Adhyaya 30
The Legend of Hemakuṇḍala: Charity, Decline of the Sons, and Yama’s Judgment
नारद मुनी राजाला कृतयुगातील एक प्राचीन आख्यायिका सांगतात. निषध देशात वैश्य हेमकुंडल व्यापार व शेतीतून अपार धन मिळवतो; पण वृद्धावस्थेत ते धन धर्मकार्यात अर्पण करतो—विष्णु‑शिवांची देवळे बांधतो, तळी‑विहिरी‑बावड्या खोदतो, उपवने लावतो, रोज अन्नदान करतो, प्रवाशांना आधार देतो आणि अतिथिसत्कार व प्रायश्चित्तादी आचरण करतो। अखेरीस तो वनात जाऊन गोविंदाची उपासना करीत वैष्णव लोक प्राप्त करतो. त्याचे पुत्र श्रीकुंडल व विकुंडल गर्वाने अधर्माकडे वळून संपत्ती विषयभोगात उधळतात; दारिद्र्य आल्यावर चोरी करतात, देशातून हाकलले जाऊन शिकारी बनतात. हिंसक मृत्यूनंतर यमदूत त्यांना यमसभेत नेतात; चित्रगुप्ताच्या लेख्यानुसार यम एकाला रौरव नरकात पाठवतो आणि दुसऱ्याला स्वर्ग प्रदान करतो।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अत्र ते वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । पुरा कृतयुगे राजन्निषधे नगरे वरे
नारद म्हणाले—आता मी तुला एक प्राचीन इतिहास सांगतो. हे राजन्! पूर्वी कृतयुगात, निषध या श्रेष्ठ नगरीत—
Verse 2
आसीद्वैश्यः कुबेराभो नामतो हेमकुंडलः । कुलीनः सत्क्रियो देवद्विजपावकपूजकः
कुबेरासारखा तेजस्वी हेमकुंडल नावाचा एक वैश्य होता. तो कुलीन, सदाचारी आणि देव, द्विज व पावक (अग्नी) यांचा पूजक होता.
Verse 3
कृषिवाणिज्यकर्त्तासौ विविधक्रयविक्रयी । गोघोटकमहिष्यादि पशुपोषणतत्परः
तो शेती व व्यापार करी, नानाविध खरेदी-विक्री करी, आणि गाय, घोडे, म्हैस इत्यादी पशूंच्या पालनपोषणात तत्पर असे.
Verse 4
पयो दधीनि तक्राणि गोमयानि तृणानि च । काष्ठानि फलमूलानि लवणाद्रा र्दिपिप्पली
दूध, दही, ताक, शेण व गवत; तसेच लाकूड, फळे- मुळे, आणि मीठ, आले व पिंपळी (लांब मिरी).
Verse 5
धान्यानि शाकतैलानि वस्त्राणि विविधानि च । धातूनिक्षुविकारांश्च विक्रीणीते स सर्वदा
तो नेहमी धान्य, शाकतैल, विविध वस्त्रे, धातू आणि ऊसापासून बनलेले पदार्थ विकत असे.
Verse 6
इत्थं नानाविधैर्वैश्य उपायैरपरैस्तथा । उपार्जयामास सदा अष्टौ हाटककोटयः
अशा रीतीने नानाविध व इतर उपायांनी त्या वैश्याने सतत आठ कोटी सुवर्ण संपादन केले.
Verse 7
एवं महाधनः सोथ हाकर्णपलितोभवत् । पश्चाद्विचार्य संसारक्षणिकत्वं स्वचेतसि
असा तो महाधनवान असूनही कानापर्यंत पांढराफटक झाला. नंतर स्वचित्तात संसाराचे क्षणिकत्व विचारून त्याने आपला मार्ग पुन्हा ठरविला.
Verse 8
तद्धनस्य षडंशेन धर्मकार्यं चकार सः । विष्णोरायतनं चक्रे गृहं चक्रे शिवस्य च
त्या धनाच्या सहाव्या भागाने त्याने धर्मकार्ये केली. त्याने विष्णूचे मंदिर बांधले आणि शिवासाठीही गृह उभारले.
