Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । आदिसर्गमहं तावत्कथयामि द्विजोत्तमाः । ज्ञायते येन भगवान्परमात्मा सनातनः

सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, आता मी आदिसर्गाचे वर्णन करतो; ज्याच्या ज्ञानाने सनातन परमात्मा भगवान् ज्ञात होतो।

Verse 2

इति श्रीपाद्मेमहापुराणेस्वर्गखंडेद्वितीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री पद्ममहापुराणातील स्वर्गखंडाचा द्वितीय अध्याय समाप्त झाला।

Verse 3

नित्यं निरंजनं शांतं निर्मलं नित्यनिर्मलम् । आनंदसागरंस्वच्छं यत्कांक्षंति मुमुक्षवः

तो नित्य, निरंजन, शांत, निर्मळ—सदैव निर्मळ; आनंदाचा स्वच्छ सागर आहे—मुमुक्षु ज्याचीच आकांक्षा करतात।

Verse 4

सर्वज्ञं ज्ञानरूपत्वादनंतमजमव्ययम् । अविनाशि सदास्वच्छमच्युतं व्यापकं महत्

तो सर्वज्ञ आहे, कारण त्याचे स्वरूपच ज्ञान आहे; अनंत, अज, अव्यय; अविनाशी, सदैव स्वच्छ-निर्मळ; अच्युत, सर्वव्यापक, परम महान्।

Verse 5

सर्गकाले तु संप्राप्ते ज्ञात्वा तं ज्ञानरूपकम् । आत्मलीनं विकारं च तत्स्रष्टुमुपचक्रमे

सृष्टीचा काळ आला तेव्हा, त्या तत्त्वाला ज्ञानस्वरूप जाणून, आणि आत्म्यात लीन असलेला तो विकार समजून, त्याची सृष्टी करण्यास तो प्रवृत्त झाला।

Verse 6

तस्मात्प्रधानमुद्भूतं ततश्चापि महानभूत् । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्

त्या मूळ कारणापासून प्रधान प्रकट झाले आणि त्यापासून महत्तत्त्व (महान्) उत्पन्न झाले। ते महत्तत्त्व त्रिविध आहे—सात्त्विक, राजस आणि तामस।

Verse 7

प्रधानेनावृतो ह्येव त्वचा बीजमिवावृतम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः

हे प्रधानाने तसेच आच्छादित आहे, जसे बीज आपल्या सालीने झाकलेले असते। त्या प्रधानापासून अहंकार त्रिविध उत्पन्न होतो—वैकारिक (सात्त्विक), तैजस (राजस) आणि भूतादि (तामस)।

Verse 8

त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्वादजायत । यथा प्रधानेन महान्महता स तथा वृतः

महत्तत्त्वापासून हा त्रिविध अहंकार उत्पन्न झाला। जसा महान् प्रधानाने आच्छादित आहे, तसाच हा अहंकार महत्तत्त्वाने झाकलेला आहे।

Verse 9

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम्

मग भूतादि (तामस अहंकार) विकार पावून शब्द-तन्मात्रा उत्पन्न करतो; आणि त्या शब्द-तन्मात्रेपासून शब्द-लक्षण असलेले आकाश निर्माण करतो।

Verse 10

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः सममावृणोत् । शब्दमात्रं तथाकाशं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह

मग भूतादिने शब्दमात्र-स्वरूप आकाशाला पूर्णपणे आच्छादित केले; आणि त्या शब्दमात्र-लक्षण असलेल्या आकाशापासून स्पर्श-तन्मात्रा उत्पन्न केली।

Verse 11

बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

तेव्हा वायू बलवान झाला; त्याचा गुण स्पर्श मानला जातो. आणि शब्दमात्रस्वरूप आकाश जणू वायूच्या केवळ स्पर्शाने आच्छादित झाले.

Verse 12

ततो वायुविकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

मग वायू विकार पावून रूपमात्र उत्पन्न करू लागला. वायूपासून ज्योती उत्पन्न होते; तोच रूपगुण म्हणतात.

Verse 13

स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह

स्पर्शमात्रस्वरूप वायूने रूपमात्राला आच्छादिले. आणि ज्योतीरूप अग्नीही विकार पावून रसमात्र गुण उत्पन्न करू लागला.

Verse 14

संभवंति ततोंभांसि रसमात्राणि तानि तु । रसमात्राणिचांभांसि रूपमात्रं समावृणोत्

त्यातून जल उत्पन्न झाले, ते रसमात्रस्वरूप होते. आणि ते रसमात्र जलही रूपमात्र तत्त्वाला आच्छादू लागले.

Verse 15

विकुर्वाणानिचांभांसिगंधमात्रंससर्जिरे । तस्माज्जाता मही चेयं सर्वभूतगुणाधिका

जल विकार पावून गंधमात्र गुण उत्पन्न झाला. त्यातून ही पृथ्वी जन्मली, जी सर्व भूतगुणांनी अधिक संपन्न आहे.

Verse 16

ससंघातो यतस्तस्मात्तस्य गंधो गुणो मतः । तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रात्तेन तन्मात्रता स्मृता

हे संघातरूप असल्यामुळे याचा गुण ‘गंध’ असा मानला जातो. आणि प्रत्येक ठिकाणी आपल्या तन्मात्रापासूनच तन्मात्रता (सूक्ष्मस्वरूपता) स्मरणात धरली जाते.

Verse 17

तन्मात्राण्यविशेषाणि विशेषाः क्रमशो पराः । भूततन्मात्रसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्

तन्मात्रे अविशेष (अविभक्त) असतात; नंतर क्रमाने विशेष (भेदयुक्त) तत्त्वे प्रकट होतात. भूत व तन्मात्रांची ही सृष्टी तामस अहंकारापासून होते.

Verse 18

कीर्तितस्तु समासेन मुनिवर्यास्तपोधनाः । तैजसानींद्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश

हे तपोधन मुनिवर्यांनो! संक्षेपाने सांगितले—सत्त्व (वैकारिक) तत्त्वातून उत्पन्न झालेले दहा देव तैजस इंद्रियांचे अधिष्ठाते मानले जातात.

Verse 19

एकादशं मनश्चात्र कीर्तितं तत्त्वचिंतकैः । ज्ञानेंद्रियाणि पंचात्र पंचकर्मेंद्रियाणि च

तत्त्वचिंतकांनी येथे मनाला अकरावे तत्त्व म्हटले आहे; तसेच येथे पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रियेही आहेत.

Verse 20

तानि वक्ष्यामि तेषां च कर्माणि कुलपावनाः । श्रवणं त्वक्चक्षुर्जिह्वा नासिका चैव पंचमी

हे कुलपावनांनो! मी त्या (इंद्रिया) व त्यांच्या कर्मांचे वर्णन करतो—श्रवण, त्वचा (स्पर्श), चक्षु, जिह्वा आणि पाचवी नासिका.

Verse 21

शब्दादिज्ञानसिद्ध्यर्थं बुद्धियुक्तानि पंच वै । पायूपस्थं हस्तपादौ कीर्तिता वाक्चपंचमी

शब्दादी ज्ञानसिद्धीसाठी बुद्धियुक्त अशी पाच कर्मेंद्रिये सांगितली आहेत—पायु, उपस्थ, हात, पाय; आणि वाणी ही पाचवी म्हणून कीर्तिली आहे।

Verse 22

विसर्गानंदनादानगत्युक्तिकर्मतत्स्मृतम् । आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा

विसर्ग, आनंद, ग्रहण, गती आणि उक्ती—हे पाच प्रकारचे कर्म स्मृत आहे; तसेच आकाश, वायु, तेज, जल आणि पृथ्वी ही तत्त्वे सांगितली आहेत।

Verse 23

शब्दादिभिर्गुणैर्विप्राः संयुक्ता उत्तरोत्तरैः । नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना

हे विप्रांनो! शब्दादी गुणांनी भूतें युक्त असून पुढे पुढे क्रमाने अधिक गुण जोडले जातात. म्हणून त्यांची वीर्यशक्ती भिन्न आणि ते पृथक् राहतात; संहतीशिवाय समग्र रूप होत नाही।

