Adhyaya 24

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । अथान्यानि तु तीर्थानि वसिष्ठोक्तानि मे वद । श्रुत्वा यानि च पापानि विलयं यांति नारद

युधिष्ठिर म्हणाला—हे नारद! आता वसिष्ठांनी सांगितलेली इतर तीर्थे मला सांग; ज्यांचे श्रवण केल्याने पापे विलीन होतात।

Verse 2

नारद उवाच । शृणुष्वात्र हि तीर्थानि वसिष्ठोक्तानि पार्थिव । दक्षिणं सिंधुमासाद्य ब्रह्मचारी जितेंद्रियः

नारद म्हणाला—हे पार्थिव! येथे वसिष्ठांनी सांगितलेली तीर्थे ऐक. दक्षिण सिंधूस प्राप्त होऊन ब्रह्मचारी, जितेंद्रिय साधक (असे पुढे करील)।

Verse 3

अग्निष्टोममवाप्नोति विमानं चाधिरोहति । चर्मण्वतीं समासाद्य नियतो नियताशनः

तो अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो आणि दिव्य विमानावर आरूढ होतो। चर्मण्वती नदीस प्राप्त होऊन, संयमी व नियत आहार करणारा होऊन, ही फळे मिळवितो।

Verse 4

रंतिदेवाभ्यनुज्ञातो अग्निष्टोमफलं लभेत् । ततो गच्छेत धर्मज्ञ हिमवत्सुतमर्बुदम्

रंतिदेवाच्या अनुमतीने मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो। त्यानंतर, हे धर्मज्ञ, हिमवानाचा पुत्र अर्बुद येथे जावे.

Verse 5

पृथिव्या यत्र वै छिद्रं पूर्वमासीद्युधिष्ठिर । तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतं

हे युधिष्ठिर, पृथ्वीवर जिथे पूर्वी एक छिद्र (भेग) होते, तिथे वसिष्ठांचा आश्रम आहे, जो त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे.

Verse 6

तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् । पिंगातीर्थमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी नराधिप

हे नराधिप, तेथे एक रात्रि निवास केल्यास सहस्र गोदानाइतके पुण्य मिळते। आणि पिंगातीर्थात स्नान/उपस्पर्शन केल्यावर ब्रह्मचारीही तेच फळ प्राप्त करतो.

Verse 7

कपिलानां नरव्याघ्र शतस्य फलमाप्नुयात् । ततो गच्छेत धर्मज्ञ प्रभासं लोकविश्रुतम्

हे नरव्याघ्र, तेथे कपिला गायींच्या शतदानाइतके फळ प्राप्त होते. त्यानंतर, हे धर्मज्ञ, लोकप्रसिद्ध प्रभास तीर्थास जावे.

Verse 8

यत्र सन्निहितो नित्यं स्वयमेव हुताशनः । देवतानां मुखं वीर अनलोऽनिलसारथिः

जिथे स्वयं हुताशन अग्नी नित्य सन्निध असतो; हे वीर, तोच अनल देवतांचे मुख असून वायू त्याचा सारथी आहे।

Verse 9

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः

त्या श्रेष्ठ तीर्थात स्नान करून, शुद्ध व संयत-मनुष्य अग्निष्टोम व अतिरात्र यज्ञांइतकेच फळ प्राप्त करतो।

Verse 10

ततो गत्वा सरस्वत्याः सागरस्य च संगमम् । गोसहस्रफलं प्राप्य स्वर्गलोके महीयते

मग सरस्वती व सागर यांच्या संगमास जाऊन, हजार गायी दान केल्यासारखे फळ मिळवून तो स्वर्गलोकी गौरविला जातो।

Verse 11

दीप्यमानोऽग्निवन्नित्यं प्रभया भरतर्षभ । तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानसः

हे भरतश्रेष्ठ, तो आपल्या प्रभेने नित्य अग्नीसारखा दीप्तिमान; सलिलराजाच्या तीर्थात स्नान करून त्याचे मन संयत व एकाग्र झाले।

Verse 12

त्रिरात्रमुषितस्तत्र तर्पयेत्पितृदेवताः । विराजति यथा सोमो वाजिमेधं च विंदति

तेथे तीन रात्री निवास करून पितृदेवतांचे तर्पण करावे; मग तो सोमासारखा उजळतो आणि अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 13

वरदानं ततो गच्छेत्तीर्थं भरतसत्तम । विष्णोर्दुर्वाससा यत्र वरो दत्तो युधिष्ठिर

त्यानंतर, हे भरतश्रेष्ठा! वरदान नावाच्या तीर्थास जावे—जिथे मुनी दुर्वासांनी, हे युधिष्ठिरा, भगवान विष्णूंना वर दिला होता।

Verse 14

वरदाने नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । ततो द्वारवतीं गच्छेन्नियतो नियताशनः

वरदानात स्नान केल्याने मनुष्याला हजार गोदानाइतके पुण्यफळ मिळते. त्यानंतर संयमी व नियत आहार ठेवून द्वारवतीस जावे।

Verse 15

पिंडारके नरः स्नात्वा लभेद्बहुसुवर्णकम्

पिंडारक येथे स्नान केल्यास मनुष्याला विपुल सुवर्ण (सोने) प्राप्त होते।

Verse 16

तस्मिंस्तीर्थे महाराज पद्मलक्षणलक्षिताः । अद्यापि मुद्रा दृश्यंते तदद्भुतमरिंदम

हे महाराजा! त्या तीर्थात आजही कमळचिन्हांनी युक्त अशा मुद्रा (ठसे) दिसतात—हे किती अद्भुत, हे अरिंदमा!

Verse 17

त्रिशूलांकानि पद्मानि दृश्यंते कुरुनंदन । महादेवस्य सान्निध्यं तत्रैव भरतर्षभ

हे कुरुनंदना! तेथे त्रिशूलचिन्हांनी अंकित कमळे दिसतात; आणि तेथेच, हे भरतश्रेष्ठा, महादेवांचे सान्निध्य आहे।

Verse 18

सागरस्य च सिंधोश्च संगमं प्राप्य भारत । तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानसः

हे भारत! सागर व सिंधू यांच्या संगमास पोहोचून, जलाधिपतीच्या तीर्थात संयत व शुद्ध मनाने स्नान करून,

Verse 19

तर्पयित्वा पितॄन्देवानृषींश्च भरतर्षभ । प्राप्नोति वारुणं लोकं दीप्यमानः स्वतेजसा

हे भरतश्रेष्ठ! पितर, देव आणि ऋषींना तर्पण करून, मनुष्य स्वतेजाने दीप्त होत वारुणलोक प्राप्त करतो.

Verse 20

शंकुकर्णेश्वरं देवमर्चयित्वा युधिष्ठिर । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदंति मनीषिणः

हे युधिष्ठिर! शंकुकर्णेश्वर देवाचे पूजन केल्यास, मनीषी सांगतात की अश्वमेधयज्ञापेक्षा दहापट पुण्य मिळते.

Verse 21

प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ । तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

हे भरतश्रेष्ठ! प्रदक्षिणा करून उजवीकडे वळत पुढे जावे; कुरुवंशातील श्रेष्ठ असे ते तीर्थ त्रिलोकीत प्रसिद्ध आहे.

Verse 22

तिमीति नाम्ना विख्यातं सर्वपापप्रमोचनम् । यत्र शक्रादयो देवा उपासंते महेश्वरम्

ते ‘तिमी’ या नावाने विख्यात असून सर्व पापांचे निवारण करणारे आहे; जिथे शक्र (इंद्र) आदि देव महेश्वराची उपासना करतात.

Verse 23

तत्र स्नात्वार्चयित्वा च रुद्रं देवगणैर्वृतम् । जन्मप्रभृति पापानि कृतानि नुदते नरः

तेथे स्नान करून देवगणांनी वेढलेल्या रुद्राचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास मनुष्य जन्मापासून केलेली सर्व पापे दूर करतो।

Verse 24

तिमिरत्र नरश्रेष्ठ सर्वदेवैरभिष्टुतः । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ हयमेधमवाप्नुयात्

हे नरश्रेष्ठ! तिमिरात्र हे तीर्थ सर्व देवांनी स्तुत आहे. तेथे स्नान केल्यास, हे नरश्रेष्ठ, अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य प्राप्त होते.

Verse 25

जित्वा तत्र महाप्राज्ञ विष्णुना दितिनंदनम् । पुरा शौचं कृतं राजन्हत्वा दैवतकंटकान्

हे महाप्राज्ञ राजन्! पूर्वी विष्णूंनी तेथे दितीच्या पुत्रावर विजय मिळवून, देवतांना कण्टक ठरलेल्या दैत्यांचा वध केला आणि नंतर शौच-शुद्धीचे आचरण केले.

Verse 26

ततो गच्छेत धर्मज्ञ वसुधारामभिष्टुताम् । गमनादेव तस्यां हि हयमेधमवाप्नुयात्

त्यानंतर, हे धर्मज्ञ, प्रशंसित वसुधारा तीर्थास जावे. तेथे केवळ जाण्यानेच अश्वमेधयज्ञासमान फल प्राप्त होते.