Verse 9
तडागं खानयामास विपुलं सागरोपमम् । वाप्यश्च पुष्करिण्यश्च बहुधा तेन कारिताः
त्याने समुद्रासारखा विशाल तळे खोदून काढले. तसेच त्याने अनेक ठिकाणी अनेक बावड्या व पुष्करिण्या बांधून घेतल्या.
Verse 10
वटाश्वत्थाम्रकंकोल जंबू निंबादि काननम् । स्वसत्वेन तदा चक्रे तथा पुष्पवनं शुभम्
तेव्हा त्याने आपल्या सामर्थ्याने वट, अश्वत्थ, आंबा, कंकोल, जांभूळ, कडुनिंब इत्यादी वृक्षांची कानने केली; तसेच शुभ पुष्पवनही निर्माण केले.
Verse 11
उदयास्तमनं यावदन्नपानं चकार सः । पुराद्बहिश्चतुर्दिक्षु प्रपां चक्रेऽतिशोभनाम्
सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत तो अन्नपान देत असे. आणि नगराबाहेर चारही दिशांना त्याने अतिशय शोभिवंत प्रपा (पाणपोई-विश्रामस्थाने) उभारल्या.
Verse 12
पुराणेषु प्रसिद्धानि यानि दानानि भूपते । ददौ तानि सधर्म्मात्मा नित्यं दानपरस्तदा
हे भूपते! पुराणांत जी जी दाने प्रसिद्ध आहेत, ती ती सर्व दाने तो धर्मात्मा त्या वेळी नित्य दानपरायण होऊन देत असे।
Verse 13
यावज्जीवकृते पापे प्रायाश्चित्तमथाकरोत् । देवपूजापरो नित्यं नित्यं चातिथिपूजकः
आयुष्यभर केलेल्या पापांसाठी त्याने मग प्रायश्चित्ते केली; तो नित्य देवपूजेत तत्पर आणि दररोज अतिथीपूजन करणारा होता।
Verse 14
तस्येत्थं वर्त्तमानस्य संजातौ द्वौ सुतौ नृप । तौ सुप्रसिद्ध नामानौ श्रीकुंडल विकुंडलौ
हे नृप! अशा प्रकारे वागत असताना त्याला दोन पुत्र झाले; दोघांचीही सुप्रसिद्ध नावे—श्रीकुंडल आणि विकुंडल।
Verse 15
तयोर्मूर्ध्नि गृहं त्यक्त्वा जगाम तपसे वनम् । तत्राराध्य परं देवं गोविंदं वरदं प्रभुम्
त्या दोघांच्या मस्तकी असलेले गृह त्यागून तो तपासाठी वनात गेला; तेथे वरद प्रभु परम देव गोविंदाची आराधना केली।
Verse 16
तपःक्लिष्ट शरीरोऽसौ वासुदेवमनाः सदा । प्राप्तः स वैष्णवं लोकं यत्र गत्वा न शोचति
तपाने त्याचे शरीर क्लिष्ट झाले होते आणि मन सदा वासुदेवात स्थिर होते; तो वैष्णव लोकास प्राप्त झाला, जिथे गेल्यावर शोक उरत नाही।
Verse 17
अथ तस्य सुतौ राजन्महामान समन्वितौ । तरुणौ रूपसंपन्नौ धनगर्वेण गर्वितौ
तेव्हा, हे राजन्, त्याचे दोन पुत्र महान अभिमानाने युक्त होते; ते तरुण, रूपसंपन्न आणि धनगर्वाने मदोन्मत्त होते।
Verse 18
दुःशीलौ व्यसनासक्तौ धर्मकर्माद्यदर्शकौ । न वाक्यं चागतौ मातुर्वृद्धानां वचनं तथा
ते दुश्शील, व्यसनासक्त आणि धर्मकर्म-सदाचार यांपासून अंध होते. ते ना आईचे वचन ऐकत, ना वृद्धांचे उपदेश मानत.
Verse 19
कुमार्गगौ दुरात्मानौ पितृमित्रनिषेधकौ । अधर्मनिरतौ दुष्टौ परदाराभिगामिनौ
ते कुमार्गाने जाणारे, दुरात्मे, पितृ-मित्रांना विरोध करणारे होते; अधर्मात रत, दुष्ट आणि परस्त्रीगामी होते.
