Adhyaya 50

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भवता कथितं सर्वं यत्किंचित्पृष्टमेव च । इदानीमपि पृच्छाम एकं वद महामते

ऋषी म्हणाले—आम्ही जे काही विचारले, तसेच जे अन्यथा विचारले गेले, ते सर्व आपण सांगितले. आता आम्ही आणखी एकच गोष्ट विचारतो—हे महामते, ती सांगा.

Verse 2

एतेषां खलु तीर्थानां सेवनाद्यत्फलं लभेत् । सर्वेषां किल कृत्वैकं कर्म केन च लभ्यते

या सर्व तीर्थांचे सेवन व सेवा केल्याने खरे तर कोणते फळ मिळते? आणि असे कोणते एकच कर्म आहे की ज्याने सर्वांचे एकत्रित पुण्य प्राप्त होते?

Verse 3

एतन्नो ब्रूहि सर्वज्ञ कर्मैवं यदि वर्तते । सूत उवाच । कर्मयोगः किल प्रोक्तो वर्णानां द्विजपूर्वशः

हे सर्वज्ञ, कर्म असेच आचरावे लागते तर हे आम्हाला सांगा. सूत म्हणाले—वर्णांसाठी, द्विजांपासून आरंभ करून, कर्मयोग सांगितला व विहित मानला आहे.

Verse 4

नानाविधो महाभागास्तत्र चैकं विशिष्यते । हरिभक्तिः कृता येन मनसा वचसा गिरा

अनेक प्रकारचे महाभाग असतात; त्यांत एकच विशेष श्रेष्ठ—ज्याने मनाने, वाणीने आणि उच्चाराने हरिभक्ती केली आहे.

Verse 5

जितं तेन जितं तेन जितमेव न संशयः । हरिरेव समाराध्यः सर्वदेवेश्वरेश्वरः

त्यानेच विजय मिळते, त्यानेच विजय मिळते—निःसंशय तीच खरी विजय आहे। सर्व देवांच्या देवेश्वर, श्रीहरि हाच आराध्य आहे।

Verse 6

हरिनाममहामंत्रैर्नश्येत्पापपिशाचकम् । हरेः प्रदक्षिणं कृत्वा सकृदप्यमलाशयाः

हरिनामाच्या महामंत्राने पापरूपी पिशाच नष्ट होतो। श्रीहरीची एकदाही प्रदक्षिणा केली तरी अंतःकरण निर्मळ होते।

Verse 7

सर्वतीर्थसमाप्लावं लभंते यन्न संशयः । प्रतिमां च हरेर्दृष्ट्वा सर्वतीर्थफलं लभेत्

निःसंशय तो सर्व तीर्थांत स्नान केल्याचे पुण्य मिळवितो. आणि श्रीहरीची प्रतिमा पाहिल्याने सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त होते.

Verse 8

विष्णुनामपरं जप्त्वा सर्वमंत्रफलं लभेत् । विष्णुप्रसादतुलसीमाघ्राय द्विजसत्तमाः

विष्णूच्या परम नामाचा जप केल्याने सर्व मंत्रांचे फळ मिळते. हे द्विजश्रेष्ठांनो, विष्णुप्रसादाने पावन झालेल्या तुळशीचा सुगंध घ्या.

Verse 9

प्रचंडं विकरालं तद्यमस्यास्यं न पश्यति । सकृत्प्रणामी कृष्णस्य मातुः स्तन्यं पिबेन्नहि

जो एकदाही श्रीकृष्णाला प्रणाम करतो, तो यमाचे प्रचंड व विकराळ मुख पाहात नाही. निश्चयच तो पुन्हा कृष्णमातेचे स्तन्य पित नाही.

Verse 10

हरिपादे मनो येषां तेभ्यो नित्यं नमोनमः । पुल्कसः श्वपचो वापि ये चान्ये म्लेच्छजातयः

ज्यांचे मन हरिच्या चरणी स्थिर आहे, त्यांना नित्य पुन्हा पुन्हा नमस्कार। ते पुल्कस असोत, श्वपच (अंत्यज) असोत, किंवा अन्य म्लेच्छजातीत जन्मलेले असोत।

Verse 11

तेऽपि वंद्या महाभागा हरिपादैकसेवकाः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा

तेही वंदनीय आहेत—ते महाभाग, जे केवळ हरिच्या चरणांचीच सेवा करतात। मग पुण्यशील ब्राह्मण, भक्तजन आणि राजर्षी तर किती अधिक पूज्य!

Verse 12

हरौ भक्तिं विधायैव गर्भवासं न पश्यति । हरेरग्रे स्वनैरुच्चैर्नृत्यंस्तन्नामकृन्नरः

हरिमध्ये भक्ती दृढ केली की मनुष्याला पुन्हा गर्भवास पाहावा लागत नाही। हरिसमोर नाचत उंच स्वराने त्याचे नामकीर्तन करणारा पुनर्जन्मबंधनातून मुक्त होतो।

Verse 13

पुनाति भुवनं विप्रा गंगादि सलिलं यथा । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य आलापादपि भक्तितः

हे विप्रांनो! जसे गंगा इत्यादींचे जल जगत पवित्र करते, तसेच तो महात्मा भक्तीच्या प्रभावाने केवळ दर्शनाने, स्पर्शाने किंवा संभाषणानेही पावन करतो।

Verse 14

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । हरेः प्रदक्षिणं कुर्वन्नुच्चैस्तन्नामकृन्नरः

हरिची प्रदक्षिणा करीत उंच स्वराने त्याचे नामस्मरण/कीर्तन करणारा मनुष्य ब्रह्महत्या इत्यादी पापांतूनही मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 15

करतालादिसंधानं सुस्वरं कलशब्दितम् । ब्रह्महत्यादिकं पापं तेनैव करतालितम्

करतालादींचे योग्य संधान मधुर व सुस्वर नादयुक्त असते; त्या करतालध्वनीनेच ब्रह्महत्या इत्यादी महापापही नष्ट होतात.

Verse 16

हरिभक्तिकथामुक्त्वा ख्यायिकां शृणुयाच्च यः । तस्य संदर्शनादेव पूतो भवति मानवः

जो हरिभक्तीची कथा सांगून तीच आख्यायिका ऐकतोही, त्याच्या केवळ दर्शनानेच मनुष्य पवित्र होतो.

Verse 17

किं पुनस्तस्य पापानामाशंका मुनिपुंगवाः । तीर्थानां च परं तीर्थं कृष्णनाम महर्षयः

हे मुनिश्रेष्ठांनो! मग त्याच्या पापांची भीतीच कशाला? हे महर्षींनो! कृष्णनाम हे सर्व तीर्थांहून श्रेष्ठ परम तीर्थ आहे.

Verse 18

तीर्थीकुर्वंति जगतीं गृहीतं कृष्णनाम यैः । तस्मान्मुनिवराः पुण्यं नातः परतरं विदुः

ज्यांनी कृष्णनाम धारण केले आहे ते संपूर्ण पृथ्वीला तीर्थमय करतात; म्हणून हे मुनिवरांनो, याहून श्रेष्ठ पुण्य ते जाणत नाहीत.

Verse 19

विष्णुप्रसादनिर्माल्यं भुक्त्वा धृत्वा च मस्तके । विष्णुरेव भवेन्मर्त्यो यमशोकविनाशनः

जो विष्णुप्रसाद-निर्माल्य भक्षण करून ते मस्तकी धारण करतो, तो मर्त्य जणू विष्णुरूप होतो आणि यमशोकाचा नाश करतो.

