Adhyaya 40
Praise of Pilgrimage (Tīrtha) and Prelude to the Greatness of Prayāga
हा अध्याय पूर्वीच्या तीर्थ-सूचीचा उपसंहार करत सांगतो की सर्व तीर्थे ही ‘विष्णूची देहे’ आहेत आणि एका तीर्थाचा संगही मोक्षदायक ठरू शकतो. कलियुगात तीर्थांचे श्रवण व तीर्थसेवा हे पापनाशाचे मुख्य साधन मानले आहे; तरीही सर्व तीर्थस्नानांपेक्षा ब्राह्मणसेवा श्रेष्ठ असल्याचे प्रतिपादन केले आहे. ‘द्विज-पद’—ब्राह्मणाचे चरण/ब्राह्मण हा पवित्र अधिष्ठान—याची नित्यपूजा करावी असे सांगितले आहे. अश्वत्थ, तुळस आणि गायी यांची प्रदक्षिणा केल्यास सर्व तीर्थांचे फळ मिळते असेही वर्णन येते. पुढे ऋषी प्रयागाचे सविस्तर माहात्म्य विचारतात. तेव्हा सूत एक प्राचीन संवाद सुरू करतात—भारतयुद्धानंतर शोकाकुल युधिष्ठिराकडे मार्कंडेय ऋषी येतात. युधिष्ठिर प्रायश्चित्त व उच्च ज्ञान मागतो; मार्कंडेय त्याला सांख्य, योग आणि विशेषतः प्रयागकडे प्रवृत्त करतात, आणि प्रयागाला पुण्यवानांसाठी सर्वोत्तम तीर्थ म्हणून गौरवितात.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवमुक्तानि तीर्थानि विष्णुदेहानि सुव्रताः । एषामन्यतमा संगान्मुक्तो भवति मानवः
सूत म्हणाले—हे सुव्रतांनो! अशी ही तीर्थे वर्णिली गेली; ती साक्षात् विष्णूच्या देहस्वरूप आहेत. यांपैकी कोणत्याही एका तीर्थाच्या संगतीने मनुष्य मुक्त होतो.
Verse 2
तीर्थानुश्रवणं धन्यं धन्यं तीर्थनिषेवणम् । पापराशिनिपाताय नान्योपायः कलौयुगे
तीर्थांचे श्रवण धन्य आहे आणि तीर्थसेवा-निषेवणही धन्य आहे। कलियुगात पापराशीचा नाश करण्यास याहून अन्य उपाय नाही.
Verse 3
वासं कुर्यामहं तीर्थे तीर्थस्पर्शमहं तथा । एवं योऽनुदिनं ब्रूते स याति परमं महत्
“मी तीर्थात वास करीन आणि तीर्थस्पर्श (स्नान)ही करीन”—जो असे दररोज म्हणतो, तो परम महान पदास पोहोचतो.
Verse 4
पापानि तस्य नश्यंति तीर्थालापनमात्रतः । तीर्थानि खलु धन्यानि धन्यसेव्यानि सुव्रताः
फक्त तीर्थाचे नामोच्चारण केले तरी त्याची पापे नष्ट होतात. हे सुव्रतांनो! तीर्थे खरोखर धन्य आहेत आणि धन्य जनांनी सेवावयास योग्य आहेत.
Verse 5
तीर्थानां सेवनादेव सेवितो भवति प्रभुः । नारायणो जगत्कर्ता नास्ति तीर्थात्परं पदम्
तीर्थांचे सेवन केले की प्रभूचीच सेवा होते. जगत्कर्ता नारायणासाठी तीर्थापेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे परम पद नाही.
Verse 6
ब्राह्मणस्तुलसी चैव अश्वत्थस्तीर्थसंचयः । विष्णुश्च परमेशानः सेव्य एव सदा नृभिः
ब्राह्मण, तुळशी आणि अश्वत्थ (पिंपळ)—हे तीर्थांचे संचित आहे; आणि विष्णु परमेश्वर आहेत. म्हणून मनुष्यांनी यांची सदैव सेवा-पूजा करावी.
Verse 7
ब्राह्मणानां विशेषेण सेवनं मुनिपुंगवाः । सर्वतीर्थावगाहादेरधिकं विदुरग्रजाः
हे मुनिश्रेष्ठांनो! विशेषतः ब्राह्मणांची सेवा, हे विदुराच्या अग्रजा, सर्व तीर्थांत स्नान इत्यादींपेक्षाही अधिक फलदायी मानली जाते.
Verse 8
तस्माद्द्विजपदं साक्षात्सर्वतीर्थमयं शुभम् । भजेतानुदिनं विद्वांस्तत्र तीर्थाधिकं भवेत्
म्हणून विद्वानाने प्रतिदिन त्या शुभ ‘द्विज-पद’चे भजन-पूजन करावे; ते साक्षात् सर्वतीर्थमय आहे. असे केल्याने तीर्थसेवनापेक्षाही अधिक पुण्य मिळते.
Verse 9
अश्वत्थस्य तुलस्याश्च गवां कुर्यात्प्रदक्षिणम् । सर्वतीर्थफलंप्राप्य विष्णुलोके महीयते
जो अश्वत्थ, तुळशी आणि गायी यांची प्रदक्षिणा करतो, तो सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त करून विष्णुलोकी मान पावतो.
Verse 10
तस्माद्दुष्कृतकर्माणि नाशयेत्तीर्थसेवनात् । अन्यथा नरकं याति कर्म्मभोगाद्धि शाम्यति
म्हणून तीर्थसेवनाचा आश्रय घेऊन दुष्कृत कर्मांचा नाश करावा; अन्यथा मनुष्य नरकात जातो, कारण कर्म भोगल्यानेच क्षीण होते.
Verse 11
पापिनां नरके वासः सुकृती स्वर्गमश्नुते । तस्मात्पुण्यं निषेवेत तीर्थं खलु विचक्षणः
पाप्यांचा वास नरकात होतो, आणि सुकृत करणारा स्वर्ग प्राप्त करतो. म्हणून विवेकी पुरुषाने पुण्याचे आचरण करावे व निश्चयाने तीर्थांचे आश्रय घ्यावे.
Verse 12
ऋषय ऊचुः । श्रुतानि किल तीर्थानि समाहात्म्यानि सुव्रत । इदानीं श्रोतुमिच्छामः प्रयागस्य विशेषकम्
ऋषी म्हणाले—हे सुव्रत! आम्ही तीर्थांची संकलित महात्म्ये नक्कीच ऐकली आहेत. आता आम्हाला प्रयागाचे विशेष महात्म्य ऐकायचे आहे.
Verse 13
प्रयागं तु पुरा प्रोक्तं संक्षेपात्सूत यत्त्वया । विशेषाच्छ्रोतुमिच्छामः सूत नः कथ्यतामिति
हे सूत! तू पूर्वी प्रयागाचे वर्णन संक्षेपाने केलेस. आता आम्हाला ते विशेषतः सविस्तर ऐकायचे आहे; म्हणून, हे सूत, आम्हाला सांग.
Verse 14
सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभागाः प्रयागं प्रति सुव्रताः । हंताहं तत्प्रवक्ष्यामि प्रयागस्योपवर्णनम्
सूत म्हणाला—हे महाभाग्यवान सुव्रतांनो! प्रयागाविषयी तुम्ही योग्य प्रश्न केला आहे. चला, आता मी प्रयागाचे सविस्तर उपवर्णन सांगतो.
Verse 15
मार्कंडेयेन कथितं यत्पुरा पांडुसूनवे । भारते तु यदा वृत्ते प्राप्तराज्ये पृथासुते
हे पूर्वी मार्कंडेयांनी पांडुपुत्राला सांगितले होते, जेव्हा भारतातील घटना घडून गेल्या आणि पृथापुत्राला राज्य प्राप्त झाले होते.
Verse 16
एतस्मिन्नंतरे राजा कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः । भ्रातृशोकेन संतप्तः चिंतयंस्तु पुनः पुनः
याच दरम्यान कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिर भाऊंच्या शोकाने दग्ध होऊन पुन्हा पुन्हा मनात विचार करू लागला.
Verse 17
आसीद्दुर्योधनो राजा एकादशचमूपतिः । अस्मान्संतप्य बहुशः सर्वे ते निधनं गताः
दुर्योधन राजा होता, अकरा अक्षौहिणींचा सेनापती. आम्हांला वारंवार छळून ते सर्व शेवटी मृत्युमुखी पडले.
Verse 18
वासुदेवं समाश्रित्य पंचशेषास्तु पांडवाः । कथं द्रोणं च भीष्मं च कर्णं चैव महाबलम्
वासुदेवांचा आश्रय घेऊन उरलेले पाच पांडव—द्रोण, भीष्म आणि महाबली कर्ण यांना ते कसे जिंकू शकतील?
Verse 19
दुर्योधनं च राजानं भ्रातृपुत्रसमन्वितम् । राजानो निहताः सर्वे ये चान्ये शूरमानिनः
भाऊ व पुत्रांसह राजा दुर्योधनही मारला गेला; आणि ते सर्व राजे तसेच जे इतर स्वतःला शूर मानत होते, तेही सर्व निहत झाले.
Verse 20
विना राज्येन कर्तव्यं किं भोगैर्जीवितेनवा । धिक्कष्टमिति संचिंत्य राजा विह्वलतां गतः
“राज्याविना काय करायचे—भोगांचा तरी काय उपयोग, किंवा जीवनाचाच काय अर्थ?” ‘धिक्, किती क्लेश!’ असे चिंतून राजा अत्यंत व्याकुळ झाला.
Verse 21
निश्चेष्टोऽथ निरुत्साहः किं चित्तिष्ठत्यधोमुखः । लब्धसंज्ञो यदा राजा चिंतयानः पुनः पुनः
मग तो तो निश्चेष्ट व निरुत्साही होऊन काही काळ मान खाली घालून बसला. राजा शुद्धीवर येताच तो पुन्हा पुन्हा विचार करू लागला.
Verse 22
कं चरे विधिना योगं नियमं तीर्थमेव वा । येनाहं शीघ्रमामुच्ये महापातककिल्बिषात्
मी विधिपूर्वक कोणता आचार करावा—योग, नियम-व्रत, की तीर्थयात्रा—ज्यायोगे मी लवकरच महापातकांच्या कल्मषातून मुक्त होईन?
Verse 23
यत्र स्नात्वा नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् । कथं पृच्छामि वै कृष्णं येनेदं कारितं महत्
ज्या तीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य अनुपम विष्णुलोकास जातो. ज्याने हे महान कार्य घडविले त्या श्रीकृष्णाला मी कसे विचारू?
Verse 24
धृतराष्ट्रं कथं पृच्छे यस्य पुत्रशतं हतम् । व्यासं कथमहं पृच्छे यस्य गोत्रक्षयः कृतः
ज्याचे शंभर पुत्र मारले गेले त्या धृतराष्ट्राला मी कसे विचारू? आणि ज्याच्यामुळे गोत्रक्षय झाला त्या व्यासांना मी कसे प्रश्न करू?
Verse 25
एवं वैक्लव्यमापन्नो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । रुदंतः पांडवाः सर्वे भ्रातृशोकपरिप्लुताः
अशा रीतीने धर्मपुत्र युधिष्ठिर विवश व व्याकुळ झाला. आणि सर्व पांडव रडत रडत भ्रातृशोकाने पूर्णपणे बुडून गेले.
Verse 26
ये च तत्र महात्मानः समेताः पांडवाश्रिताः । कुंती च द्रौपदी चैव ये च तत्र समागताः
तेथे पांडवाश्रित महात्मे एकत्र झाले; कुंती व द्रौपदीही, तसेच जे जे अन्य तेथे जमले होते।
Verse 27
भूमौ निपतिताः सर्वे रोदमानाः समंततः । वाराणस्यां तु मार्कंडस्तेन ज्ञातो युधिष्ठरः
सर्वजण सर्व बाजूंनी रडत भूमीवर कोसळले. पण वाराणसीत मार्कंडेय होते; त्यांच्या द्वारे युधिष्ठिराची ओळख उघड झाली.
Verse 28
यथाविक्लवमापन्नो रोदमानः सुदुःखितः । अचिरेणैव कालेन मार्कंडस्तु महातपाः
असा तो अत्यंत विवश होऊन, रडत रडत फार दुःखी झाला होता; अल्पकाळातच महातपस्वी मार्कंडेय तेथे आले.
Verse 29
हस्तिनापुर संप्राप्तो राजद्वारे स तिष्ठति । द्वारपालोऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान्द्रुतम्
हस्तिनापुरास येऊन तो राजद्वारी उभा राहिला. त्याला पाहून द्वारपालाने त्वरेने राजाला कळविले.
Verse 30
त्वां द्रष्टुकामो मार्कंडो द्वारे तिष्ठत्यसौ मुनिः । त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परः
आपले दर्शन घ्यावयास इच्छुक मुनि मार्कंडेय द्वारी उभे आहेत. तेव्हा धर्मपुत्र युधिष्ठिर घाईने द्वाराशी येऊन तत्परतेने बोलला.
Verse 31
युधिष्ठिर उवाच । स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे पावितं कुलम्
युधिष्ठिर म्हणाला—हे महाप्राज्ञ, आपले स्वागत असो; हे महामुने, आपले स्वागत असो। आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे कुल पावन झाले।
Verse 32
अद्य मे पितरस्तृप्तास्त्वयि दृष्टे महामुने । सिंहासन उपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः
हे महामुने, तुम्हाला पाहून आज माझे पितर तृप्त झाले आहेत। तुमच्यासाठी सिंहासन मांडून, पादप्रक्षालन व पूजाअर्चन इत्यादींनी (मी सेवा करीन)।
Verse 33
युधिष्ठिरो महात्मा वै पूजयामास तं मुनिम् । ततस्तमूचे मार्कण्डः पूजितोऽहं त्वया विभो
महात्मा युधिष्ठिराने त्या मुनींचे विधिपूर्वक पूजन केले. तेव्हा मार्कंडेय म्हणाले—हे विभो, तू माझा सत्कार केला आहेस।
Verse 34
आख्याहि त्वरितो राजन्किमर्थं त्वरितं त्वया । केन वा विक्लवीभूतः कथयस्व ममाग्रतः
हे राजन्, लवकर सांग—तू इतका घाईघाईने का आहेस? कोणत्या कारणाने तू व्याकुळ झालास? माझ्यासमोर सांग.
Verse 35
युधिष्ठिर उवाच । अस्माकं चैव यद्वृत्तं राज्यस्यार्थे महामुने । एतत्सर्वं विदित्वा तु भगवानिह चागतः
युधिष्ठिर म्हणाला—हे महामुने, राज्याच्या कारणाने आमच्याबाबत जे काही घडले ते सर्व जाणूनच भगवान येथे आले आहेत।
Verse 36
मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्महाबाहो यत्र धर्मो व्यवस्थितः । नैव दृष्टं रणे पापं युध्यमानस्य धीमतः
मार्कंडेय म्हणाले—हे महाबाहु राजन्, ऐक; जिथे धर्म दृढपणे प्रतिष्ठित आहे, तिथे धर्मकार्यासाठी युद्ध करणाऱ्या धीमान पुरुषाला रणात पाप लागत नाही।
Verse 37
किं पुना राजधर्मेण क्षत्रियस्य विशेषतः । तदेवं हृदये कृत्वा तस्मात्पापं न चिंतयेत्
मग राजधर्माबद्दल तर काय सांगावे—विशेषतः क्षत्रियासाठी! हेच हृदयात दृढ करून, त्यासाठी पापाची चिंता करू नये।
Verse 38
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्य शिरसा मुनिम् । पृच्छामि त्वां मुनिश्रेष्ठ सदा त्रैकाल्यदर्शनम् । कथयस्व समासेन मुच्येऽहं येन किल्बिषात्
त्यानंतर राजा युधिष्ठिराने मुनिंना शिर झुकवून प्रणाम केला व म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, मला अशी साधना सांगा की ज्यामुळे सदैव भूत-वर्तमान-भविष्य या त्रिकालाचे दर्शन होईल. कृपा करून संक्षेपाने कथन करा, ज्यायोगे मी पापातून मुक्त होईन।
Verse 39
मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत । एवं सांख्यं च योगं च तीर्थं चैव युधिष्ठिर
मार्कंडेय म्हणाले—हे महाभाग राजन्, हे भारत, तू जे मला विचारतोस ते ऐक. हे युधिष्ठिर, मी तुला सांख्य व योग तसेच तीर्थाचेही विधान सांगतो।
Verse 40
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे चत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्री पद्ममहापुराणातील स्वर्गखंडाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।