Adhyaya 29

Verse 1

नारदौवाच । ततो गच्छेत राजेंद्र कालिंदीतीर्थमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्न दुर्गतिमवाप्नुयात्

नारद म्हणाले—हे राजेंद्र! मग उत्तम कालिंदीतीर्थास जावे. तेथे स्नान केल्याने, हे राजा, मनुष्य दुर्गतीस जात नाही.

Verse 2

पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे ब्रह्मावर्त्ते पृथूदके । अविमुक्ते सुवर्णाख्ये यत्फलं लभते नरः

पुष्कर, कुरुक्षेत्र, ब्रह्मावर्त, पृथूदक, अविमुक्त आणि सुवर्णाख्य या तीर्थांत मनुष्य जे फळ मिळवितो—(तेच फळ प्राप्त होते).

Verse 3

तत्फलं समवाप्नोति यमुनायां नरोत्तम । स्वर्गभोगेतिरागो वै येषां मनसि वर्तते

हे नरोत्तम! यमुनेत तोच फल प्राप्त होते; ज्यांच्या मनात स्वर्गभोगांविषयी तीव्र आसक्ती वास करते, ते निश्चयाने ते फल मिळवितात।

Verse 4

यमुनायां विशेषेण स्नानदानेन सत्तम । आयुरारोग्यसंपत्तौ रूपयौवनता गुणे

हे सत्तम! विशेषतः यमुनेत स्नान व दान केल्याने आयुष्य, आरोग्य, संपत्ती, रूप, यौवन आणि सद्गुण यांची वाढ होते।

Verse 5

येषां मनोरथस्तैस्तु न त्याज्यं यमुनाजलम् । ये बिभ्यति नरकादेर्दारिद्र्योऽत्र संति च

ज्यांचे मनोरथ त्यावरच अवलंबून आहेत त्यांनी यमुनेचे जल सोडू नये। जे नरकादि भय मानतात आणि जे येथे दारिद्र्याने पीडित आहेत, त्यांनीही याचा आश्रय घ्यावा।

Verse 6

सर्वथा तैः प्रयत्नेन तत्र कार्यं निमज्जनम् । दारिद्र्य पाप दौर्भाग्य पंक प्रक्षालनाय वै

म्हणून त्यांनी सर्व प्रकारे प्रयत्न करून तेथे निमज्जन करावे; कारण ते दारिद्र्य, पाप व दुर्भाग्यरूपी पंक धुऊन टाकण्यासाठीच आहे।

Verse 7

ऋते वै यामुनं तोयं न चान्योस्ति युधिष्ठिर । श्रद्धाहीनानि कर्माणि मतान्यर्धफलानि वै । फलं ददाति संपूर्णं यामुनं स्नानमात्रतः

हे युधिष्ठिर! यमुनेच्या जलावाचून दुसरे असे कोणतेही तीर्थ नाही। श्रद्धाविना केलेली कर्मे अर्धफलदायी मानली जातात; पण यमुनेत केवळ स्नानमात्रानेच पूर्ण फल मिळते।

Verse 8

अकामो वा सकामो वा यामुने सलिले नृप । इहामुत्र च दुःखानि मज्जनान्नैव पश्यति

हे नृपा! निष्काम असो वा सकाम, जो यमुनेच्या जलात स्नान-निमज्जन करतो, तो इहलोकी व परलोकी दुःख पाहात नाही।

Verse 9

पक्षद्वये यथा चंद्र क्षीःयते वर्द्धते तथा । पातकं नश्यते तत्र स्नानात्पुण्यं विवर्द्धते

जसा शुक्ल-कृष्ण अशा दोन्ही पक्षांत चंद्र क्षीण व वर्धित होतो, तसा तेथे स्नानाने पाप नष्ट होते आणि पुण्य निरंतर वाढते।

Verse 10

यथाब्धौ सुखमायांति रत्नानि विविधानि च । आयुर्वित्तं कलत्राणि संपदः संभवंति च

जसे समुद्रातून सहज नानाविध रत्ने उत्पन्न होतात, तसेच (त्या पुण्याने) आयुष्य, धन, कलत्र व इतर संपत्ती प्राप्त होतात।