Verse 20

अर्चनीयो नमस्कार्यो हरिरेव न संशयः । ये महाविष्णुमव्यक्तं देवं वापि महेश्वरम्

अर्चनीय व नमस्कारयोग्य निःसंशय केवळ हरिच आहे। जे महाविष्णूला ‘अव्यक्त’ परम मानतात, किंवा महेश्वरालाही त्या अर्थाने परम देव मानतात…

Verse 21

एकीभावेन पश्यंति न तेषां पुनरुद्भवः । तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम्

ते एकीभावाने त्याचे दर्शन करतात; त्यांना पुन्हा जन्म नाही। म्हणून विष्णूला आत्मस्वरूप—अनादि, अनंत व अव्यय—असे जाणावे।

Verse 22

हरिं चैकं प्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि । ये समानं प्रपश्यंति हरिं वै देवतांतरम्

केवळ हरिचेच दर्शन करा आणि निश्चयाने त्याचीच पूजा करा। जे हरिला इतर देवतांसमान मानतात ते भ्रमित आहेत।

Verse 23

ते यांति नरकान्घोरांन्न तांस्तु गणयेद्धीरः । मूर्खं वा पंडितं वापि ब्राह्मणं केशवप्रियम्

ते घोर नरकांत जातात; म्हणून धीर पुरुष त्यांना योग्यांत मोजू नये। तो मूर्ख असो वा पंडित—जो ब्राह्मण केशवप्रिय आहे तोच मान्य।

Verse 24

श्वपाकं वा मोचयति नारायणः स्वयं प्रभुः । नारायणात्परो नास्ति पापराशि दवानलः

स्वयं प्रभु नारायण श्वपाकालाही मुक्त करतो। नारायणापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही—तो पापराशी जाळणारा दावानल आहे।

Verse 25

कृत्वापि पातकं घोरं कृष्णनाम्ना विमुच्यते । स्वयं नारायणो देवः स्वनाम्नि जगतां गुरुः

घोर पातक केले तरी कृष्णनामाने मनुष्य मुक्त होतो. कारण स्वयं नारायण देव आपल्या नामानेच जगताचा गुरु आहे.

Verse 26

आत्मनोऽभ्यधिकां शक्तिं स्थापयामास सुव्रताः । अत्र ये विवदंते वै आयासलघुदर्शनात्

सुव्रतांनी आपल्या शक्तीपेक्षा अधिक अशी शक्ती स्थापन केली. पण येथे जे वाद घालतात ते केवळ कष्ट व सहजता यांचे वरवरचे दर्शन घेऊनच करतात.

Verse 27

फलानां गौरवाच्चापि ते यांति नरकं बहु । तस्माद्धरौ भक्तिमान्स्याद्धरिनामपरायणः

फळांच्या मोठेपणाला आसक्त होऊन ते अनेक नरकांत पडतात. म्हणून हरिभक्त व्हावे आणि हरिनामातच परायण व्हावे.

Verse 28

पूजकं पृष्ठतो रक्षेन्नामिनं वक्षसि प्रभुः । हरिनाममहावज्रं पापपर्वतदारणे

प्रभु पूजकाचे पाठीमागून रक्षण करतात आणि नामजप करणाऱ्याचे वक्षस्थळी (समोरून) रक्षण करतात. हरिनाम हे पापपर्वत फोडणारे महावज्र आहे.

Verse 29

तस्य पादौ तु सफलौ तदर्थं गतिशालिनौ । तावेव धन्यावाख्यातौ यौ तु पूजाकरौ करौ

त्याचे पायच सफल आहेत, जे त्या पवित्र ध्येयाकडे चालतात. आणि जे हात पूजा करतात तेच धन्य म्हणून सांगितले गेले आहेत.

Verse 30

उत्तमांगमुत्तमांगं तद्धरौ नम्रमेव यत् । सा जिह्वा या हरिं स्तौति तन्मनस्तत्पदानुगम्

जे मस्तक हरिचरणांपाशी नम्र होऊन वाकते तेच खरे उत्तम मस्तक. जी जिह्वा हरिचे स्तवन करते तीच खरी जिह्वा; आणि जे मन त्याच्या चरणपथाचे अनुसरण करते तेच खरे मन.