Verse 20
गीतवादित्रनिरतौ वीणावेणुविनोदिनौ । वारस्त्रीशतसंयुक्तौ गायंतौ चेरतुस्तदा
ते गीत-वाद्यांत रत, वीणा-वेणूच्या नादात रमणारे होते. शेकडो वारस्त्रियांसह ते त्या वेळी गात गात फिरत असत.
Verse 21
चाटुकारजनैर्युक्तौ बिंबोष्ठीषु विशारदौ । सुवेषौ चारुवसनौ चारुचंदनरूषितौ
ते चाटुकारांनी वेढलेले, मधुर भाषणकलेत निपुण होते; त्यांचे ओठ पिकलेल्या बिंबफळासारखे होते. ते सुवेषधारी, सुंदर वस्त्रांनी नटलेले आणि रम्य चंदनलेपाने विभूषित होते.
Verse 22
तथा सुगंधिमालाढ्यौ कस्तूरीलक्ष्मलक्षितौ । नानालंकारशोभाढ्यौ मौक्तिकाहारहारिणौ
तसेच ते दोघे सुगंधी माळांनी अलंकृत, कस्तुरीच्या शोभेने चिन्हित, नानाविध अलंकारांच्या तेजाने उजळ आणि मोत्यांच्या हारांनी मनोहर दिसत होते।
Verse 23
गजवाजिरथौघेन क्रीडंतौ तावितस्तदा । मधुपानसमायुक्तौ परस्त्रीरतिमोहितौ
तेव्हा ते दोघे तेथे हत्ती-घोडे-रथांच्या गर्दीत क्रीडा करीत होते; मद्यपानास आसक्त आणि परस्त्रीविषयक कामरतीने मोहित झाले होते।
Verse 24
नाशयंतौ पितृद्रव्यं सहस्रं ददतुः शतम् । तस्थतुः स्वगृहे रम्ये नित्यं भोगपरायणौ
पितृधन उधळून लावत असताना ते हजारातून केवळ शंभरच दान देत. आपल्या रम्य घरात राहून ते नित्य भोगातच परायण होते।
Verse 25
इत्थं तु तद्धनं ताभ्यां विनियुक्तमसद्व्ययैः । वारस्त्री विट शैलूष मल्ल चारण बंदिषु
अशा रीतीने त्या दोघांनी ते धन दुष्ट खर्चांत लावले—वारस्त्रिया, विट, शैलूष, मल्ल, चारण आणि बंदी यांच्यावर।
Verse 26
अपात्रे तद्धनं दत्तं क्षिप्तं बीजमिवोषरे । न सत्पात्रे च तद्दत्तं न ब्राह्मणमुखे हुतम्
अपात्राला दिलेले धन ओसाड जमिनीत टाकलेल्या बीजासारखे आहे; जणू ते सत्पात्राला दिलेच नाही, आणि जणू ब्राह्मणमुखी हुतरूपे अर्पणही झाले नाही।
Verse 27
नार्चितो भूतभृद्विष्णुः सर्वपापप्रणाशनः । उभयोरेव तद्द्रव्यमचिरेण क्षयं ययौ
सर्वभूतांचे धारण करणारा व सर्वपापांचा नाश करणारा विष्णू अर्चिला गेला नाही; म्हणून दोघांच्याही धनाचा लवकरच क्षय झाला।
Verse 28
ततस्तौ दुःखमापन्नौ कार्पण्यं परमं गतौ । शोचमानौ तु मुह्यंतौ क्षुत्पीडादुःखपीडितौ
मग ते दोघेही दुःखात पडले व परम दीनतेला पोहोचले; शोक करीत, गोंधळून, भुकेच्या पीडेमुळे अत्यंत त्रस्त झाले।
Verse 29
तयोस्तु तिष्ठतोर्गेहे नास्ति यद्भुज्यते तदा । स्वजनैर्बांधवैस्सर्वैः सेवकैरुपजीविभिः
ते दोघे घरात राहिले असता तेव्हा खाण्यास काहीच उरत नाही; कारण आप्तस्वकीय, सर्व नातेवाईक, सेवक व आश्रित सारेच ते संपवितात।
Verse 30
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे त्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणातील स्वर्गखंडाचा त्रिंशावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 31
राजतो लोकतो भीतौ स्वपुरान्निःसृतौ तदा । चक्रतुर्वनवासं तौ सर्वेषामुपपीडितौ
तेव्हा राजा व लोक यांच्या भीतीने ते दोघे आपल्या नगरातून बाहेर पडले; सर्वांकडून छळले जाऊन त्यांनी वनवास स्वीकारला।
Verse 32
जघ्नतुः सततं मूढौ शितैर्बाणैर्विषार्पितैः । नानापक्षिवराहांश्च हरिणान्रोहितांस्तथा
ते दोघे मूढ विषलेपित तीक्ष्ण बाणांनी सतत मारकाट करीत; नानाविध पक्षी, वराह तसेच हरिण व रोहिता इत्यादींना ठार मारीत.
Verse 33
शशकाञ्छल्लकान्गोधान्श्वापदांश्चेतरान्बहून् । महाबलौ भिल्लसंगावाखेटकभुजौ सदा
ते नेहमी अनेक प्राण्यांची शिकार करीत—ससा, साळिंदर, गोधा, रानटी पशू व इतरही बरेच; ते महाबली भिल्ल-युगुल, सदा आखेटधनुष्यधारी.
Verse 34
एवं मांसमयाहारौ पापाहारौ परंतप । कदाचिद्भूधरं प्राप्तो ह्येकोऽन्यश्च वनं गतः
अशा रीतीने ते दोघे मांसाहारी व पापाहारी होते, हे परंतप; कधीतरी एक जण पर्वतावर पोहोचला आणि दुसरा वनात गेला.
Verse 35
शार्दूलेन हतो ज्येष्ठः कनिष्ठः सर्पदंशितः । एकस्मिन्दिवसे राजन्पापिष्ठौ निधनं गतौ
ज्येष्ठाला वाघाने ठार केले, कनिष्ठाला सर्पाने दंश केला; एकाच दिवशी, हे राजन्, ते दोघे परम पापी मृत्युमुखी पडले.
Verse 36
यमदूतैस्ततोबद्ध्वा पापैर्नीतौ यमालयम् । गत्वाभिजगदुःसर्वे ते दूताः पापिनावुभौ
मग यमदूतांनी त्या दोन्ही पाप्यांना बांधून यमालयास नेले; तेथे पोहोचल्यावर सर्व दूतांनी त्या दोघा दुष्टांना संबोधिले.
Verse 37
धर्मराज नरावेतावानीतौ तव शासनात् । आज्ञां देहि स्वभृत्येषु प्रसीद करवाम किम्
हे धर्मराजा! तुझ्या आज्ञेने हे दोघे नर येथे आणले आहेत. आपल्या दूतांना हुकूम दे; प्रसन्न होऊन सांग—आता आम्ही काय करावे?
Verse 38
आलोच्य चित्रगुप्तेन तदा दूताञ्जगौ यमः । एकस्तु नीयतां वीर निरयं तीव्रवेदनम्
चित्रगुप्ताशी विचार करून यम दूतांना म्हणाला—“हे वीर! याला तीव्र वेदनेच्या नरकात घेऊन जा।”
Verse 39
अपरः स्थाप्यतां स्वर्गेयत्र भोगा ह्यनुत्तमाः । कृतांताज्ञां ततः श्रुत्वा दूतैश्च क्षिप्रकारिभिः
“दुसऱ्याला स्वर्गात ठेवावे, जिथे भोग अनुपम आहेत।” कृतांत (यम) याची आज्ञा ऐकून शीघ्रकारी दूत कामास लागले.
Verse 40
निक्षिप्तो रौरवे घोरे यो ज्येष्ठो हि नराधिप । तेषां दूतवरः कश्चिदुवाच मधुरं वचः
हे नराधिपा! त्यांच्यातला ज्येष्ठ भयंकर रौरव नरकात टाकला गेला. मग त्यांच्यातील एक श्रेष्ठ दूत मधुर वचन बोलला.
Verse 41
विकुंडल मया सार्द्धमेहि स्वर्गं ददामि ते । भुंक्ष्व भोगान्सुदिव्यांस्त्वमर्जितान्स्वेन कर्मणा
“हे विकुंडल! माझ्याबरोबर ये; मी तुला स्वर्ग देतो. आपल्या कर्माने मिळवलेले अतिदिव्य भोग तू उपभोग.”