Verse 11

कामधेनुर्यथा कामं चिंतामणिर्विचिंतितम् । ददाति यमुनास्नानं तद्वत्सर्वं मनोरथम्

जशी कामधेनू इच्छित वस्तू देते आणि चिंतामणी मनात चिंतिलेली वस्तू प्रदान करतो, तशीच यमुना-स्नान सर्व मनोरथ पूर्ण करते।

Verse 12

कृते तपः परं ज्ञानं त्रेतायां यजनं तथा । द्वापरे च कलौ दानं कालिंदी सर्वदा शुभा

कृतयुगात तप व परम ज्ञान श्रेष्ठ; त्रेतायुगात यज्ञ; द्वापर व कलियुगात दान प्रधान. कालिंदी (यमुना) सदैव शुभदायिनी आहे.

Verse 13

सर्वेषां सर्ववर्णानामाश्रमाणां च भूपते । यामुने मज्जनं धर्मं धाराभिः खलु वर्षति

हे भूपते! सर्व वर्णांतील व सर्व आश्रमांतील लोकांसाठी यमुनेत स्नान करणे खरोखरच धारांसारखी धर्मवृष्टी करते।

Verse 14

अस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ विशेषतः । कालिंद्यस्नायिनां नॄणां निष्फलं जन्मकीर्त्तितम्

खरोखरच या भारतवर्षात—विशेषतः कर्मभूमीत—फक्त कालिंदी (यमुना) मध्ये स्नान करणाऱ्या पुरुषांचे जन्म निष्फळ असे सांगितले आहे।

Verse 15

नैश्वर्यं गगने यद्वच्चांद्रे ऽमायां तु मंडले । तद्वन्न भाति सत्कर्म यमुनामज्जनं विना

जशी अमावस्येच्या रात्री आकाशात चंद्रमंडळ उजळत नाही, तशी यमुनेत मज्जन केल्याविना सत्कर्माचे पुण्य प्रकाशत नाही।

Verse 16

व्रतैर्दानैस्तपोभिश्च न तथा प्रीयते हरिः । तत्र मज्जनमात्रेण यथा प्रीणाति केशवः

व्रत, दान आणि तप यांमुळे हरि तितके प्रसन्न होत नाहीत, जितके तेथे केवळ स्नानमात्राने केशव प्रसन्न होतात।

Verse 17

न समं विद्यते किंचित्तेजः सौरेण तेजसा । तद्वन्न यमुनास्नानं समानाः क्रतुजाः क्रियाः

सूर्याच्या तेजासारखे दुसरे कोणतेही तेज नाही; तसेच यमुना-स्नानासारखी यज्ञजन्य कोणतीही क्रिया सम नाही।

Verse 18

प्रीतये वासुदेवस्य सर्वपापापनुत्तये । कालिंद्या मज्जनं कुर्य्यात्स्वर्गलाभाय मानवः

वासुदेवाच्या प्रीत्यर्थ व सर्व पापांचे निवारण व्हावे म्हणून मनुष्याने स्वर्गलाभासाठी कालिंदी (यमुना) मध्ये स्नान करावे।

Verse 19

किं रक्षितेन देहेन सुपुष्टेन बलीयसा । अध्रुवेण सुदेहेन यमुना मज्जनं विना

जपून राखलेला, पुष्ट व बलवान देह कशाचा उपयोग, जेव्हा तो सुंदर देहही अनित्य आहे आणि यमुना-स्नानाने पावन झालेला नाही?

Verse 20

अस्थिस्तंभं स्नायुबंधं मांसक्षतज लेपनम् । चर्मावनद्ध दुर्गंधं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

हा देह अस्थींचा सांगाडा, स्नायूंनी बांधलेला; मांस व रक्ताने लेपलेला; चर्माने आच्छादित, दुर्गंधीयुक्त आणि मूत्र-पुरीषांनी भरलेला आहे।

Verse 21

जराशोक विपद्व्याप्तं रोगमंदिरमातुरम् । रागमूलमनित्यं च सर्वदोषसमाश्रयम्

हा देह जरा, शोक व विपत्तीने व्यापलेला; रोगांचे मंदिर, सदैव आतुर; रागमूळ असलेला, अनित्य आणि सर्व दोषांचा आश्रय आहे।

Verse 22

परोपकारपापार्ति परद्रोहपरेर्षिकम् । लोलुपं पिशुनं क्रूरं कृतघ्नं क्षणिकं तथा

जो परोपकार पाहून दुःखी होतो, परद्रोहात तत्पर व सदैव ईर्ष्याळू असतो; जो लोभी, निंदक, क्रूर, कृतघ्न आणि चंचल स्वभावाचा आहे—

Verse 23

निष्ठुरं दुर्धरं दुष्टं दोषत्रयविदूषितम् । अशुचितापि दुर्गंधि तापत्रयविमोहितम्

हे (देह/मन) निष्ठुर, आवरण्यास कठीण व दुष्ट आहे—त्रिदोषांनी दूषित. अशुचि असूनही दुर्गंधीयुक्त, आणि त्रितापांनी मोहग्रस्त आहे.

Verse 24

निसर्गतो ऽधर्मरतं तृष्णाशतसमाकुलम् । कामक्रोधमहालोभ नरकद्वारसंस्थितम्

स्वभावतःच हे अधर्मात रमते, शेकडो तृष्णांनी व्याकुळ आहे; आणि काम, क्रोध व महालोभाने भरून नरकद्वारीच उभे आहे.

Verse 25

कृमिवर्चस्तु भस्मादि परिणामगुणावहम् । ईदृक्शरीरं व्यर्थं हि यमुनामज्जनं विना

हे शरीर कृमिविष्ठेसारखेच; परिवर्तनधर्माने शेवटी भस्मादी होते. यमुनास्नानाविना असे शरीर खरोखर व्यर्थ आहे.

Verse 26

बुद्बुदा इव तोयेषु प्रत्यंडा इव पक्षिषु । जायंते मरणायैव यमुनास्नान वर्जिताः

जे यमुनास्नान टाळतात, ते केवळ मरण्यासाठीच जन्मतात—पाण्यातील बुडबुड्यांसारखे, पक्ष्यांच्या अंड्यांसारखे (क्षणभंगुर).

Verse 27

अवैष्णवो हतो विप्रो हतं श्राद्धमपिंडकम् । अब्रह्मण्यं हतं क्षत्रमनाचार हतं कुलम्

अवैष्णव ब्राह्मण जणू नष्टच; पिंडदानाविना केलेले श्राद्ध निष्फळ. ब्राह्मणद्रोही क्षत्रिय नष्ट, आणि आचार नष्ट झाला की कुलही नष्ट होते.

Verse 28

सदंभश्च हतो धर्म्मः क्रोधेनैव हतं तपः । अदृढं च हतं ज्ञानं प्रमादेन हतं श्रुतम्

दंभामुळे धर्म नष्ट होतो, क्रोधामुळे तप नष्ट होते। दृढता नसल्यास ज्ञान नष्ट होते आणि प्रमादामुळे श्रुती-शास्त्राचे अध्ययन नष्ट होते।

Verse 29

परभक्त्या हता नारी ब्रह्मचारी स्त्रिया हतः । अदीप्तेऽग्नौ हतो होमो हता भक्तिः समायिका

परभक्तीने (अन्यत्र आसक्तीने) नारीचा नाश होतो; स्त्रीसंगाने ब्रह्मचारी नष्ट होतो। अग्नी न पेटल्यास होम निष्फळ होतो; आणि केवळ वेळोवेळी केलेली भक्ति नष्ट होते।

Verse 30

उपजीव्या हता कन्या स्वार्थे पाकक्रिया हता । शूद्र भक्षो हतो योगः कृपणस्य हतं धनम्

उपजीविकेसाठी वापरलेली कन्या नष्ट होते; स्वार्थासाठी केलेली पाकक्रिया नष्ट होते। शूद्राच्या अन्नावर निर्वाह केल्याने योग नष्ट होतो; आणि कृपणाच्या हातात धन नष्ट होते।

