Adhyaya 56
Rules of Edible and Inedible Foods
या अध्यायात अन्न हे शुचिता व धर्मफळ यांचे माध्यम आहे असे सांगून आहारविधी क्रमाने मांडले आहेत. द्विजांनी आपत्काळाव्यतिरिक्त शूद्रांचे अन्न घेऊ नये अशी कठोर सूचना आहे; निंद्य अन्नसेवनामुळे कर्मदोष, सामाजिक अधःपतन आणि पुनर्जन्मादी दुष्फळे वर्णिली आहेत. निषिद्ध दाते व निंद्य व्यवसाय यांची यादी देऊन अन्न अशुद्ध होण्याची कारणे सांगितली आहेत—पशुस्पर्श, अशौचावस्थेतील व्यक्तींचा संसर्ग, शिळेपणा, किड लागणे व इतर दूषण. काही शूद्र-संबंधित पदार्थांची मर्यादित ग्राह्यता दाखवून पुढे तिखट/आंबवलेले पदार्थ, काही वनस्पती, पक्षी व प्राणी यांचे निषेध विस्ताराने येतात. मांसाहारावर तीव्र बंधन असून यज्ञार्पण किंवा अत्यावश्यकता यापुरतेच संकुचित अपवाद सूचित आहेत; मद्यपान द्विजांस सर्वथा वर्ज्य म्हटले आहे. उल्लंघन केल्यास रौरव नरकप्राप्ती व धर्माधिकारनाश असा निष्कर्ष दिला आहे.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । नाद्याच्छूद्रस्य विप्रोन्नं मोहाद्वा यदि कामतः । स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुंक्ते त्वनापदि
व्यास म्हणाले—ब्राह्मणाने शूद्राचे अन्न खाऊ नये, मोहाने वा इच्छेनेही; आपत्ती नसताना जो ते खातो तो शूद्रयोनीस जातो।
Verse 2
षण्मासान्यो द्विजो भुंक्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् । जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते
जो द्विज सहा महिने शूद्राचे निंद्य अन्न खातो, तो जिवंतपणीच शूद्र होतो; आणि मृत्यूनंतर कुत्रा म्हणून जन्मतो।
Verse 3
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः । यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्
हे मुनीश्वरांनो! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र—ज्याच्या अन्नाचे पचन न होता उदरात असतानाच जो मरतो, तो त्याच्याच योनीस प्राप्त होतो।
Verse 4
राजान्नं वर्तकान्नं च षंढान्नं चर्म्मकारिणाम् । गणान्नं गणिकान्नं च षडन्नं च विवर्जयेत्
राजाकडून मिळालेले अन्न, वार्तक/दूत-सेवकाचे अन्न, षंढाचे अन्न, चर्मकाराचे अन्न, गण (परिचारक-वर्ग) यांचे अन्न, गणिकेचे अन्न तसेच ‘षडन्न’—हे सर्व अन्न त्यागावे।
Verse 5
चक्रोपजीवि रजक तस्करध्वजिनां तथा । गांधर्वलोहकारान्नं मृतकान्नं विवर्जयेत्
चक्रोपजीवी (चक्रकर्मावर जगणारा) यांचे अन्न, रजक (धोबी) यांचे अन्न, चोर व ध्वजधारी (सैनिक) यांचे अन्न; तसेच गान्धर्व (गायक/नर्तक) व लोहकार यांचे अन्न आणि मृतक-संबंधित अन्न—हे सर्व त्यागावे।
Verse 6
कुलाल चित्रकारान्नं वार्धुषेः पतितस्य च । पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशप्तस्य चैव हि
कुलाल (कुंभार) यांचे अन्न, चित्रकाराचे अन्न, वार्धुषाच्या वंशातील पतिताचे अन्न; तसेच पौनर्भव (पुनर्विवाहजन्य) व छत्रिक (छत्रधारी) यांचे अन्न आणि शापिताचे अन्न—हे त्यागावे।
Verse 7
सुवर्णकार शैलूष व्याध वंध्यातुरस्य च । चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दंडकस्य च
सुवर्णकार (सोनार) यांचे अन्न, शैलूष (नट/अभिनेता) यांचे अन्न, व्याध (शिकारी) यांचे अन्न, वंध्या किंवा रोगी यांचे अन्न; चिकित्सकाचे अन्न, पुंश्चली (व्यभिचारिणी)चे अन्न आणि दंडक (जलाद)चे अन्न—हे त्यागावे।
Verse 8
स्तेन नास्तिकयोरन्नं देवतानिंदकस्य च । सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः
चोराचे अन्न, नास्तिकाचे अन्न, देवतांची निंदा करणाऱ्याचे अन्न; तसेच सोमविक्रेत्याचे अन्न—आणि विशेषतः श्वपाक (चांडाळ) याचे अन्न—हे सर्व त्यागावे।
Verse 9
भार्य्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे । उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः
पत्नीच्या अधीन असलेल्या पुरुषाचे अन्न, ज्याच्या घरी उपपति (परपुरुष) राहतो त्याचे अन्न; तसेच दानयोग्य वस्तू रोखणाऱ्या कंजुषाचे अन्न आणि उच्छिष्ट (जूठे) खाणाऱ्याचे अन्न—हे सर्व त्याज्य आहे।
Verse 10
पापीयोन्नं च संघान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि । भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षतम्
पापीचे अन्न, संघ/समूहातून मिळालेले (सामूहिक) अन्न, आणि शस्त्रावर उपजीविका करणाऱ्याचे अन्न; तसेच भयभीत किंवा रडणाऱ्याचे अन्न, शिवी-शापाने दूषित अन्न व खराब/क्षतिग्रस्त अन्न—हे सर्व त्याज्य आहे।
Verse 11
ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं मृतकस्य च । वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं चातुरस्य च
ब्राह्मणद्वेषीचे अन्न, पापात रुची असणाऱ्याचे अन्न, श्राद्धाचे अन्न व मृतक-संबंधी अन्न; तसेच व्यर्थ शिजवलेले अन्न, शव-संबंधी अन्न आणि चोराचे अन्न—हे सर्व त्याज्य आहे।
Verse 12
अप्रजानां तु नारीणां कृतघ्नस्य तथैव च । कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा
अपत्य नसलेल्या स्त्रियांचे अन्न, कृतघ्नाचे अन्न; विशेषतः कारागीर/शिल्पकाराचे अन्न आणि शस्त्र विकणाऱ्याचे अन्न—हे अन्न वर्ज्य मानले आहे।
Verse 13
शौंडान्नं घांटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च । विद्वत्प्रजननस्यान्नं परिवेत्रन्नमेव च
मद्यपी (शौंड) चे अन्न, घंटा वाजविणाऱ्याचे अन्न आणि वैद्याचे अन्न; तसेच दुसऱ्यासाठी संतती उत्पन्न करून उपजीविका करणाऱ्याचे अन्न आणि मोठ्या भावाच्या आधी विवाह करणाऱ्या (परिवेत्ता) चे अन्न—हे सर्व त्याज्य आहे।
Verse 14
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः । अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम्
विशेषतः त्याने पुनर्विवाहिता स्त्री व तिच्या पुनर्विवाहित पतीलाही अवज्ञा करून तुच्छ मानले; तो क्रोधाने भरून विस्मययुक्त झाला।
Verse 15
गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम् । दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम्
गुरूकडूनही संस्काररहित अन्न भक्षण करू नये; कारण मनुष्याची दुष्कृते सर्व प्रकारे अन्नातच स्थित असतात असे सांगितले आहे।
Verse 16
यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम् । अर्द्धका कुलं मित्रं च गोपालो वाहनापि तौ
जो ज्याचे अन्न खातो तो खरेतर त्याचे पापही खातो; त्यातील अर्धा भाग कुल व मित्रांवर पडतो, आणि उरलेले दोन भाग गोपाल व वाहनावर जातात।
Verse 17
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् । कुशीलवः कुंभकश्च क्षेत्रकर्मक एव च
शूद्रांमध्ये ज्यांचे अन्न ग्राह्य—जो स्वतःला सेवेत अर्पण करतो, कुशीलव (गायक/नट), कुंभार, आणि शेतात काम करणारा क्षेत्रकर्मी।
Verse 18
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दृष्ट्वा स्वल्पगुणं बुधैः । पायसं स्नेहपक्वं च गोरसश्चैव सक्तवः
शूद्रांतील भोज्य अन्नाचा गुण अल्प आहे असे पाहून, बुधजन घृतात शिजवलेले पायस तसेच दूध व सत्तू इत्यादींची शिफारस करतात।
Verse 19
पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद्ग्राह्यं द्विजातिभिः । वृंताकं नालिकाशाकं कुसुंभं भस्मकं तथा
शूद्राकडून द्विजांनी पिण्याक व तेल स्वीकारावे; तसेच वांगी, नालिका-शाक, कुसुंभ व भस्मकही ग्राह्य आहेत।
Verse 20
पलांडुं लशुनं शुक्तं निर्य्यासं चैव वर्जयेत् । छत्राकं विड्वराहं च स्विन्नं पीयूषमेव च
कांदा, लसूण, आंबट/किण्वित पदार्थ व निर्यास (गोंद/रस) टाळावा; तसेच छत्राक (मशरूम), मलभोजी वराहाचे मांस, वाफवलेले अन्न आणि दूध जामून बनलेले पदार्थही वर्ज्य.