Verse 31

तानि लोमानि चोच्यंते यानि तन्नाम्नि चोत्थितम् । कुर्वंति तच्च नेत्रांबु यदच्युतप्रसंगतः

त्याचे नामस्मरण होताच आनंदाने जे रोमांचित होऊन लोम उभे राहतात, तीच खरी ‘लोम’ म्हणावी. आणि अच्युत (विष्णु) याच्या प्रसंगात रमल्यावर डोळ्यांतून जे पाणी येते, तेच खरे नेत्रांबु—अश्रू—होय.

Verse 32

अहो लोका अतितरां दैवदोषेण वंचिताः । नामोच्चारणमात्रेण मुक्तिदं न भजंति वै

अहो! दैवदोषामुळे लोक फारच वंचित झाले आहेत. केवळ नामोच्चारणाने जे मुक्ती देणारे आहे, त्याचेही ते खरेच भजन-आश्रय करत नाहीत.

Verse 33

वंचितास्ते च कलुषाः स्त्रीणां संगप्रसंगतः । प्रतिष्ठंति च लोमानि येषां नो कृष्णशब्दने

स्त्रीसंगाच्या अतिआसक्तीमुळे जे वंचित व कलुषित झाले आहेत, त्यांच्या अंगावरील लोम कृष्णनाम उच्चारले तरीही कधी उभे राहत नाहीत.

Verse 34

ते मूर्खा ह्यकृतात्मानः पुत्रशोकादि विह्वलाः । रुदंति बहुलालापैर्न कृष्णाक्षरकीर्तने

ते मूर्ख, असंयमी अंतःकरणाचे आणि पुत्रशोकादि दुःखांनी व्याकुळ झालेले, अनेक विलापवचनांनी रडतात; पण कृष्णनामाच्या पवित्र अक्षरांच्या कीर्तनात नाहीत.

Verse 35

जिह्वां लब्ध्वापि लोकेऽस्मिन्कृष्णनामजपेन्नहि । लब्ध्वापि मुक्तिसोपानं हेलयैव च्यवंति ते

या लोकी जिह्वा मिळूनही जे कृष्णनामजप करीत नाहीत, ते मुक्तीची पायरी मिळूनही केवळ प्रमादानेच खाली पडतात.

Verse 36

तस्माद्यत्नेन वै विष्णुं कर्मयोगेन मानवः । कर्मयोगार्च्चितो विष्णुः प्रसीदत्येव नान्यथा

म्हणून मनुष्याने प्रयत्नपूर्वक कर्मयोगाने विष्णूची आराधना करावी; कर्मयोगाने पूजिला विष्णूच प्रसन्न होतो—यावाचून अन्य मार्ग नाही.

Verse 37

तीर्थादप्यधिकं तीर्थं विष्णोर्भजनमुच्यते । सर्वेषां खलु तीर्थानां स्नानपानावगाहनैः

तीर्थांपेक्षाही श्रेष्ठ तीर्थ विष्णुभजन असे म्हटले आहे; कारण सर्व तीर्थे स्नान, पान व जलात अवगाहन यांद्वारेच गाठली जातात.

Verse 38

यत्फलं लभते मर्त्यस्तत्फलं कृष्णसेवनात् । यजंते कर्मयोगेन धन्या एव नरा हरिम्

मर्त्याला जे जे फळ मिळते, तेच फळ कृष्णसेवेने मिळते. जे कर्मयोगाने हरिची पूजा करतात, ते नर खरोखर धन्य होत.

Verse 39

तस्माद्भजध्वं मुनयः कृष्णं परममंगलम्

म्हणून, हे मुनीहो, परम मंगलमय श्रीकृष्णाचे भजन करा.

Verse 50

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे विष्णुभक्तिप्रशंसनं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणातील स्वर्गखण्डात “विष्णुभक्तिप्रशंसन” नावाचा पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला।