य भक्षणात्
ब्राह्मणाचा अवमान/अतिक्रम केल्याने, असत्य बोलल्याने, परस्त्रीगमनाने व अभक्ष्य भक्षणाने कुलाची कुलीनता नष्ट होऊन ते पतित होते।
Verse 19
अगोत्रधर्म्माचरणात्क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् । अश्रोत्रियेषु दानाच्चा वृषलेषु तथैव च
स्वगोत्र-धर्माच्या विरुद्ध आचरण केल्याने कुल लवकर नष्ट होते; तसेच अश्रोत्रियास दान दिल्याने आणि वृषल (अधर्मी) जनांस दान दिल्यानेही।
Verse 20
विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् । अधार्मिकैर्वृते ग्रामे न व्याधिबहुले वसेत्
ज्या कुळात विहित आचार नाही, त्या कुळाचा वंश लवकर नष्ट होतो। अधार्मिकांनी व्यापलेल्या गावात व रोगव्याधी बहुल प्रदेशात राहू नये।
Verse 21
शूद्रराज्ये च न वसेन्न पाखंडजनैर्वृते । हिमवद्विंध्ययोर्मध्यं पूर्वपश्चिमयोः शुभम्
शूद्राच्या राज्यात राहू नये आणि पाखंडी जनांनी वेढलेल्या प्रदेशातही न राहावे। हिमालय व विंध्य यांच्या मधला, पूर्व-पश्चिम पसरलेला देश शुभ मानला आहे।
Verse 22
मुक्त्वा समुद्रयोर्देशं नान्यत्र निवसेद्द्विजः । कृष्णो वा यत्र चरति मृगो नित्यं स्वभावतः
दोन समुद्रांच्या मधला देश सोडून द्विजाने अन्यत्र राहू नये—जिथे कृष्णमृग स्वभावतः नेहमीच संचार करतो।
Verse 23
पुण्या वा विश्रुता नद्यस्तत्र वा निवसेद्द्विजः । अर्द्धकोशं नदीकूलं वर्जयित्वा द्विजोत्तमः
पुण्य किंवा प्रसिद्ध नद्यांच्या जवळ द्विजाने वास करावा; पण हे द्विजश्रेष्ठा, नदीकाठापासून अर्ध क्रोशाच्या आत निवास टाळावा.
Verse 24
नान्यत्र निवसेत्पुण्यं नांत्यजग्रामसन्निधौ । न संवसेच्च पतितैर्न चांडालैर्न पुल्कसैः
पुण्यस्थान सोडून अन्यत्र राहू नये, तसेच अंत्यजांच्या वस्तीच्या सान्निध्यातही राहू नये; पतितांशी, चांडालांशी व पुल्कसांशी संगत करू नये.
Verse 25
न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्यैर्जायावसायिभिः । एकशय्यासने पंक्तिर्भांडे पक्वान्नमिश्रणम्
मूर्खांशी, गर्विष्ठांशी आणि परस्त्रीविषयी आसक्त इतरांशी एकाच शय्या-आसनाचा सहभाग करू नये; एकाच पंक्तीत बसू नये, व एकाच भांड्यातील शिजवलेले अन्न मिसळू नये.
Verse 26
यजनाध्यापने योनिस्तथैव सहभोजनम् । सहाध्यायस्तु दशमः सहयाजनमेव च
यजन (याजककर्म) व अध्यापन हेही उपजीविकेचे स्रोत आहेत; तसेच नियमाने सहभोजनही मान्य आहे. सहाध्ययन दहावे, आणि सहयाजनही तसेच.
Verse 27
एकादश समुद्दिष्टा दोषाः सांकर्यसंस्थिताः । समीपे चाप्यवस्थानात्पापं संक्रमते नृणाम्
सांकर्यरूपाने स्थित असे अकरा दोष सांगितले आहेत; आणि केवळ त्यांच्या जवळ राहिल्याने—सन्निधीत वास केल्याने—पाप मनुष्यांत संक्रमित होते.
Verse 28
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सांकर्य्यं परिवर्जयेत् । एकपंक्त्युपविष्टा ये न स्पृशंति परस्परम्
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी अनुचित मिश्रण (सांकर्य) टाळावे. जे एकाच पंक्तीत बसले आहेत त्यांनी परस्परांना स्पर्श करू नये.
Verse 29
भस्मना कृतमर्य्यादा न तेषां संकरो भवेत् । अग्निना भस्मना चैव सलिलेन विलेखतः
ज्यांची मर्यादा भस्माने ठरविली आहे त्यांच्यात संकर (गोंधळ/मिश्रण) होऊ नये. अग्नीने, भस्माने आणि पाण्यानेही रेषा ओढून ती निश्चित करावी.
Verse 30
द्वारेण स्तंभमार्गेण षड्भिः पंक्तिर्विभिद्यते । न कुर्याच्छुष्कवैराणि विवादं न च पैशुनम्
द्वाराने व स्तंभांमधील मार्गाने पंक्ती सहा भागांत विभागली जाते. निरर्थक वैर करू नये, वाद घालू नये आणि चुगली/पैशुन्य करू नये.
Verse 31
परक्षेत्रे गां चरंतीं न चाचक्षीत कर्हिचित् । न संवसेत्सूचकेन न कं वै मर्मणि स्पृशेत्
परक्या शेतात चरणारी गाय कधीही पाहू नये. सूचक (भेदिया/चुगलखोर) याच्यासोबत राहू नये आणि कोणाच्याही मर्मस्थानी कधी स्पर्श करू नये.
Verse 32
न सूर्यपरिवेषं वा नेंद्रचापं पराह्निकम् । परस्मै कथयेद्विद्वान्शशिनं वाथ कांचनम्
विद्वानाने दुसऱ्याला सूर्यपरिवेष (सूर्याभोवती वलय) किंवा पराह्नकाळचे इंद्रधनुष्य सांगू नये; तसेच चंद्र किंवा कांचन (सुवर्णलक्षण) दाखवूनही सांगू नये.
Verse 33
न कुर्याद्बहुभिः सार्द्धं विरोधं बंधुभिस्तथा । आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्
अनेकांशी वादविवाद करू नये, तसेच आपल्या बंधूंशीही वैर धरू नये। जे स्वतःला प्रतिकूल आहे ते दुसऱ्यांवर करू नये॥
Verse 34
तिथिं पक्षस्य न ब्रूयान्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् । नोदक्यामभिभाषेत नाशुचिं वा द्विजोत्तमः
श्रेष्ठ द्विजाने तिथी व पक्ष सांगू नये, नक्षत्रेही दाखवू नयेत। रजस्वला स्त्रीशी व अशुचि व्यक्तीशी संभाषण करू नये॥
Verse 35
न देवगुरुविप्राणां दीयमानं तु वारयेत् । न चात्मानं प्रशंसेद्वा परनिंदां च वर्जयेत्
देव, गुरु व ब्राह्मणांना दिले जाणारे दान अडवू नये। स्वतःची प्रशंसा करू नये आणि परनिंदा टाळावी॥
Verse 36
वेदनिंदां देवनिंदां प्रयत्नेन विवर्जयेत् । यस्तु देवानृषींश्चैव वेदान्वा निंदते द्विजः
वेदांची व देवांची निंदा प्रयत्नपूर्वक टाळावी. जो द्विज देव, ऋषी किंवा वेद यांची निंदा करतो—
Verse 37
न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा शास्त्रेष्विह मुनीश्वराः । निंदयेद्वा गुरुं देवं वेदं वासोपबृंहणम्
हे मुनीश्वरांनो, शास्त्रांत त्याच्यासाठी येथे कोणतेही प्रायश्चित्त दिसत नाही—तो गुरु, देव, वेद किंवा त्यांच्या उपबृंहण (सहायक अंग) यांची निंदा करो॥
Verse 38
कल्पकोटिशतं साग्रं रौरवे पच्यते नरः । तूष्णीमासीत निंदायां न ब्रूयात्किंचिदुत्तरम्
शतकोटी कल्पांहून अधिक काळ मनुष्य रौरव नरकात भाजला जातो. म्हणून निंदा झाली तरी मौन धरा आणि काहीही उत्तर देऊ नका.
Verse 39
कर्णौ पिधाय गंतव्यं न चैनमवलोकयेत् । वर्ज्जयेद्वै रहस्यानि परेषां गर्हणं बुधः
कान झाकून तेथून निघून जावे आणि त्याच्याकडे पाहूही नये. शहाण्याने गुप्त कुजबुज व परनिंदा टाळावी.
Verse 40
विवादं स्वजनैः सार्द्धं नकुर्य्याद्वै कदाचन । न पापं पापिनां ब्रूयादपापं वा द्विजोत्तमः
स्वजनांशी कधीही वादविवाद करू नये. तसेच द्विजोत्तमाने पाप्यांचे पाप उघड करू नये, किंवा कोणाला निष्पाप म्हणत जाहीरही करू नये.
Verse 41
सत्येन तुल्यो दोषः स्यादसत्याद्दोषवान्भवेत् । नृणां मिथ्याभिशस्तानां पतंत्यश्रूणि रोदनात्
सत्याच्या कसोटीवर दोषाचा विचार होऊ शकतो; पण असत्यामुळे मनुष्य खरोखर दोषी ठरतो. खोट्या आरोपाने पीडित लोक रडताना अश्रू ढाळतात.
Verse 42
तानि पुत्रान्पशून्घ्नंति तेषां मिथ्याभिशंसिनाम् । ब्रह्महत्या सुरापाने स्तेये गुर्वंगनागमे
मिथ्या आरोप करणाऱ्यांचे पुत्र व पशुधन नष्ट होते. त्यांच्या माथी ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी आणि गुरुपत्नीगमन यांसारख्या पापांचे फळ येते.
Verse 43
दृष्टं वै शोधनं वृद्धैर्नास्ति मिथ्याभिशंसने । नेक्षेतोद्यंतमादित्यं शशिनं वाऽनिमित्ततः
वृद्धांनी सांगितले आहे की जे पाहिले आहे ते सत्य सांगणे हेच शोधन; खोट्या आरोपाने शुद्धी होत नाही. विनाकारण उगवत्या सूर्याकडे किंवा चंद्राकडे टक लावून पाहू नये।
Verse 44
नास्तं यांतं न वारिस्थं नोपस्पृष्टं न मध्यगम् । तिरोहितं समीक्षेत नादर्शाद्यनुगामिनम्
मावळता, मार्गक्रमण करणारा, पाण्यात प्रतिबिंबित, स्पर्शदोषाने आच्छादित, किंवा मध्यान्ही असलेला सूर्य पाहू नये। ग्रहणादि कारणांनी लपलेला सूर्यही न पाहावा; डोळ्यांनी पाठलाग करू नये; आरसा इत्यादींतही न पाहावा।
Verse 45
न नग्नां स्त्रियमीक्षेत पुरुषं वा कदाचन । न च मूत्रं पुरीषं वा न च संसृष्टमैथुनम्
कधीही नग्न स्त्री किंवा नग्न पुरुष पाहू नये. मूत्र किंवा विष्ठा पाहू नये, तसेच चालू असलेले मैथुनही पाहू नये।
Verse 46
नाशुचिः सूर्यसोमादीन्ग्रहानालोकयेद्बुधः । नाभिभाषेत च परमुच्छिष्टो वावगुंठितः
अशुचि अवस्थेत बुद्धिमानाने सूर्य, चंद्र व इतर ग्रहांकडे पाहू नये. तसेच उच्छिष्ट अवस्थेत किंवा तोंड झाकून पूज्य व्यक्तीशी बोलू नये।
Verse 47
न पश्येत्प्रेतसंस्पर्शं न क्रुद्धस्य गुरोर्मुखम् । न तैलोदकयोश्छायां न पंक्तिं भोजने सति
प्रेतसंस्पर्श (मृतदेहाचा स्पर्श) पाहू नये, आणि रागावलेल्या गुरूंचे मुखही न पाहावे. तेलात किंवा पाण्यातील आपली छाया/प्रतिबिंब न पाहावे, आणि भोजन चालू असताना पंक्तीकडे टक लावून न पाहावे।
Verse 48
न मुक्तबंधनं पश्येन्नोन्मत्तं गजमेव वा । नाश्नीयाद्भार्यया सार्द्धं नैनामीक्षेत चाश्नतीम्
बंधनातून सुटलेला मनुष्य किंवा उन्मत्त हत्ती यांच्याकडे पाहू नये। पत्नीबरोबर एकत्र बसून भोजन करू नये आणि ती जेवत असताना तिच्याकडे दृष्टि टाकू नये।
Verse 49
क्षुवतीं जृंभमाणां वा नासनस्थां यथासुखम् । नोदके चात्मनो रूपं शुभं वाशुभमेव वा
शिंकणारी किंवा जांभई देणारी स्त्री, तसेच जी यथासुख आसनावर बसलेली नाही तिला पाहू नये; आणि पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब—शुभ असो वा अशुभ—पाहू नये।
Verse 50
न लंघयेच्च मतिमान्नाधितिष्ठेत्कदाचन । न शूद्राय मतिं दद्यात्कृसरं पायसं दधि
बुद्धिमानाने मर्यादा ओलांडू नये आणि कधीही गर्वाने उद्धटपणे वागू नये। शूद्राला सल्ला देऊ नये, तसेच कृसर, पायस व दहीही त्याला देऊ नये।
Verse 51
नोच्छिष्टं वा मधु घृतं न च कृष्णाजिनं हविः । न चैवास्मै व्रतं ब्रूयान्न च धर्मं वदेद्बुधः
उच्छिष्टाने दूषित झालेले मधु वा तूप त्याला देऊ नये; तसेच कृष्णाजिनयुक्त हविर्द्रव्यही अर्पू नये. बुधाने त्याला व्रत सांगू नये आणि धर्मही कथन करू नये।
Verse 52
न च क्रोधवशं गच्छेद्द्वेषं रागं च वर्जयेत् । लोभं दंभं तथा शाठ्यं ह्यसूयां ज्ञानकुत्सनम्
क्रोधाच्या अधीन होऊन वागू नये; द्वेष व राग यांचा त्याग करावा. लोभ, दंभ, शाठ्य, असूया आणि सत्यज्ञानाची निंदा—हे सर्वही सोडून द्यावे।
Verse 53
ईर्ष्यां मदं तथाशोकं मोहं च परिवर्जयेत् । न कुर्यात्कस्यचित्पीडां सुतं शिष्यं तु ताडयेत्
ईर्ष्या, मद, शोक आणि मोह यांचा त्याग करावा। कोणालाही पीडा देऊ नये; परंतु आवश्यकतेनुसार पुत्र वा शिष्याला शिस्त लावावी।
Verse 54
न हीनानुपसेवेत न च तृष्णामतिः क्वचित् । नात्मानं चावमन्येत दैन्यं यत्नेन वर्जयेत्
हीन वृत्तींचा संग करू नये आणि कुठेही तृष्णेने मनाला चालवू नये। स्वतःचा अवमान करू नये; प्रयत्नाने दैन्य टाळावे।
Verse 55
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे पंचपंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणातील स्वर्गखंडाचा पंचपंचाशत्तम अध्याय समाप्त झाला।
Verse 56
न नदीषु नदीं ब्रूयात्पर्वतेषु च पर्वतान् । आवासे भोजने वापि न त्यजेत्सहयायिनम्
नद्यांमध्ये एखादी नदी वेगळी करून सांगू नये, तसेच पर्वतांमध्येही एखादा पर्वत वेगळा ठरवू नये। निवासात वा भोजनातही सहयात्रीचा त्याग करू नये।
Verse 57
नावगाहेदपो नग्नो वह्निं नातिव्रजेत्तथा । शिरोभ्यंगावशिष्टेन तैलेनांगं न लेपयेत्
नग्न होऊन पाण्यात उतरू नये आणि अग्नी ओलांडू नये। तसेच डोक्याच्या अभ्यंगानंतर उरलेल्या तेलाने शरीराला लेप करू नये।
Verse 58
न सर्प शस्त्रैः क्रीडेत स्वानि खानि न संस्पृशेत् । रोमाणि च रहस्यानि नाशिष्टेन सह व्रजेत्
सर्पघातक शस्त्रांशी खेळू नये आणि आपल्या देहातील छिद्रे स्पर्शू नयेत। गुप्तपणे रोम किंवा गुप्तांगांना हात लावू नये, तसेच अशिष्ट जनांशी संग करू नये।
Verse 59
न पाणि पाद वाङ्नेत्र चापल्यं समुपाश्रयेत् । न शिश्नोदरचापल्यं न च श्रवणयोः क्वचित्
हात, पाय, वाणी व नेत्र यांची चंचलता धरू नये. तसेच जननेंद्रिय व उदर यांची अस्थिरता करू नये, आणि कानांची चंचलताही कधी करू नये.
Verse 60
न चांगनखवाद्यं वै कुर्यान्नांजलिना पिबेत् । नाभिहन्याज्जलं पद्भ्यां पाणिना वा कदाचन
अंगांनी किंवा नखांनी टकटक/चटख असा आवाज करू नये, आणि अंजलीने पाणी पिऊ नये. पायांनी किंवा हाताने पाण्यावर कधीही आघात करून उडवू नये.
Verse 61
न शातयेदिष्टिकाभिर्मूलानि च फलानि च । न म्लेच्छभाषणं शिक्षेन्नाकर्षेच्च पदासनम्
विटा/ढेकळे किंवा दगडांनी मुळे व फळे मारून नुकसान करू नये. म्लेच्छ (अशुद्ध) भाषा शिकू नये, आणि पादासन/चौकी ओढत-घासत नेऊ नये.
Verse 62
नखभेदनमास्फोटं छेदनं वा विलेखनम् । कुर्य्याद्विमर्द्दनं धीमान्नाकस्मादेव निष्फलम्
नखे फोडणे, चटकवणे, कापणे, खरवडणे किंवा घासणे—हे बुद्धिमानाने विनाकारण करू नये; असे करणे निष्फळ आहे.
Verse 63
नोत्संगे भक्षयेद्भक्ष्यं वृथा चेष्टां न चाचरेत् । न नृत्येदथवा गायेन्न वादित्राणि वादयेत्
इतरांच्या मांडीवर बसून अन्न सेवन करू नये; व्यर्थ हालचाली व फाजील चेष्टा करू नयेत. नृत्य करू नये, गाऊ नये आणि वाद्येही वाजवू नयेत.
Verse 64
न संहताभ्यां पाणिभ्यां कंडूयेदात्मनः शिरः । न लौकिकैस्तवैर्देवांस्तोषयेद्वाक्पतेरपि
दोन्ही हात एकत्र करून स्वतःचे डोके खाजवू नये. तसेच केवळ लौकिक स्तुतिगीतांनी—वाक्पती (बृहस्पती)सह—देवतांना तुष्ट करण्याचा प्रयत्न करू नये.
Verse 65
नाक्षैः क्रीडेन्न धावेत नाप्सु विण्मूत्रमाचरेत् । नोच्छिष्टः संविशेन्नित्यं न नग्नः स्नानमाचरेत्
पासे खेळून जुगार करू नये, इकडे-तिकडे धावू नये; पाण्यात विष्ठा-मूत्र त्याग करू नये. उच्छिष्ट (जूठे) अवस्थेत कधीही झोपू नये आणि नग्न होऊन स्नान करू नये.
Verse 66
न गच्छंस्तु पठेद्वापि न चैव स्वशिरः स्पृशेत् । न दंतैर्नखरोमाणि च्छिंद्यात्सुप्तं न बोधयेत्
चालताना पाठ करू नये आणि (पाठकाळी) स्वतःच्या डोक्याला स्पर्श करू नये. दातांनी नखे किंवा केस कापू नयेत आणि झोपलेल्या व्यक्तीस जागे करू नये.
Verse 67
नाबालातपमासेवेत्प्रेतधूमं विवर्जयेत् । नैव स्वप्याच्छून्यगेहे स्वयं नोपानहौ हरेत्
कडक मध्यान्हाच्या उन्हात राहू नये; स्मशानातील धूर टाळावा. रिकाम्या घरात झोपू नये आणि स्वतःहून कोणाची उपानह (जोडी/चप्पल) उचलून नेऊ नये.
Verse 68
नाकारणाद्वा निष्ठीवेन्न बाहुभ्यां नदीं तरेत् । न पादक्षालनं कुर्यात्पादेनैव कदाचन
अकारण थुंकू नये. बाहूंच्या बळावर पोहत नदी पार करू नये. आणि कधीही पायानेच पाय धुवू नयेत.
Verse 69
नाग्नौ प्रतापयेत्पादौ न कांस्ये धावयेद्बुधः । नाभिप्रसारयेद्देवं ब्राह्मणान्गामथापि वा
बुद्धिमानाने अग्नीवर पाय तापवू नयेत, तसेच कांस्यपात्रावर घासून पाय स्वच्छ करू नयेत. देव, ब्राह्मण किंवा गाय यांच्या समोर नाभी पसरून (अविनयाने) पडू नये.
Verse 70
वाय्वग्निनृपविप्रान्वा सूर्यं वा शशिनं प्रति । अशुद्धः शयनं पानं स्वाध्यायं स्नान भोजनम्
अशुद्ध अवस्थेत—वायू वा अग्नीसमोर, राजा वा ब्राह्मणांच्या समक्ष, तसेच सूर्य किंवा चंद्राकडे तोंड करून—शयन, पान, स्वाध्याय, स्नान व भोजन करू नये.
Verse 71
बहिर्निष्क्रमणं चैव न कुर्वीत कदाचन । स्वप्नमध्ययनं स्नानमुद्वर्तं भोजनं गतिम्
त्या वेळी कधीही बाहेर जाऊ नये. झोप, अध्ययन, स्नान, अंगाला उटणे/मर्दन, भोजन आणि इकडे-तिकडे फिरणे—हेही करू नये.
Verse 72
उभयोः संध्ययोर्नित्यं मध्याह्ने चैव वर्जयेत् । न स्पृशेत्पाणिनोच्छिष्टो विप्रो गो ब्राह्मणानलान्
प्रातःसंध्या व सायंसंध्या—दोन्ही संध्याकाळी आणि मध्याह्नीही (अशोभनीय कर्म) नेहमी वर्ज्य करावीत. हातांना उच्छिष्ट लागले असेल तर ब्राह्मणाने गाय, दुसरा ब्राह्मण व अग्नी यांना स्पर्श करू नये.
Verse 73
न चालनं पदा वापि न देवप्रतिमां स्पृशेत् । नाशुद्धोग्निं परिचरेन्न देवान्कीर्तयेदृषीन्
पायाने काहीही ढकलू नये, आणि अशौच अवस्थेत देवप्रतिमेला स्पर्श करू नये। अशुद्ध अग्नीची परिचर्या करू नये, तसेच अपवित्र असताना देव व ऋषी यांची नावे कीर्तन करू नये।
Verse 74
नावगाहेदगाधांबु धावयेन्नाऽनिमित्ततः । न वामहस्तेनोद्धृत्य पिबेद्वक्त्रेण वा जलम्
अतिगहि-या पाण्यात उतरू नये, आणि कारणाविना स्नान करू नये। डाव्या हाताने पाणी उचलून पिऊ नये, तसेच तोंड लावून थेट पाणी पिऊ नये।
Verse 75
नोत्तरेदनुपस्पृश्य नाप्सु रेतः समुत्सृजेत् । अमेध्यालिप्तमर्हं वा लोहितं वा विषाणि वा
शुद्धिस्पर्श (अनुपस्पर्श) केल्यावाचून उठू/पुढे जाऊ नये; आणि पाण्यात वीर्य विसर्जन करू नये। मलिनतेने लिप्त वस्तू, पूज्य वस्तू, रक्त किंवा विष—हे पाण्यात टाकू नये।
Verse 76
व्यतिक्रामेन्न स्रवंतीं नाप्सु मैथुनमाचरेत् । चैत्यवृक्षं न वै छिंद्यान्नाप्सु ष्ठीवनमाचरेत्
वाहत्या प्रवाहाला अडथळा आणू नये; आणि पाण्यात मैथुन करू नये। चैत्यवृक्ष (पवित्र वृक्ष) तोडू नये; तसेच पाण्यात थुंकू नये।
Verse 77
नास्थिभस्मकपालानि न केशान्न च कंटकान् । तुषांगारकरीषं वा नाधितिष्ठेत्कदाचन
हाडे, राख, कवटी, केस, काटे—तसेच तूस, निखारे किंवा शेण—यांवर कधीही पाय ठेवू नये।
Verse 78
न चाग्निं लंघयेद्धीमान्नोपदध्यादधः क्वचित् । न चैनं पादतः कुर्य्याच्छूर्पेण न धमेद्बुधः
बुद्धिमानाने पवित्र अग्नीवरून कधीही उडी मारू नये, तसेच तिच्या खाली काहीही ठेवू नये. पायांनी तिला स्पर्श करू नये; आणि विवेकी जनाने सूपाने अग्नीवर फुंकर घालू नये.
Verse 79
न वृक्षमवरोहेत नावेक्षेताशुचिः क्वचित् । अग्नौ न च क्षिपेदग्निं नाद्भिः प्रशमयेत्तथा
वृक्षावरून खाली उतरू नये, आणि अशुचि अवस्थेत कधीही (यज्ञ/अग्नी) पाहू नये. अग्नीत काहीही टाकू नये, तसेच पाण्याने अग्नी शांत/विझवू नये.
Verse 80
सुहृन्मरणमात्रं वा स्वयं न श्रावयेत्परान् । अपण्यं कूटपण्यं वा विक्रयेन प्रयोजयेत्
मित्राच्या मृत्यूची केवळ वार्ताही स्वतः इतरांना सांगू नये. तसेच जे विकण्यायोग्य नाही किंवा कपटयुक्त माल—अशा वस्तू विकून व्यापार करू नये.
Verse 81
न वह्निं मुखनिःश्वासैर्ज्वालयेन्नाशुचिर्बुधः । पुण्यस्थानोदकस्थाने सीमांतं वाहयेन्न तु
अशुद्ध अवस्थेत विवेकी जनाने तोंडाच्या फुंकराने अग्नी पेटवू नये. तसेच पुण्यस्थानीच्या पाण्यात केसांची माग (सीमंत) धुवू/वाहू नये.
Verse 82
न भिंद्यात्पूर्वसमयमभ्युपेतं कदाचन । परस्परं पशून्व्याघ्रान्पक्षिणो न च योधयेत्
पूर्वी ठरवलेला वेळ/वचन कधीही मोडू नये. तसेच पशू, वाघ आणि पक्षी यांना परस्पर लढविण्यासाठी चिथावू नये.
Verse 83
परबाधां न कुर्वीत जलवातातपादिभिः । कारयित्वा सुकर्माणि गुरून्पश्चान्न वंचयेत्
जल, वारा, ऊन इत्यादींनी परांना बाधा करू नये. सत्कर्मे करवून घेतल्यावर पुढे गुरूंना फसवू नये.
Verse 84
सायंप्रातर्गृहद्वारान्रक्षार्थं परिघट्टयेत् । बहिर्माल्यं सुगंधिं वा भार्यया सह भोजनम्
सायंकाळी व सकाळी रक्षणासाठी घराची दारे घट्ट लावावीत. बाहेर माळा किंवा सुगंध ठेवावा, आणि पत्नीसमवेत भोजन करावे.
Verse 85
विगृह्य वादं कृत्वा वा प्रवेशं च विवर्जयेत् । नखादन्ब्राह्मणस्तिष्ठेन्न जल्पेद्वा हसेद्बुधः
भांडण किंवा वाद करून (त्या ठिकाणी/सभेत) प्रवेश टाळावा. नख चावत ब्राह्मण तेथे थांबू नये; ज्ञानी न बडबड करावी, न हसावे.
Verse 86
स्वमग्निं चैव हस्तेन स्पृशेन्नाप्सुचिरं वसेत् । न पक्षकेणोपधमेन्न शूर्पेण च पाणिना
स्वतःच्या अग्नीला हाताने स्पर्श करू नये आणि पाण्यात फार वेळ राहू नये. पंखाने, सूपाने किंवा हाताने अग्नीला फुंकर/झुळूक देऊ नये.
Verse 87
मुखेनाग्निं समिंधीत मुखादग्निरजायत । परस्त्रियं न भाषेत नायाज्यं याजयेद्बुधः
मुखानेच अग्नी प्रज्वलित करावा, कारण अग्नी मुखातून उत्पन्न झाला आहे. परस्त्रीशी संभाषण करू नये, आणि अयाज्याचा यज्ञ ज्ञानी करवू नये.
Verse 88
नैकश्चरेत्सदा विप्रः समुदायं च वर्जयेत् । न देवायतनं गच्छेत्कदाचिद्वाऽप्रदक्षिणम्
विप्राने नेहमी एकट्याने फिरू नये आणि गर्दीतही भटकू नये. तसेच देवालयात कधीही प्रदक्षिणा न करता जाऊ नये.
Verse 89
न पीडयेद्वा वस्त्राणि न देवायतने स्वपेत् । नैकोध्वानं प्रपद्येत नाधार्मिकजनै सह
वस्त्रांना त्रास देऊन खराब करू नये; देवालयात झोपू नये. एकट्याने प्रवासास निघू नये आणि अधार्मिक लोकांची संगत करू नये.
Verse 90
न व्याधिदूषितैर्वापि न शूद्रैः पतितेन वा । नोपानद्वर्जितो वाथ जलादिरहितस्तथा
रोगदूषित, शूद्र किंवा पतित यांच्यासह ते करू नये. पादत्राणांशिवायही करू नये आणि पाणी इत्यादी आवश्यक वस्तू नसतानाही करू नये.
Verse 91
न वर्त्मनि चितिं वाममतिक्रामेत्क्वचिद्द्विजः । न निंदेद्योगिनः सिद्धान्व्रतिनो वा यतींस्तथा
द्विजाने मार्गावरची चिता कधीही ओलांडू नये. तसेच योगी, सिद्ध, व्रती आणि यती यांची कधीही निंदा करू नये.
Verse 92
देवतायतनं प्राज्ञा देवानां चैव सत्रिणाम् । नाक्रामेत्कामतश्छायां ब्राह्मणानां च गोरपि
हे प्राज्ञांनो, देवालयाचा परिसर तसेच देवांचे व यज्ञकर्त्यांचे स्थान तुडवू नये. आणि केवळ मनमानीने ब्राह्मणाची किंवा गायीची छायाही पायदळी तुडवू नये.
Verse 93
स्वां तु नाक्रामयेच्छायां पतिताद्यैर्न रोगिभिः । नांगारभस्मकेशादिष्वधितिष्ठेत्कदाचन
पतितजन वगैरे तसेच रोगी यांच्याकडून आपली छाया तुडवून घेऊ नये; आणि निखारे, भस्म, केस इत्यादी अशुद्ध अवशेषांवर कधीही उभे राहू नये।
Verse 94
वर्जयेन्मार्जनी रेणुं स्नानवस्त्र घटोदकम् । न भक्षयेदभक्ष्याणि नापेयं च पिबेद्द्विजः
झाडूची धूळ, स्नानवस्त्र पिळून निघालेले पाणी आणि घटात उरलेले पाणी—हे द्विजाने टाळावे; अभक्ष्य खाऊ नये आणि अपेय पिऊ नये।