Verse 27

स्नात्वा कुरुवरश्रेष्ठ प्रयतात्मा तु मानवः । तर्पयित्वा पितॄन्देवान्विष्णुलोके महीयते

हे कुरुवरश्रेष्ठ! संयमी मनुष्य स्नान करून पितरांचे व देवांचे तर्पण करतो; तो विष्णुलोकात सन्मानित होतो.

Verse 28

तीर्थं चापि परं तत्र वसूनां भरतर्षभ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वसूनां संमतो भवेत्

हे भरतश्रेष्ठा! तेथे वसूंंचे एक परम तीर्थही आहे. तेथे स्नान करून व तेथील जल प्राशन केल्याने मनुष्य वसूंना मान्य व प्रिय होतो.

Verse 29

सिंधुतममिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ लभेद्बहुसुवर्णकम्

हे ‘सिंधुतम’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. हे नरश्रेष्ठा! तेथे स्नान केल्यास विपुल सुवर्ण प्राप्त होते.

Verse 30

ब्रह्मतुंगं समासाद्य शुचिः प्रयतमानसः । ब्रह्मलोकमवाप्नोति सुकृती विरजा नरः

ब्रह्मतुंगास पोहोचून जो मनुष्य शुद्ध व संयत मनाचा—पुण्यवान आणि रजोगुणरहित—असतो, तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.

Verse 31

कुमारिकाणां शक्रस्य तीर्थं सिद्धनिषेवितम् । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ शक्रलोकमवाप्नुयात्

कुमारिकांमध्ये शक्र (इंद्र) याचे हे तीर्थ सिद्धांनी सेविलेले आहे. हे नरश्रेष्ठा! तेथे स्नान केल्यास शक्रलोक प्राप्त होऊ शकतो.

Verse 32

रेणुकायाश्च तत्रैव तीर्थं देवनिषेवितम् । स्नात्वा तत्र भवेद्विप्रो विमलश्चंद्रमा इव

आणि तेथेच रेणुकेचेही देवांनी सेविलेले तीर्थ आहे. तेथे स्नान केल्याने ब्राह्मण निर्मळ—निष्कलंक चंद्रासारखा—होतो.

Verse 33

अथ पंचनदं गत्वा नियतो नियताशनः । पंचयज्ञानवाप्नोति क्रमशो ये तु कीर्तिताः

मग पंचनदास जाऊन, नियमशील व संयत आहार करणारा साधक, क्रमाने सांगितलेल्या पंचयज्ञांचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 34

ततो गच्छेत धर्मज्ञ भीमायाः स्थानमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा न योन्यां वै नरो भरतसत्तम

त्यानंतर, हे धर्मज्ञा, भीमेच्या उत्तम पवित्र स्थानी जावे। तेथे स्नान केल्यास, हे भरतश्रेष्ठा, मनुष्य निश्चयच पुन्हा गर्भात प्रवेश करत नाही (पुनर्जन्म होत नाही)।

Verse 35

देव्याः पुत्रो भवेद्राजन्तत्र कुंडलविग्रहः । गवां शतसहस्रस्य फलं चैवाप्नुयान्महत्

हे राजन्, तेथे (त्या कर्माने) दिव्य देवीच्या कृपेने पुत्रप्राप्ती होते, जो सुंदर कुंडलांनी विभूषित असतो; तसेच शंभर हजार गायी दान केल्याएवढे महान पुण्यही मिळते।

Verse 36

गिरिकुंजं समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । पितामहं नमस्कृत्य गोसहस्रफलं लभेत्

त्रिलोकीत प्रसिद्ध गिरिकुंजास पोहोचून, पितामह (ब्रह्मा) यांना नमस्कार केल्यास, हजार गायी दान केल्याएवढे पुण्यफळ मिळते।

Verse 37

ततो गच्छेत धर्मज्ञ विमलं तीर्थमुत्तमम् । अद्यापि यत्र दृश्यंते मत्स्याः सौवर्णराजताः

मग, हे धर्मज्ञा, परम उत्तम विमल तीर्थास जावे, जिथे आजही सुवर्ण व रौप्यवर्णी मासे दिसतात।

Verse 38

तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ वाजपेयमवाप्नुयात् । सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत्परमिकां गतिम्

हे नरश्रेष्ठ! तेथे स्नान केल्याने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते. सर्व पापांपासून शुद्ध अंतःकरण होऊन तो परम गतीस जातो.