Verse 24

नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागत्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परमथाश्रयात्

सर्वथा वेगळे व असमागत राहून ते प्रजांची सृष्टी करू शकत नव्हते. मग परस्परांचा आधार घेऊन ते एकत्र आले आणि एकमेकांशी संयोग पावले।

Verse 25

एकसंघास्सलक्ष्याश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च प्रधानानुग्रहेण च

हे सर्व एक संघ होऊन, एकच लक्षण धारण करून, पूर्णतः एकत्वास प्राप्त झाले—कारण त्यांवर पुरुषाचे अधिष्ठान आहे आणि प्रधानाचा अनुग्रहही आहे।

Verse 26

महदादयो विशेषांता अंडमुत्पादयंति ते । तत्क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत्सदा

महत् इत्यादी तत्त्वांपासून विशेष तत्त्वांपर्यंत ते ब्रह्मांडरूपी अंड उत्पन्न करतात; आणि ते क्रमाने सदैव पाण्यावरील बुडबुड्यासारखे वाढत जाते।

Verse 27

भूतेभ्योंडं महाप्राज्ञा वृद्धं तदुदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्

हे महाप्राज्ञा! भूतांपासूनच ब्रह्मांडरूपी अंड उत्पन्न झाले, पूर्ण वाढून जलावर शयनस्थ झाले; तेच प्राकृत जग ब्रह्मरूप विष्णूचे अनुपम धाम आहे।

Verse 28

तत्राव्यक्तस्वरूपोसौ विष्णुर्विश्वेश्वरः प्रभुः । ब्रह्मरूपं समास्थाय स्वयमेव व्यवस्थितः

तेथे अव्यक्त स्वरूप असलेले विश्वेश्वर प्रभु विष्णू ब्रह्मरूप धारण करून स्वतःच त्या भूमिकेत प्रतिष्ठित झाले।

Verse 29

स्वेदजांडमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्याभून्महदात्मनः

त्या महात्म्यापासून स्वेदज अंडी उत्पन्न झाली; जरायूपासून पर्वत झाले आणि गर्भोदकापासून समुद्र प्रकट झाले।

Verse 30

साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः । तस्मिन्नंडेभवत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

पर्वत, द्वीप व समुद्रांसह आणि ज्योतिर्मय लोकसमूहासह—त्या ब्रह्मांडात देव, असुर व मानवांसह हे सर्व उत्पन्न झाले।

Verse 31

अनादिनिधनस्यैव विष्णोर्नाभेः समुत्थितम् । यत्पद्मं तद्धैममंडमभूच्छ्रीकेशवेच्छया

अनादि-अनंत विष्णूच्या नाभीतून जे कमळ उत्पन्न झाले, ते श्रीकेशवाच्या इच्छेने सुवर्णमय मण्डल झाले।

Verse 32

रजोगुणधरो देवः स्वयमेव हरिः परः । ब्रह्मरूपंसमास्थाय जगत्स्रष्टुं प्रवर्तते

परम हरि स्वतः रजोगुण धारण करून ब्रह्मारूप स्वीकारतात आणि जगत्सृष्टीस प्रवृत्त होतात।

Verse 33

सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना । नारसिंहादिरूपेण रुद्ररुपेण संहरेत्

सृष्टी करून तो युगानुयुग, जोवर कल्पांची परंपरा चालू असते, तिचे पालन करतो; आणि शेवटी नरसिंहादि रूपांनी व रुद्ररूपाने संहार करतो।

Verse 34

सब्रह्मरूपं विसृजन्महात्मा जगत्समस्तं परिपातुमिच्छन् । रामादिरूपं स तु गृह्य याति बभूव रुद्रो जगदेतदत्तुम्

तो महात्मा ब्रह्मारूप प्रकट करून, समस्त जगताचे रक्षण करावे अशी इच्छा धरून, रामादि रूप धारण करतो; आणि हे जगत् भस्म करण्यासाठी रुद्रही होतो।