Adhyaya 32
Sequential Description of Pilgrimage Fords and Their Merits (Tīrtha-Itinerary)
अध्याय ३२ मध्ये तीर्थांची क्रमवार यात्रा व त्यांचे माहात्म्य सांगितले आहे. नारद (आणि पुराणोपदेशक शैलीतील वचन) राजा/भारत यांना उद्देशून सुगंध तीर्थ, रुद्रावर्त, गंगा–सरस्वती संगम, कर्णह्रद (शंकरपूजेसह), कुब्जाम्रक आणि अरुंधतीचा वट यांचे वर्णन करतात. तेथे सामुद्रक स्नान करून तीन रात्री उपवास करणे पुण्यकारक म्हटले आहे; पुढे ब्रह्मावर्ताकडे जाण्याचा क्रम येतो. यानंतर यमुना व तिचे उगमस्थान, दर्वी-संक्रमण, तसेच सिंधूचे उगमतीर्थ सांगून सिंधूतीर्थी पाच रात्री निवास व सुवर्णदान यांचे विशेष फळ प्रतिपादले आहे. ऋषिकुल्येत वसिष्ठ-उशनसांचा ‘पुण्यप्रवाह’, भृगुतुंग येथे महिनाभर शाकाहार-व्रत, वीरप्रमोक्ष तीर्थाचे कार्तिक/माघातील विशेष माहात्म्य, संध्या-तीर्थ व विद्या-तीर्थाने ज्ञानलाभ, महालय-संबंधी उपवासविधी, माहेश्वर दर्शनाने पिढ्यान्पिढ्यांचे कल्याण, आणि वेतसिका, सुंदरिका, ब्राह्मणिका व नैमिष येथे प्रवेशमात्रे पापनाश—असा संक्षिप्त पण समग्र उपदेश दिला आहे।
Shlokas
Verse 1
नारदौवाच । ततो गच्छेत राजेंद्र सुगंधंलोकविश्रुतम् । सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते
नारद म्हणाले—हे राजेंद्र! नंतर लोकविख्यात सुगंध तीर्थास जावे. सर्व पापांपासून शुद्ध झालेला आत्मा ब्रह्मलोकात मान पावतो.
Verse 2
रुद्रावर्तं ततो गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप । तत्र स्नात्वा नरो राजन्स्वर्गलोके महीयते
त्यानंतर, हे नराधिप! तीर्थसेवेत रत असलेल्या राजाने रुद्रावर्तास जावे. हे राजन्! तेथे स्नान केल्यास मनुष्य स्वर्गलोकात मान पावतो.
Verse 3
गंगायाश्च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्च संगमे । स्नातोऽश्वमेधमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
हे नरश्रेष्ठ! गंगा व सरस्वती यांच्या संगमावर जो स्नान करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो आणि स्वर्गलोकास जातो.
Verse 4
तत्र कर्णह्रदे स्नात्वा देवमभ्यर्च्य शंकरम् । न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
तेथे कर्णह्रदात स्नान करून आणि देव शंकराची पूजा करून मनुष्य दुर्गतीस जात नाही; तो स्वर्गलोकास जातो.
Verse 5
ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत्तीर्थसेवी यथाक्रमम् । गोसहस्रमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
मग यथाक्रम तीर्थसेवेत रत यात्रेकरूने कुब्जाम्रकास जावे. तो गोसहस्रदानासमान पुण्य मिळवून स्वर्गलोकास जातो.
Verse 6
अरुंधतीवटं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप । सामुद्रकमुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः
हे नराधिप! तीर्थसेवी पुरुष अरुंधती-वटास जावा. सामुद्रक तीर्थात विधिपूर्वक स्नान करून आणि तीन रात्री उपवास केल्याने तो या व्रताचे पुण्य प्राप्त करतो.
Verse 7
गोसहस्रफलं विंद्यात्स्वर्गलोकं च गच्छति । ब्रह्मावर्त्तं ततो गच्छेद्ब्रह्मचारी समाहितः
तो हजार गोदानाइतके पुण्य मिळवून स्वर्गलोकास जातो. त्यानंतर संयमी व मनःस्थिर ब्रह्मचारी ब्रह्मावर्तास प्रस्थान करतो.
Verse 8
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति । यमुनाप्रभवं गच्छेत्समुपस्पृश्य यामुनम्
तो अश्वमेध यज्ञाचे फल मिळवून स्वर्गलोकास जातो. यमुनेत विधिपूर्वक स्नान करून यमुनाप्रभव—यमुनेच्या उगमस्थानी—जावे.
Verse 9
अश्वमेधफलं लब्ध्वा ब्रह्मलोके महीयते । दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
अश्वमेधाचे फल मिळवून तो ब्रह्मलोकी मान पावतो. पुढे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे दर्वी-संक्रमण नामक तीर्थघाट प्राप्त करतो.
Verse 10
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति । सिंधोश्च प्रभवं गत्वा सिद्धगंधर्वसेवितम्
तो अश्वमेध यज्ञाचे फल मिळवून स्वर्गलोकास जातो. सिद्ध व गंधर्वांनी सेविलेल्या सिंधू (इंडस) नदीच्या उगमस्थानी जाऊन महान पुण्य प्राप्त करतो.
Verse 11
तत्रोष्य रजनीः पंच दद्याद्बहुसुवर्णकम् । अथ देवीं समासाद्य नरः परमदुर्गमाम्
तेथे पाच रात्री निवास करून पुष्कळ सुवर्ण दान करावे। मग परम दुर्गम अशा देवीस शरण जाऊन मनुष्य तिचा प्रसाद प्राप्त करतो।
Verse 12
अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेच्चौशनसीं गतिम् । ऋषिकुल्यां समासाद्य वसिष्ठं चैव भारत
तो अश्वमेधयज्ञाचे फळ प्राप्त करतो आणि उशनसांनी सांगितलेली शुभ गती प्राप्त करतो। हे भारत, ऋषिकुल्येला पोहोचून तो वसिष्ठांचे दर्शनही घेतो।
Verse 13
वसिष्ठं समतिक्रम्य सर्वे वर्णा द्विजातयः । ऋषिकुल्यां नरः स्नात्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते
वसिष्ठ-स्थान ओलांडून सर्व वर्णांचे द्विज ऋषिकुल्येत स्नान करून ऋषिलोक प्राप्त करतात।
Verse 14
यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप । भृगुतुंगं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत्
हे नराधिप, जर कोणी तेथे एक महिना शाकाहार करून राहिला, तर भृगुतुंगास पोहोचून वाजिमेधाचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 15
गत्वा वीरप्रमोक्षं च सर्वपापैः प्रमुच्यते । कार्तिकमाघयोश्चैव तीर्थमासाद्य दुर्लभम्
वीरप्रमोक्षास गेल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो; आणि कार्तिक व माघ महिन्यांत त्या दुर्लभ तीर्थास पोहोचून महान फळ प्राप्त करतो।
Verse 16
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति पुण्यकृत् । ततः संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम्
पुण्यकर्म करणारा अग्निष्टोम व अतिरात्र यज्ञांचे समतुल्य फळ प्राप्त करतो. नंतर संध्या-स्थानी पोहोचून तो ‘विद्या-तीर्थ’ नावाचे अनुपम पवित्र तीर्थ प्राप्त करतो.
Verse 17
उपस्पृशेत्स विद्यानां सर्वासां पारगो भवेत् । महाश्रमे वसेद्रात्रिं सर्वपापप्रमोचने
आचमन केल्याने तो सर्व विद्यांचा पारंगत होतो. आणि सर्वपाप-प्रमोचन करणाऱ्या त्या महाश्रमात जर एक रात्रि वास केला, तर तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 18
एककालं निराहारो लोकान्संवसते शुभान् । षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये
एक वेळ भोजन करून उरलेल्या वेळेत निराहार राहिल्यास तो शुभ लोकांत वास करतो. आणि षष्ठकाल-उपवासाने तो एक महिना महालयात निवास प्राप्त करतो.
Verse 19
तीर्णस्तारयते जंतून्दशपूर्वान्दशापरान् । दृष्ट्वा माहेश्वरं पुण्यं परं सुरनमस्कृतम्
तीर्थ पार केल्यावर तो प्राण्यांचा उद्धार करतो—दहा पिढ्या पूर्वीच्या व दहा पिढ्या पुढील. देवांनीही नमस्कार केलेल्या परम पवित्र माहेश्वर (शिवधाम) चे दर्शन घेतल्याने हे फळ मिळते.
Verse 20
कृतार्थः सर्वकृत्येषु न शोचेन्मरणं क्वचित् । सर्वपापविशुद्धात्मा विंद्याद्बहुसुवर्णकम्
सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून कृतार्थ झालेला मनुष्य कधीही मरणाचे शोक करू नये. सर्व पापांपासून शुद्ध आत्मा होऊन तो विपुल सुवर्ण (समृद्धी/पुण्य) प्राप्त करतो.
Verse 21
अथ वेतसिकां गच्छेत्पितामहनिषेविताम् । अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत्
मग पितामहांनी सेविलेल्या वेतसिका तीर्थास जावे। तेथे गेल्याने अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते आणि साधक परम गतीस पोहोचतो।
Verse 22
अथ सुंदरिकां तीर्थं प्राप्य सिद्धनिषेविताम् । रूपस्य भागी भवति दृष्टमेतत्पुरातनैः
यानंतर सिद्धांनी सेविलेल्या सुंदरिका तीर्थास पोहोचल्यावर मनुष्य रूप-सौंदर्याचा भागी होतो—हे प्राचीनांनी पाहिले आहे।
Verse 23
ततो ब्राह्मणिकां गत्वा ब्रह्मचारी समाहितः । पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते
मग ब्राह्मणिका येथे जाऊन संयमी व एकाग्र ब्रह्मचारी कमलवर्ण विमानाने ब्रह्मलोकास प्राप्त होतो।
Verse 24
ततश्च नैमिषं गच्छेत्पुण्यं द्विजनिषेवितम् । तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैः सह
यानंतर द्विजांनी सेविलेल्या पुण्य नैमिषास जावे। तेथे देवगणांसह ब्रह्मदेव नित्य वास करतात।
Verse 25
नैमिषं प्रार्थयानस्य पापस्यार्द्धं प्रणश्यति । प्रविष्टमानस्तु नरः सर्वपापात्प्रमुच्यते
नैमिषाची इच्छा धरून प्रार्थना केल्याने पापाचे अर्धे नष्ट होते; आणि जो पुरुष तेथे प्रवेश करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Read Padma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.