Verse 31

अनभ्यासहता विद्या हतो बोधो विरोधकृत् । जीवितार्थं हतं तीर्थं जीवनार्थं हतं व्रतम्

अभ्यास नसल्यास विद्या नष्ट होते; विरोध करणाऱ्यामुळे बोध नष्ट होतो। केवळ उपजीविकेसाठी केलेले तीर्थ व्यर्थ ठरते, आणि फक्त जीवननिर्वाहासाठी पाळलेले व्रत नष्ट होते।

Verse 32

असत्या च हता वाणी तथा पैशुन्यवादिनी । षट्कर्णगो हतो मंत्रो व्यग्रचित्तो हतो जपः

असत्यामुळे वाणी नष्ट होते, तसेच पैशुन्य (चहाडी) करणारी वाणीही नष्ट होते। ‘षट्कर्ण’ (अनेक कानांत गेलेला) मंत्र नष्ट होतो; आणि व्यग्र चित्ताने केलेला जप नष्ट होतो।

Verse 33

हतमश्रोत्रिये दानं हतो लोकश्च नास्तिकः । अश्रद्धया हतं सर्वं यत्कृतं पारलौकिकम्

अश्रोत्रियाला दिलेले दान निष्फळ होते; नास्तिकामुळे लोकसमाज नष्ट होतो। आणि श्रद्धेविना केलेले परलोकसाधन कर्म सर्वथा व्यर्थ ठरते।

Verse 34

इह लोको हतो नॄणां दरिद्राणां यथा नृप । मनुष्याणां हतं जन्म कालिदीमज्जनं विना

हे नृपा, जसा दरिद्र पुरुषांचा हा लोक व्यर्थ होतो, तसाच कालिदीत स्नान न केल्यास मनुष्यजन्मही निष्फळ ठरतो।

Verse 35

उपपातक सर्वाणि पातकानि महांति च । भस्मी भवंति सर्वाणि यमुनामज्जनान्नृप

हे नृपा, यमुनामध्ये मज्जन केल्याने सर्व उपपातके व महापातके—सर्व पापे भस्म होतात।

Verse 36

वेपंते सर्वपापानि यमुनायां गते नरे । नाशके सर्वपापानां यदि स्नास्यति वारिणि

यमुनाकाठी गेले असता सर्व पापे थरथर कापतात; कारण ती सर्वपापनाशिनी आहे—जर तिच्या जलात स्नान केले तर।

Verse 37

पावका इव दीप्यंते यमुनायां नरोत्तमाः । विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मेघेभ्य इव चंद्रमाः

यमुनामध्ये नरोत्तम अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होतात; सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, जसे मेघांतून मुक्त झालेला चंद्र।

Verse 38

आर्द्र शुष्कलघुस्थूलं वाङ्मनः कर्मभिः कृतम् । तत्र स्नानं दहेत्पापं पावकः समिधो यथा

पाप ‘आर्द्र’ असो वा ‘शुष्क’, सूक्ष्म असो वा स्थूल—वाणी, मन व कर्मांनी केलेले—त्या तीर्थी स्नान केल्याने ते अग्नी जसा समिधा जाळतो तसेच दग्ध होते।

Verse 39

प्रामादिकं च यत्पापं ज्ञानाज्ञानकृतं च यत् । स्नानमात्रेण नश्येत यमुनायां नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! प्रमादाने झालेले जे पाप, तसेच जाणून-अजाणून केलेले जे काही—यमुनेत केवळ स्नानमात्राने ते नष्ट होते।

Verse 40

निष्पापास्त्रिदिवं यांति पापिष्ठा यांति शुद्धताम् । संदेहो नात्र कर्तव्यः स्नाने वै यमुनाजले

निष्पाप लोक त्रिदिवास जातात, आणि अतिपापीही शुद्धता प्राप्त करतात। यमुनेच्या जलात स्नानाबाबत येथे कधीही संदेह करू नये।

Verse 41

सर्वेऽधिकारिणो ह्यत्र विष्णुभक्तौ तथा नृप । सर्वेषां सर्वदा देवी यमुना पापनाशिका

हे नृपा! येथे सर्वजण विष्णुभक्तीस पात्र आहेत; आणि सर्वांसाठी, सर्वदा, देवी यमुना पापांचा नाश करणारी आहे।

Verse 42

एष एव परो मंत्र एतच्च परमं तपः । प्रायश्चित्तं परं चैव यमुनास्नानमुत्तमम्

हाच परम मंत्र, हाच परम तप; आणि हेच सर्वोच्च प्रायश्चित्त—यमुनेतील उत्तम स्नान।

Verse 43

नृणां जन्मांतराभ्यासात्कालिंदी मज्जने मतिः । अध्यात्मज्ञानकौशल्यं जन्माभ्यासाद्यथा नृप

हे नृपा! पूर्वजन्मांच्या अभ्यासामुळे मनुष्याची कालिंदी (यमुना) मध्ये स्नान करण्याची बुद्धी उत्पन्न होते; जसे जन्मोजन्मीच्या साधनेने अध्यात्मज्ञानात कौशल्य येते।

Verse 44

संसारकर्दमालेप प्रक्षालन विशारदम् । पावनं पावनानां च यमुनास्नानमुत्तमम्

यमुना-स्नान अत्युत्तम आहे—संसाररूपी चिखलाचा लेप धुऊन काढण्यात निपुण, आणि पावनांमध्येही परम पावन।

Verse 45

स्नातास्तत्र च ये राजन्सर्वकामफलप्रदे । शुभांश्च भुंजते भोगांश्चंद्र सूर्यग्रहोपमान्

हे राजन्! जे त्या सर्वकामफलप्रद तीर्थात स्नान करतात, ते चंद्र-सूर्य-ग्रहांसारखे तेजस्वी शुभ भोग भोगतात।

Verse 46

यमुना मोक्षदा प्रोक्ता मथुरासंगता यदि । मथुरायां च कालिंदी पुण्याधिकविवर्द्धिनी

यमुना मथुरेशी संगत झाली तर ती मोक्षदायिनी म्हणून सांगितली आहे; आणि मथुरेत कालिंदी पुण्य अधिकाधिक वाढविते।

Verse 47

अन्यत्र यमुना पुण्या महापातकहारिणी । विष्णुभक्तिप्रदा देवी मथुरा संगता भवेत्

इतरत्रही यमुना पुण्यदायिनी व महापातकनाशिनी आहे; पण मथुरेशी संगत झाली की ती देवी विष्णुभक्ती प्रदान करणारी होते।

Verse 48

भक्तिभावेन संयुक्ता कालिंद्यां यदि मज्जयेत् । कल्पकोटिसहस्राणि वसते सन्निधौ हरेः

भक्तिभावाने युक्त होऊन जो कालिंदी (यमुना) मध्ये मज्जन करतो, तो हजारो कोटी कल्पांपर्यंत हरिच्या सान्निध्यात वास करतो.

Verse 49

मुक्तिं प्रयांति मनुजाः नूनं सांख्येन वर्जिताः । पितरस्तस्य तृप्यंति तृप्ताः कल्पशतैर्दिवि

निश्चितच सांख्यज्ञान (विवेक)रहित मनुष्य मुक्तीला जात नाहीत; परंतु त्या पुरुषाचे पितर तृप्त होऊन स्वर्गात शेकडो कल्पांपर्यंत संतुष्ट राहतात.

Verse 50

ये पिबंति नरा राजन्यमुनासलिलं शुभम् । पंचगव्यसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम्

हे राजन्! जे नर यमुनेचे शुभ जल पितात, त्यांना हजारो वेळा पंचगव्यसेवन करण्याचे काय प्रयोजन?

Verse 51

कोटितीर्थसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम् । तत्र दानं च होमश्च सर्वं कोटिगुणं भवेत्

हजारो तीर्थांचे सेवन करून काय लाभ? तेथे दान आणि होम—खरेच सर्व काही—कोटीगुण फलदायी होते.