Verse 21
विलयं विमुखं चैव कोरकाणि विवर्जयेत् । गृंजनं किंशुकं चैव कूष्मांडं च तथैव च
विलय, विमुख व कोरकाणी यांचा त्याग करावा; तसेच गृंजन, किंशुक आणि कूष्मांड (कोहळा)ही वर्ज्य मानावेत।
Verse 22
उदुंबरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः । तथा कृसरसंयावौ पायसापूपमेव च
उदुंबर व मलाबु खाल्ल्यास द्विज निश्चयाने पतित होतो; तसेच कृसर, संयाव, पायस आणि आपूप (पूआ) खाणेही दोषकारक.
Verse 23
अनुपाकृत मांसं च देवान्नानि हवींषि च । यवागूं मातुलिगं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान्
कच्चे मांसाचे सेवन, देवांसाठीचे अन्न व हवी (यज्ञाहुती), यवागू (पातळ भात), मातुलिंग (बिजोरा) आणि कच्चे मासेही (वर्ज्य आहेत)।
Verse 24
नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत् । पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्यं तथैव च
नीप, कपित्थ व प्लक्ष या वृक्षांचा उपयोग प्रयत्नपूर्वक टाळावा; तसेच पिण्याक (खळी), काढून घेतलेला स्नेह/चरबी आणि देवधान्यही वर्ज्य करावे।
Verse 25
रात्रौ च तिलसंबंधं प्रयत्नेन दधि त्यजेत् । नाश्नीयात्पयसा तक्रं नाभक्ष्यानुपयोजयेत्
रात्री तिळाशी संबंधित पदार्थ प्रयत्नपूर्वक टाळावा आणि दहीही वर्ज्य करावे; दुधाबरोबर ताक घेऊ नये, तसेच अभक्ष्य अन्नाचा उपयोग करू नये।
Verse 26
कृमिदुष्टं भावदुष्टं मृत्संसर्गं च वर्जयेत् । कृमिकीटावपन्नं च सुहृत्क्लेदं च नित्यशः
किड्यांनी दूषित, अवस्थेने बिघडलेले आणि मातीच्या संसर्गाने अशुद्ध झालेले टाळावे; तसेच किडे-कीटकांनी ग्रस्त व ओलसरपणाने भिजलेलेही नित्य वर्ज्य करावे।
Verse 27
श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चंडालावेक्षितं तथा । उदक्यया च पतितैर्गवा संघ्रातमेव च
कुत्र्याने वास घेतलेले, पुन्हा शिजवलेले, चांडाळाने पाहिलेले; तसेच रजस्वला स्त्रीने वा पतितांनी स्पर्श केलेले, किंवा गायीने वास घेतलेले अन्नही अशुद्ध मानले जाते।
Verse 28
असंगतं पर्य्युषितं पर्यस्तान्नं च नित्यशः । काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संगतम्
जे अन्न अयोग्य, शिळे किंवा वारंवार ठेवलेले असेल; तसेच कावळा व कोंबडा यांनी स्पर्श केलेले आणि किड्यांनी युक्त—असे अन्न नित्य टाळावे।
Verse 29
मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च । न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चल्या सरोगया
मनुष्यांनी वास घेतला तरी किंवा कुष्ठ्याने स्पर्श केला तरी (वस्तू) ग्राह्य ठरू शकते; पण रजस्वला स्त्रीने दिलेले, तसेच रोगयुक्त पुंश्चली/व्यभिचारिणीने दिलेले कधीही स्वीकारू नये।
Verse 30
मलवद्वाससा वापि परवासोथ वर्जयेत् । विवत्सायाश्च गोक्षीरं मेषस्यानिर्दशस्य च
मळकट वस्त्रे घालणे आणि परक्याचे वस्त्र परिधान करणे टाळावे। तसेच वासरू नसलेल्या गायीचे दूध आणि दहा दिवस न-दोहन केलेल्या (अग्राह्य) मेंढीचे दूधही वर्ज्य आहे।
Verse 31
आविकं संधिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत् । बलाकं हंसदात्यूहं कलविंकं शुकं तथा
मनू म्हणतो: मेंढीचे दूध आणि संधिनी (नवप्रसूता) गायीचे दूध पिण्यायोग्य नाही. तसेच बलाका, हंस, दात्यूह, कलविंक आणि शुक (पोपट) हे पक्षीही भक्षणास वर्ज्य आहेत।
Verse 32
कुरुरं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम् । वायसान्खंजरीटांश्च श्येनं गृध्रं तथैव च
कुरुर, चकोर, जालपाद व कोकिळ; तसेच कावळे आणि खंजरीट; तसेच श्येन (बाज) व गृध्र (गिधाड) हेही (वर्ज्य पक्षी) आहेत।
Verse 33
उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतं तथा । कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
उलूक (घुबड), चक्रवाक, भास (चील) व पारावत (कबूतर); तसेच कपोत, टिट्टिभ आणि ग्रामकुक्कुट (घरचा कोंबडा) हेही (वर्ज्य) आहेत।
Verse 34
सिंहं व्याघ्रं च मार्जारं श्वानं सूकरमेव च । शृगालं मर्कटं चैव गर्द्दभं न च भक्षयेत्
सिंह, वाघ, मांजर, कुत्रा, डुक्कर, कोल्हा, माकड व गाढव यांचे मांस कधीही भक्षू नये।
Verse 35
न भक्षयेत्सर्पमृगाञ्छिखिनोन्यान्वनेचरान् । जलेचरान्स्थलचरान्प्राणिनश्चेति धारणा
साप, मृग, मोर व इतर वनचर प्राणी भक्षू नयेत; जलचर, स्थलचर तसेच सर्वसाधारणपणे कोणत्याही जीवाचे मांसाहार वर्ज्य—हीच धारणा।
Verse 36
गोधा कूर्मः शशः खड्गः सल्लकश्चेति सत्तमाः । भक्ष्यान्पंचनखान्नित्यं मनुराह प्रजापतिः
गोधा, कासव, ससा, खड्ग (गेंडा) आणि सल्लक (साळिंदर)—हे श्रेष्ठ पुरुषा! हे पंचनख प्राणी भक्ष्य आहेत; असे प्रजापती मनूंनी सांगितले।
Verse 37
मत्स्यान्सशल्कान्भुंजीत मांसं रौरवमेव च । निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यश्च नान्यथा
शल्कयुक्त मासे व रौरव (मृग) यांचे मांस भक्ष्य आहे; पण प्रथम देवतांना व ब्राह्मणांना निवेदन करूनच, अन्यथा नाही।
Verse 38
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिंजलम् । वार्ध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनं हंसं पराजितम्
मोर, तित्तिर, कबूतर व कपिंजल; वार्ध्रीणस आणि बगळा—हे भक्ष्य; तसेच मासे व पराजित हंसही।
Verse 39
शफरी सिंहतुंडं च तथा पाठीनरोहितौ । मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणीया द्विजोत्तमाः
शफरी, सिंहतुंड तसेच पाठीन व रोहित—हे मासे भक्षणयोग्य म्हणून सांगितले आहेत, हे द्विजोत्तमा।
Verse 40
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया । यथाविधि प्रयुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
यांचे मांस केवळ प्रोक्षण (संस्कार) झाल्यावरच, ब्राह्मणतृप्तीच्या हेतूने भक्षावे; तेही विधिपूर्वक, फक्त प्राणसंकटात।
Verse 41
भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते । औषधार्थमशक्तो वा नियोगाद्यज्ञकारणात्
मांस कधीही भक्षू नये. पर जो केवळ शेष (प्रसाद/अवशिष्ट) भोगतो तो लिप्त होत नाही; तसेच औषधासाठी विवश असलेला, किंवा यज्ञकार्यासाठी शास्त्रीय नियोगाने।
Verse 42
आमंत्रितश्च यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावंति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति
श्राद्धात किंवा देवकार्यांत आमंत्रित होऊन जो मांस टाकून देतो, तो पशूच्या जितक्या रोम आहेत तितके (वर्ष) नरकास जातो।
Verse 43
अदेयं वाप्यपेयं वा तथैवास्पृश्यमेव वा । द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
मद्य द्विजातींसाठी सदैव अदेय, अपेय आणि अस्पृश्य आहे; त्यांच्यासाठी ते नित्य अनालोक्य (पाहण्यासही अयोग्य) आहे—हीच स्थापित मर्यादा आहे।
Verse 44
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्जयेत् । पीत्वा पतति कर्म्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद्द्विजः
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी नित्य मद्याचा त्याग करावा. ते पिल्याने द्विज नियत कर्मांपासून पतित होतो व संभाषणास अयोग्य ठरतो.
Verse 45
भक्षयित्वाप्यभक्ष्याणि पीत्वाऽपेयान्यपि द्विजः । नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहात्यधः
द्विजाने अभक्ष्य खाल्ले व अपेय प्याले तरी, जोपर्यंत तो ते पापाचरण सोडत नाही तोपर्यंत त्याला धर्माधिकार मिळत नाही.
Verse 46
तस्मात्परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः । अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद्याति रौरवम्
म्हणून ब्राह्मणाने प्रयत्नपूर्वक नित्य अभक्ष्य व अपेय यांचा त्याग करावा; अन्यथा तो रौरव नरकास जातो.
Verse 56
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे भक्ष्याभक्ष्यनियमो । नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणातील स्वर्गखंडातील ‘भक्ष्य-अभक्ष्य-नियम’ नावाचा छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला.