Netherworld Book (Rāma-Aśvamedha / Rāmāyaṇa Recension and Related Narratives)
The Section on the Netherworld
श्री पद्मपुराणातील पाताळ-खंड हा एक महत्त्वाचा आख्यान-तत्त्वचिंतनात्मक विभाग असून, त्यात पुराणपरंपरेतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण ‘रामायण-प्रवाह’ जतन झालेला दिसतो. येथे कथन बहुस्तरीय संवादांतून उलगडते—बहुधा सूत → ऋषी, आणि त्या चौकटीत शेष (अनंत) → वात्स्यायन—अशी रचना भक्तिभाव व अर्थबोध अधिक दृढ करते. या खंडाचे मुख्य वैशिष्ट्य ‘राम-अश्वमेध’ चक्र आहे. लंकाविजयानंतर श्रीरामांचे विधी, राज्यसंघटन, आणि राजधर्माचे सूक्ष्म विवेचन येथे येते. भक्ति-मार्गात श्रवण–स्मरण–कीर्तन यांची शुद्धिकारक शक्ती, तसेच धर्माधिष्ठित राजसत्ता व लोककल्याणाची भूमिका वारंवार अधोरेखित होते. रावणवध, विभीषणाचा राज्याभिषेक, पुष्पकविमानाने परत येणे, नंदीग्रामाशी निगडित भावविश्व—या महाकाव्यघटना येथे केवळ इतिहास म्हणून नाही, तर श्रीरामांच्या धर्मनिष्ठेचे तत्त्वप्रमाण आणि भक्तांसाठी पुण्यनिर्मितीचे साधन म्हणून पुनर्व्याख्यायित केल्या आहेत. तप, संयम, आणि मर्यादापालन हे आदर्श राजत्व व आदर्श भक्तीचे अविभाज्य अंग म्हणून मांडले जाते. पुराणशैलीतील फलश्रुतीसदृश विधानांमुळे या खंडाला विशेष धार येते—पापक्षय, इष्टफलप्राप्ती, अंतःसंतोष, आणि पवित्र कथाश्रवणाने होणारी अंतःशुद्धी. अशा रीतीने इतिहासवृत्त, यज्ञधर्म, राजनीती, आणि भक्तिमोक्षसाधना हे सर्व एकाच पवित्र ग्रंथ-अर्थव्यवस्थेत एकत्र येऊन पद्मपुराणाच्या ५५,००० श्लोकांच्या विशाल रचनेत पाताळ-खंडाचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान अधोरेखित करतात.
Adhyayas in Patala Khanda
Adhyaya 1
Bharata’s Austerity at Nandigrāma and Rāma’s Sight of Nandigrāma
या अध्यायाची सुरुवात मंगलाचरणाने होते आणि कथानकाची बहुपदरी चौकट स्पष्ट होते. ऋषी सूतांना श्रीरामांची पावन चरितकथा सांगण्याची विनंती करतात. सूत सांगतात की पाताळखण्डातील प्रसंगात वत्स्यायनाने शेष/अनंताला उरलेल्या पुराणवृत्तांतांविषयी, विशेषतः रामाच्या अश्वमेधकथे विषयी प्रश्न विचारला होता. शेष भक्तिभावाने विचारलेल्या प्रश्नाचे कौतुक करतात आणि रामकथेचे श्रवण-स्मरण पापनाशक असल्याचे प्रतिपादन करतात. रावणवधानंतर श्रीराम विभीषणाला लंकेच्या राज्यावर प्रतिष्ठित करून सीतेसह पुष्पक विमानाने परत येतात. मार्गात तीर्थे व आश्रम दाखवीत अयोध्येजवळ नंदिग्राम दिसते; तेथे भरत विरहाने व्याकुळ होऊन कठोर तपश्चर्येत राहतात व वारंवार रामकथा जपतात. नंदिग्राम पाहून राम वनवासात सीतेने भोगलेल्या कष्टांचे स्मरण करून शोक व्यक्त करतात.
Adhyaya 2
The Vision of Rāma’s Royal Capital (and the Meeting at Nandigrāma)
या अध्यायात हनुमानाच्या दूतकार्यामुळे भरताचे नंदीग्रामातील तपस्वी राज्यपालन आणि पुनर्मिलनाची नीती व राजधर्म उलगडला आहे. दीर्घ विरहाने व्याकुळ झालेले श्रीराम हनुमानाला भरताकडे पाठवून आपल्या आगमनाची वार्ता देण्यास सांगतात. सीतेची वचने विरहभाव अधिक तीव्र करतात; भरत शोकाने कृश झाल्याचे ती वर्णन करते. हनुमान सुशासित नंदीग्रामात पोहोचून धर्माने रक्षित राज्य पाहतो आणि वल्कलधारी, जटाधारी, तपाने क्षीण झालेला भरत भेटतो. तो राम जवळ आल्याची बातमी देतो. मग मंत्रीगण व वसिष्ठ रामाला भेटण्यासाठी निघतात. राम भरत व मंत्र्यांना वल्कल-जटांमध्ये पाहून दशरथाची कीर्ती व आदर्श राजधर्म यांचे स्मरण करतो. अखेरीस भरत साष्टांग प्रणाम करून पश्चात्तापाने आत्मनिंदन करतो; राम प्रेमाने त्याला आलिंगन देतो. भरत सीतेला आदराने नमस्कार करतो आणि नंतर सर्वजण पुष्पक विमानाने पितृनगरीकडे प्रस्थान करतात.
Adhyaya 3
Raghunātha’s Entry into the City (Ayodhyā Festival Preparations and Procession)
शेष वत्स्यायनाला सांगतो की रामांचे चिरप्रतीक्षित राजधानी-दर्शन झाले आणि अयोध्या जणू उत्सवभूमीच बनली. भरताने मंत्री सुमुखाला आज्ञा केली—देवळे भव्यरीत्या सजवा, रस्त्यांवर चंदन-सुगंधित पाणी शिंपडा, फुलांचे ढीग रचा, धूप प्रज्वलित करा, आणि हत्ती-घोड्यांना रंगवून अलंकारांनी विभूषित करा. सौभाग्यवती नगरस्त्रिया पूजासाहित्य घेऊन आरती करतात; ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र—सर्व वर्णांचे लोक एकत्र आनंदाने राजदर्शनास येतात. देवांनी वेढलेला आणि तेजस्वी वानरांच्या अनुगमनात राम पुष्पक-विमानातून उतरून मानवी वाहतुकीच्या पालखी/रथावर आरूढ होऊन नगरात प्रवेश करतो; वाद्यांचा निनाद व भाटांची स्तुती गाजते. गवाक्षांतून स्त्रिया रामाच्या सौंदर्याचे भक्तिभावाने गुणगान करतात व पूर्वी दर्शन घेतलेले धन्य मानतात; राम स्नेहपूर्ण कटाक्ष टाकीत मातृगृहाकडे प्रस्थान करतो.
Adhyaya 4
Raghuvara’s Royal Consecration (Rāma’s Coronation and Familial Reconciliation)
शेष–वात्स्यायन संवादाच्या चौकटीत हा अध्याय श्रीरामांच्या आगमन व राज्याभिषेकाभोवती घडणाऱ्या भावनिक व धर्मात्मक पुनर्स्थापनेचे वर्णन करतो. विरहाने व्याकुळ झालेली मातृस्वरूपा रामागमनाची वार्ता ऐकून जणू पुनर्जीवित होते; घरातील अश्रू, रोमांच आणि स्तब्ध आनंद हे भक्तिभावाचे कथारूप दर्शन घडवतात. राम कैकेयीला भेटतात; लज्जेमुळे ती मौन धारण करते. राम नम्रतेने तिला धीर देतात—वनवासाचा धर्म मी पूर्ण केला, मनात कोणताही द्वेष नाही. पुढे माता-पित्यांची सेवा, कुलबंधांचे मान आणि कुटुंबीयांतील सलोखा यांवर नीतिधर्मोपदेश येतो; सीतेला पतिव्रता म्हणून आशीर्वाद देऊन वंश पावन करणारी म्हणून गौरविले जाते. भरत राज्य अर्पण करतात, मंत्री ज्योतिषांकडून शुभ मुहूर्त ठरवतात आणि मंगलमय अभिषेक संपन्न होतो. शेवटी रामराज्याचे चित्र धर्ममय पर्यावरणासारखे उभे राहते—सज्जनांचा हर्ष, दुष्टांची ग्लानी, प्रजेचे अभय आणि सर्व प्राण्यांनी रामाज्ञेचा स्वीकार।
Adhyaya 5
The Meeting with Agastya (Rāma Praised by the Gods; Phalaśruti; Ideal Reign; Prelude to Agastya’s Arrival)
रावणवधानंतर आणि श्रीरामांच्या अभिषेकानंतर ब्रह्मा-इंद्रादी देव श्रीरामांची परम स्तुती करतात. ते त्यांना अच्युत-विष्णुस्वरूप मानून प्रलयसम महिमा, संसारदुःखनिवृत्ती आणि भगवन्नामाच्या पावन शक्तीचे वर्णन करतात. या स्तोत्राची फलश्रुतीही सांगितली आहे—याचे पठण/श्रवण केल्यास पराभव, दारिद्र्य व रोग यांपासून रक्षण होते आणि भक्ती जागृत होते; श्रीराम स्वतः याची हमी देतात. त्यानंतर आदर्श रामराज्याचे चित्रण येते—समृद्धी, अकाली मृत्यूचा अभाव आणि प्रजेत सौहार्द. पुढे धोब्याच्या निंदेचा प्रसंग येऊन सीतावियोग/त्यागाचा संकेत दिला जातो. अखेरीस राजसभेत वसिष्ठादी ऋषींमध्ये कलशज महर्षी अगस्त्य येतात आणि पुढील कथाभागाची नांदी होते.
Adhyaya 6
The Origin of Rāvaṇa
शेष–वात्स्यायन संवादात रामाच्या अश्वमेधाच्या प्रसंगी एक स्वागतसभा अगस्त्य मुनींचा सत्कार करून त्यांच्या तप व धर्माची स्तुती करते. तेथे रामालाही रावणवधकर्ता व पावनकर्ता म्हणून गौरविले जाते. मग राम अगस्त्यांना रावणाची खरी ओळख व उत्पत्ती विचारतो. अगस्त्य पुराणोक्त वंशपरंपरा सांगतात—ब्रह्मा → पुलस्त्य → विश्रवा. विश्रवाच्या मन्दाकिनी व कैकसी अशा दोन पत्नी; मन्दाकिनीतून कुबेर (धनद) आणि कैकसीतून रावण, कुम्भकर्ण व विभीषण जन्मले. पुढे मत्सर व घरातील संघर्ष उलगडतो—कैकसीचे क्रोधपूर्ण भाषण आणि कुबेरापेक्षा श्रेष्ठ होण्यासाठी घोर तप करण्याची रावणाची गर्विष्ठ प्रतिज्ञा। हा अध्याय तप हे शक्तीचे मूळ आहे असे दाखवतो, पण धर्माशिवायची शक्ती जगाला पीडा देणारी ठरते असा इशाराही देतो।
Adhyaya 7
Ravana’s Austerities, the Gods’ Refuge, and the Decree of Rama’s Incarnation
या अध्यायात रावण कुम्भकर्ण व विभीषणासह अत्यंत घोर तप करतो. देव प्रसन्न होऊन त्याला वर देतात आणि त्या सामर्थ्याच्या बळावर तो त्रैलोक्याला व्याकुळ करतो. रावणाच्या अत्याचाराने पीडित देवगण प्रथम ब्रह्मदेवांकडे जाऊन करुण विलाप करीत शरण मागतात. नंतर ब्रह्मदेवांसह कैलासास जाऊन नंदीच्या द्वारे शंभू-महादेवांची स्तुती व प्रार्थना करतात. शिव देवांचे दुःख ऐकून देवांसह हरिकडे जातात. विष्णु सर्वांना धीर देऊन अवतार-योजना सांगतात—अयोध्येत दशरथाच्या पुत्ररूपाने अवतार घेऊन रावणाचा संहार करतील; देव अंशरूपाने वानर-भालू इत्यादी रूप धारण करून सहाय्य करतील. शेवटी धर्माची पुनःस्थापना, दिव्य राजाच्या राज्याची प्रशंसा आणि सभेतील भावविवश प्रतिक्रिया यांद्वारे कथनाची पूर्णता सूचित होते.
Adhyaya 8
Agastya’s Instruction to Raghunātha (Rāma): Sin, Remorse, and the Aśvamedha Remedy
शेष–वात्स्यायन संवादाच्या चौकटीत हा अध्याय अंतर्भूत प्रसंगाकडे वळतो—शोकाने व्याकुळ श्रीराम मूर्च्छित होऊन पडलेले असतात. कुंभजन्मा अगस्त्य त्यांना धीर देऊन शुद्धीवर आणतात. राम कामदोषातून झालेली चूक मान्य करून ब्राह्मण-अपराध व पूज्य ब्राह्मणवधाचा विलाप करतात; नरकभीती आणि अशौच न मिटण्याची शंका व्यक्त करतात. येथे ब्राह्मण हा वैदिक धर्माचा मूळ आधार आहे, असा धर्मतत्त्वाचा गंभीर प्रतिपाद होतो. अगस्त्य रामांना आश्वस्त करतात की दुष्टांचा नाश हेच त्यांचे कार्य असल्याने पापाचा लेप त्यांना लागणार नाही. पण राम जाणूनबुजून केलेले व अनवधानाने झालेले पाप यांचा भेद सांगून, संकल्पपूर्वक केलेल्या दोषासाठी ठोस प्रायश्चित्त आवश्यक आहे असे ठाम म्हणतात. तेव्हा ऋषी अश्वमेध (वाजिमेध) यज्ञ उपाय म्हणून सांगतात आणि दिलीप, मनु, सगर, मरुत्त तसेच इंद्राच्या शतयज्ञांचे दाखले देतात. राम यज्ञ करण्याचा निश्चय करतात व विधी विचारतात; अशा रीतीने ते निराशेतून धर्मस्थापनेकडे वाटचाल करतात.
Adhyaya 9
Instruction on All Dharma (in the context of Rāma’s Aśvamedha)
या अध्यायात श्रीराम अगस्त्यांना अश्वमेधयज्ञाची विधी विचारतात—योग्य अश्वाची लक्षणे, पूजाक्रम, यज्ञाची अंमलबजावणी आणि शत्रूविजय. अगस्त्य शुभलक्षणयुक्त घोड्याचे वर्णन करतात व सांगतात की वैशाख पौर्णिमेला कपाळावर ओळखचिन्ह/पत्र ठेवून रक्षकांसह अश्व सोडावा; कोणी पकडल्यास बलपूर्वक परत आणणेही विधीचा भाग आहे. हा यज्ञ वर्षभर नियम-पालन व दीन-दुर्बलांना सतत दान देत करावा असे प्रतिपादन होते। राम आपली अश्वशाळा दाखवतात; यज्ञयोग्य अश्व पाहून अगस्त्य विस्मित होतात आणि पूर्ण अनुष्ठान करण्यास प्रेरित करतात. सरयूतीरी वसिष्ठांच्या नेतृत्वाखाली तयारी होते व श्रेष्ठ ऋषींना निमंत्रणे पाठवली जातात। शेष–वात्स्यायन संवादात पुढे धर्मचर्चा येते. ऋषी वर्णाश्रमधर्म व गृहस्थाचाराचे सूक्ष्म नियम (संयम, विवाहमर्यादा, अतिथिसत्कार, शुचिता-आचार व निषेध) सांगून निष्कर्ष देतात की हे धर्म सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी उपदिष्ट आहेत।
Adhyaya 10
Instruction to Śatrughna and the Mobilization for Rāma’s Aśvamedha
वसंत ऋतू येताच वसिष्ठ रामांना सांगतात की हा यज्ञासाठी अत्यंत शुभ काळ आहे; म्हणून पूजित अश्वमेधाचा घोडा सोडण्याची वेळ आली आहे. ते यज्ञसामग्रीची सिद्धता, श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे आमंत्रण, दयापूर्वक दान, तसेच व्रतासारखे संयम—भूमीवर शयन, ब्रह्मचर्य आणि त्याग—पाळण्याची आज्ञा देतात. राम लक्ष्मणाला यज्ञघोडा आणण्यास सांगतात; लक्ष्मण संपूर्ण सेनेची जमवाजमव करून संरक्षणाची कडक व्यवस्था करतात. यानंतर घोड्याची भव्य मिरवणूक, सैन्याचा गर्जनादायक थाट आणि सभेतील युद्धवैभवाचे वर्णन येते. यज्ञमंडप उभारला जातो; वसिष्ठ व अगस्त्य प्रमुख, वाल्मीकी अध्वर्यु म्हणून, आणि कण्व द्वारपाल म्हणून नेमले जातात. नामनिर्दिष्ट ऋषी विविध द्वारांवर पहारा देतात. अखेरीस राम शत्रुघ्नाला उपदेश करतात—घोड्याचे रक्षण कर, हिंसा आवर, धर्म पाळ; विशेषतः निःशस्त्र, भयभीत, झोपलेला किंवा शरण आलेला यांना मारू नकोस. पुढे वैष्णव धर्मनीतीचा विस्तार होतो—भक्तांवर करुणा, सर्वत्र भगवद्भाव आणि अद्वैतभावाने आदर करण्याची शिकवण दिली जाते.
Adhyaya 11
The Meeting with Puṣkala’s Wife
या अध्यायात रामाश्वमेधकथेत राजसभेतील नियोजन, यज्ञविधी आणि गृहस्थजीवनातील कोमल प्रसंग यांचा संगम दिसतो. रघुनाथ राम सुमंत्रास विचारतात—यज्ञ-अश्वाच्या रक्षणासाठी कोणते समर्थ रक्षक नेमावेत; तेव्हा अनेक राजे व वीर, त्यांच्या सेना आणि अस्त्रविद्येतील प्रावीण्य यांची यादी सांगितली जाते. राम राजधर्माचा उपदेश करतात की निरस्त्र, बालक, स्त्रिया किंवा निष्काळजी जन यांच्यावर प्रहार करू नये. यज्ञारंभी आचार्य व ऋत्विजांना उत्तम दान देण्याचे वर्णन येते. वसिष्ठ मंत्रोच्चार व स्पर्श करून विधिपूर्वक अश्व सोडतात; शुभ शकुनांसह सेना प्रस्थान करते. शेवटी पुष्कल आपल्या गृहात येऊन पतिव्रता पत्नीची भेट घेतो; तेथे गृहधर्म, कर्तव्यनिष्ठा आणि वडिलधाऱ्यांप्रती आदर हे युद्धयात्रेच्या पार्श्वभूमीवर व्यक्त होते।
Adhyaya 12
Account of Kāmākṣā (Bhavānī) at Āhicchatrā
या अध्यायात रामाच्या अश्वमेधयज्ञाच्या पार्श्वभूमीवर युद्धमोहीम व यज्ञरक्षणाची तयारी वर्णिली आहे. मंगलाशीर्वाद, स्मरण-पूजन आणि रक्षणार्थ शस्त्र-कवच धारण करून विजय हा धर्म, मान आणि देवकृपा यांवर अवलंबून आहे असे प्रतिपादिले आहे। शत्रुघ्न मंत्री व सैन्यासह आहिच्छत्रा नगरीत प्रवेश करतो. रम्य नगर-वनांचे दर्शन घेताना त्याला तेजस्वी मंदिर दिसते. तो सुमतीला विचारतो; तेव्हा सुमती सांगतो की हे कामाक्षा/भवानीचे परम धाम असून ती चार पुरुषार्थ—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष—देणारी सर्वपूज्य देवी आहे। पुढे राजा सुमदाची पूर्वकथा येते—अत्यंत दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याने हेमकूटावर घोर तप केले. त्या तपामुळे इंद्र भयभीत होऊन विघ्न घालण्यासाठी वसंतासह कामदेव व अप्सरांना पाठवतो; संयम आणि प्रलोभन यांचा शाश्वत संघर्ष येथे उभा राहतो।
Adhyaya 13
Śatrughna’s Entry into Ahicchatrā (Temptation of Sumada and the Goddess’s Boon)
शेष वत्स्यायनाला सांगतो—राजा सुमदाच्या कठोर तपामुळे कामाच्या गणातील अप्सरा (रंभा, तिलोत्तमा, घृताची इ.) त्याला मोहात पाडण्यासाठी येतात. त्या नंदनवनातील भोग-विलास, दिव्य सुखे व स्वर्गप्राप्तीचे आमिष दाखवतात; पण सुमद विचार करून स्वर्गाला ‘तुच्छ व अनित्य’ मानतो आणि जगन्माता अंबिकेच्या भक्तीत स्थिर राहतो. कामाचे बाण, स्त्रियांची कला आणि इंद्राचा विघ्नप्रयत्न—काहीही त्याला ढळवू शकत नाही; शेवटी इंद्रही निराश होऊन सेवाभाव स्वीकारतो. तेव्हा प्रसन्न महादेवी अंबिका तेजोमय रूपाने प्रकट होते. सुमद तिची स्तुती करून तिला ज्ञानरूपा, मायाशक्ती व जगत्-धारिणी म्हणतो. देवी वर देते; सुमद राज्याची पुनर्स्थापना, अचल भक्ती आणि मोक्ष मागतो. देवीची भविष्यवाणी होते—श्रीरामाच्या अश्वमेधातील अश्वाचे रक्षण करीत शत्रुघ्न अहिच्छत्रास येईल; सुमद त्याला राज्य अर्पण करून रामकार्याला पूर्ण समर्पित होईल. अध्यायाचा शेवट शत्रुघ्नाच्या सन्मानपूर्वक प्रवेशाने व सुमदाच्या रामपरायणतेने होतो.
Adhyaya 14
The Episode of Cyavana (Cyavana’s Hermitage and the Power of Tapas)
या अध्यायात राजा सुमद शत्रुघ्नाचे राजस सत्काराने स्वागत करतो आणि रघुनाथांचे दर्शन घ्यावे अशी तीव्र इच्छा व्यक्त करतो. तीन रात्री तेथे राहून शत्रुघ्न सुमदाच्या सहाय्याने, दान-उपहार व नीट मांडलेल्या सेवकवर्गासह नदीमार्गे प्रस्थान करतो; ऋषिमुनींनी भरलेल्या प्रदेशांतून जाताना सर्वत्र श्रीरामगुणांचे स्तवन ऐकू येते. प्रवासात वेदघोष, यज्ञचिन्हे आणि निर्भय वन्यजीवन यांनी शोभणारा एक आश्रम दिसतो. शत्रुघ्न सुमतीला विचारतो—हा आश्रम कोणाचा? सुमती सांगतो की तो महर्षी च्यवनांचा आहे आणि त्यांच्या तपोबलाची महिमा कथन करतो. पुढे च्यवनांची उत्पत्ती व तपश्चर्या वर्णिली आहे—भृगूंच्या गर्भवती पत्नीचे राक्षसाने अपहरण केल्यावर गर्भ खाली पडतो व अपराधी भस्म होतो. भृगूंच्या शापामुळे अग्नीवर दोष येतो; पण ऋषीच्या वरदानाने ‘सर्वभक्षक’ असूनही अग्नी सदैव शुद्ध राहतो असे सिद्ध होते. रेवातटी च्यवन घोर तप करतात; एका राजकन्येने तपस्व्यास इजा केल्याने भयंकर अपशकुन उठतात, जे राजा धर्मानुसार कन्यादान/विवाह करून प्रायश्चित्त केल्यावरच शांत होतात—तपसाची विश्वव्यापी शक्ती व प्रतिकार्याची धर्मनिती येथे प्रकट होते.
Adhyaya 15
Description of Cyavana’s Austerity and Enjoyment
या अध्यायात शर्यातीची कन्या सुकन्या हिने वृद्ध व अंध ऋषी च्यवन यांची दीर्घकाळ तपस्वी भावाने केलेली सेवा वर्णिली आहे. तिची अढळ पतिव्रता निष्ठा ही स्त्रीधर्म व योगशुद्धीचा आदर्श ठरते. त्याच वेळी दिव्य वैद्य अश्विनीकुमार येतात, त्यांचा सत्कार होतो आणि ते वर देऊ इच्छितात; सुकन्या पतीला दृष्टी (आणि कल्याण) मिळावे अशी प्रार्थना करते. यज्ञभागाचा धर्मार्थही येथे येतो—च्यवनाच्या संमतीने अश्विनांना यज्ञातील भाग मिळतो व त्यांचा अधिकार प्रतिष्ठित होतो. प्रत्युपकार म्हणून ते च्यवनाला रूपांतरित करून यौवन व तेज देतात; तीन समान देखण्या पुरुषांचा प्रसंग सुकन्याच्या पतिव्रतेची परीक्षा ठरतो आणि ती आपल्या पतीलाच ओळखते. नंतर च्यवन तपोबल व देवकृपेने इच्छेनुसार चालणारे दिव्य विमान आणि रत्नमय, ऐश्वर्यसंपन्न निवास प्रकट करतात. या अध्यायातून तप, धर्म आणि अनुग्रह यांमुळे भोगही मिळतो आणि निर्भयता व निःशोकता अशी आध्यात्मिक खात्रीही प्राप्त होते, हे स्पष्ट होते.
Adhyaya 16
The Horse’s Journey (to Cyavana’s Hermitage)
या अध्यायात शेष वात्स्यायनास दोन प्रवाहांत कथा सांगतो. पहिल्या प्रवाहात च्यवन–सुकन्या आख्यायिका येते—च्यवनाच्या कठोर तपाने इंद्राचा अभिमान शमतो, अश्विनीकुमारांना यज्ञातील भाग मिळतो आणि ब्राह्मण-तेजाचा महिमा सभेत प्रकट होतो. दुसऱ्या प्रवाहात रामाच्या अश्वमेधाची व्यवस्था वर्णिली आहे—यज्ञ-अश्वाचा प्रवास, शत्रुघ्नाचे च्यवनाश्रमात आगमन, ऋषीचे रामयज्ञात येण्याचे आवाहन आणि हनुमानाने दूत म्हणून संदेश नेणे. येथे रामनाम-स्मरण पापहारी व कर्मकांडापलीकडचे म्हणून गौरविले आहे; तसेच धर्म व महर्षी-सान्निध्याने यज्ञ पवित्र व सिद्ध होतो असे प्रतिपादन आहे. शेवटी राम च्यवनांचा सत्कार करतो आणि ऋषीच्या संगतीने यज्ञ शुद्ध ठरतो।
Adhyaya 17
Glory of Nīla Mountain and the Prelude to King Ratnagrīva’s Legend
या अध्यायात शत्रुघ्न च्यवन ऋषींच्या तपोबलातून प्रकटलेल्या योगवैभवाचे दर्शन घेऊन विस्मित होतो. त्यानंतर तो अश्वमेधाच्या घोड्याचा पुन्हा पाठलाग करीत पुढे निघतो आणि मार्गात राजा विमल याच्याकडून सन्मानपूर्वक अतिथिसत्कार प्राप्त करतो. प्रवासात मंत्री सुमतीशी झालेल्या संवादातून धर्ममार्ग व शुचिता यांचे महत्त्व अधोरेखित होते. पुढे शत्रुघ्नाला ‘नील’ नावाचा तेजस्वी पर्वत दिसतो—पुरुषोत्तम हरि यांचे धाम, जे केवळ पुण्यवान व हरिपरायण जनांनाच दिसते. येथे पापाचार, दुराचार व सामाजिक मर्यादाभंग यांची नोंद करून सांगितले जाते की पवित्र आचरणाशिवाय तीर्थदर्शन होत नाही. पुलस्त्य भिष्मास उपदेश करतात की नीलपर्वतावरील पुरुषोत्तम हेच परम आराध्य आहेत. यानंतर प्राचीन आख्यायिकेची प्रस्तावना येते—कांचीचा राजा रत्नग्रीव धर्माने राज्य चालवून वृद्धावस्थेत सर्वोच्च तीर्थाची इच्छा करतो. तो एका तपस्वी ब्राह्मणास विचारतो; तो रामचंद्राची स्तुती करीत काशी, कुरुक्षेत्र, द्वारका इत्यादी तीर्थांचे वर्णन करतो आणि शेवटी नीलपर्वतावर दिसलेल्या एका अद्भुत चमत्काराकडे कथा नेतो.
Adhyaya 18
Instruction to the Brahmin (The Greatness of Piṇḍa and Prasāda on Mount Nīla)
नीलपर्वतावर—गंगा व समुद्राच्या स्पर्शाने पावन झालेल्या स्थानी—एक ब्राह्मण साक्षीदार भिल्ल/किरातांना विलक्षण रूपात पाहतो. ते चतुर्भुज असून शंख, चक्र, गदा, शार्ङ्ग व कमळ अशी वैष्णव चिन्हे धारण करीत आहेत; दृश्य जणू वैकुंठासारखे भासते. हे पाहून ब्राह्मण (राजाला उद्देशून) त्यांना विचारतो—देवांनाही दुर्मिळ असे रूप तुम्हाला कसे प्राप्त झाले? ते हसून सांगतात की हे सर्व पिंड व प्रसादाच्या महिम्यामुळे घडले. ते कथा सांगतात: पूर्वी पृथुक नावाचा एक बालक शिखरावर चढून तेजस्वी रत्नमय मंदिरात गेला, जिथे देव व असुर हरिची पूजा करीत होते. नैवेद्य व निरांजनानंतर देवपूजेचा उरलेला प्रसाद खाली पडला; तो पवित्र प्रसाद खाल्ल्याने बालक—आणि पुढे त्यांचा समुदाय—चतुर्भुजत्व व वैष्णव-लक्षणांनी युक्त झाला. या अध्यायातून हे शिकविले जाते की अर्पण, पिंड व प्रसाद यांच्या माध्यमातून प्रकट होणारी भगवंताची कृपा, श्रद्धा व हरिसंपर्काने, सीमांत जनांनाही वैकुंठचिन्हित उन्नती देऊ शकते।
Adhyaya 19
Ratnagrīva’s Pilgrimage and the Prescribed Procedure for Visiting Sacred Tīrthas
या अध्यायात पूर्वीच्या अद्भुत वृत्तांतानंतर कथनकर्ता राजाला पुरुषोत्तम व नीलपर्वताच्या तीर्थयात्रेचा स्पष्ट नियम सांगतो. दर्शनाच्या प्रभावाने चतुर्भुज रूपप्राप्ती व पुनर्जन्मातून मुक्ती हे फल सांगितले असून म्हणून राजाला यात्रेस प्रवृत्त केले जाते. मृत्यू अटळ आहे हे जाणून हरिचे शरण घ्यावे; कीर्तन-श्रवण, प्रणाम व पूजा यांद्वारे भक्ती वाढवावी; सत्संग करावा; आणि तीर्थस्थानी संयम व वैराग्य ठेवून जावे—असा उपदेश आहे. स्नान, मुंडन (पाप केसांना चिकटते), यात्रेकरूचा वेष—दंड, कमंडलू, मृगचर्म—पायी चालत हरिनाम घेणे, तसेच साधूंचा सन्मान करणे ही विधी सांगितली आहे. पुढे कथा नगरव्यापी चळवळीचे रूप घेते: राजा सर्व नगराला यात्रेची आज्ञा देतो, मंत्री घोषणा करतो, आणि सर्व समाजघटक ‘जय’घोष करीत पुरुषोत्तमाकडे प्रस्थान करतात.
Adhyaya 20
The Greatness of the Gaṇḍakī River and the Śālagrāma Stone
एक राजा वैष्णव कीर्तनाच्या संगतीने प्रवास करत अनेक तीर्थे पाहतो आणि शेवटी चक्रचिन्हांकित शिळांनी युक्त अशा पापनाशक नदीकाठी पोहोचतो. तो एका तपस्वी ब्राह्मणाला विचारतो; मुनि सांगतो—ही गंडकी आहे. तिचे दर्शन, स्पर्श व जल मन-वाणी-देहाचे पाप जाळून टाकते. पुढे शालग्राम-महात्म्य सांगितले आहे—चक्रांकित शिला ही साक्षात भगवान विष्णूचे स्वरूप; तिची पूजा मोक्षदायिनी. शालग्रामस्नानाने तयार झालेले पादामृत क्षणार्धात शुद्ध करते; पूजाविधी, आवश्यक द्रव्ये, नियम व सावधानता यांचेही निर्देश आहेत. एका दृष्टांतात घोर पापीला यमदूत पकडतात; पण करुणामय वैष्णव भक्त तुलसीसेवा, “राम” नाम आणि शालग्राम-स्पर्श यांच्या प्रभावाने त्याची सुटका करतो. मग विष्णुदूत प्रकट होऊन शालग्रामाची तात्काळ तारक शक्ती प्रतिपादित करतात.
Adhyaya 21
The Vision of the Renunciate (Yati-darśana)
या अध्यायात भक्तराज रत्नग्रीव गंडकीचे माहात्म्य ऐकून तेथे स्नान करतो, पितरांना तर्पण देतो, अनेक शालग्राम-शिळांचे पूजन करतो आणि दीन-दुबळ्यांना दान देतो. पुढे नीलपर्वतावरील पुरुषोत्तमाच्या धामाकडे जात असताना गंगा–सागर संगमावर तो एका तपस्वी ब्राह्मणाला विचारतो—नील व हरिदर्शन कसे घडेल? तपस्वी सांगतो की येथेच थांबून पुरुषोत्तमाची स्तुती करावी आणि दर्शन होईपर्यंत उपवास-व्रत धारण करावे. राजा पाच दिवस कठोर व्रत करून दिवस-रात्र हरिगुणगान करीत राहतो. तेव्हा करुणेने प्रेरित होऊन हरि त्रिदंडी संन्याशाच्या वेषात प्रकट होतो, पूजन स्वीकारतो आणि मध्याह्नी दुर्मिळ दर्शन व पाच सहकाऱ्यांसह नीलारोहण होईल असे वरदान देतो; तीर्थस्थानी अखंड स्तुती व व्रताने भगवंताचे स्वयंपरिचय व संरक्षण सिद्ध होते।
Adhyaya 22
Description of the Glory of Nīlagiri (Nīlā/Nīlaprastha) and Puruṣottama’s Saving Vision
गंगेच्या तीरावर हरि-स्मरण व कीर्तनात रमलेला राजा रत्नग्रीव रात्री स्वप्नात चतुर्भुज विष्णुसदृश रूप धारण करून पुरुषोत्तमाची दिव्य सभा पाहतो. वाडव नावाच्या ब्राह्मण-मार्गदर्शकाच्या सांगण्यावरून तो दान करतो, गंगासागर-स्नान व तर्पण करतो; तेव्हा देवदुंदुभी वाजतात आणि पुष्पवृष्टी होऊन भगवदनुग्रह प्रकट होतो. पुढे तेजस्वी नीलगिरी/नीलप्रस्थ दिसतो; रत्नजडित सुवर्णमंदिरात चढून सिंहासनस्थ पुरुषोत्तमाचे दर्शन होते. राजा अभिषेक, अर्घ्य-पाद्य, वस्त्र, गंध, धूप, दीप, नैवेद्य इत्यादींनी पूर्ण पूजा करून प्रभूच्या परत्वाचे व अवतार-हेतूचे प्रतिपादन करणारे स्तोत्र गातो. पुरुषोत्तम प्रसाद देऊन भविष्यात या स्तोत्राचे पठण करणाऱ्यांना दर्शन देण्याचे वचन देतात; राजा व सहकारी विमानाने वैकुंठास जातात आणि नीलगिरीच्या दर्शन-श्रवणाची मोक्षदायिनी महिमा प्रतिष्ठित होते.
Adhyaya 23
Account of the Battle of the Princes
राम-अश्वमेधाच्या प्रसंगात पत्रचिन्हांकित यज्ञाश्व यक्ष-चामराने सेवित होऊन शत्रुघ्न व सहकारी वीरांच्या संरक्षणाखाली वेगाने संचार करीत असतो. सुभाहूच्या वंशाशी संबंधित नगरात राजकुमार दमन त्याला पकडून बांधतो; त्यामुळे क्षत्रिय-संघर्षाला कारण निर्माण होते. दूत व गुप्तहेर अश्वग्रहणाची वार्ता देताच सैन्ये सज्ज होतात. दमन आणि प्रतापाग्र्य यांच्यात घनघोर युद्ध पेटते—हत्ती, रथ, घोडदळ, पायदळ यांच्या गर्दीत बाणांचा वर्षाव होतो आणि पुराणोक्त रणवर्णन उभे राहते. अखेरीस दमन तेजस्वी निर्णायक अस्त्र सोडतो; त्याने प्रतापाग्र्य कोसळतो व त्याचे लोक त्याला उचलून नेतात. शत्रुसैन्य भग्न होऊन शत्रुघ्नाकडे माघार घेते; दमन विजयश्रीसह उभा राहून शत्रुघ्नाच्या आगमनाची वाट पाहतो, पुढील संघर्षाची नांदी घडते।
Adhyaya 24
The Victory of Puṣkala (Aśvamedha Battlefield Episode)
अश्वमेधाचा घोडा पळविला गेला हे ऐकताच शत्रुघ्न क्रोधाने धावून रणांगणावर पोहोचला; तेथे भग्न सैन्य व पशूंच्या अवशेषांनी भयावह दृश्य झाले होते. समोर सुभाहूचा पुत्र दमन (दमनक) हा पराक्रमी अश्व-प्रशिक्षक व शत्रुनाशक वीर उभा होता. भरतपुत्र पुष्कलाने त्याला जिंकण्याची प्रतिज्ञा करून सैन्यासह पुढे कूच केले. मंत्रबलयुक्त अस्त्रांची घनघोर टक्कर झाली—अग्न्यस्त्र वरुणजलाने शांत झाले, वाय्वस्त्र पर्वतास्त्राने रोखले गेले, आणि वज्रसदृश प्रहाराने एक राजकुमार गंभीर जखमी होऊन माघार घेऊ लागला. तरीही पुष्कल विजयाच्या स्थितीत असूनही श्रीरामांची आज्ञा स्मरून पुढील आक्रमण थांबवतो; विजय हा केवळ बळावर नव्हे, तर धर्मनियमानुसार असावा असे तो मानतो. अखेरीस जयघोष होतो आणि शत्रुघ्न आनंदित होऊन पुष्कलाची स्तुती करतो।
Adhyaya 25
The Mustering (Assembly) of Subāhu’s Army
पुराणकथनाच्या बहुपरतीय चौकटीत शेष व वात्स्यायन यांच्या संवादातून अश्वमेधाशी संबंधित रणवृत्त पुढे सरकते. यज्ञाश्वाभोवती घनघोर युद्ध सुरू असल्याचे ऐकून सुभाहू आपल्या पुत्र दमनाच्या वर्तनाबद्दल चिंताग्रस्त होतो. दमन वारंवार विजय मिळवतो; पण अखेरीस शत्रुघ्नपक्षाशी निगडित एका प्रबळ अस्त्राच्या आघाताने तो कोसळतो. हे पाहताच सुभाहूचा शोक क्रोधात परिवर्तित होतो आणि तो सर्वसेना जमविण्याची आज्ञा देतो. हत्ती-घोडे-रथ-पायदळ अशा चतुरंग सेनेचा प्रचंड लवाजमा भूमी हादरवत पुढे निघतो; सुकेतु, चित्रांग, विचित्र इत्यादी प्रमुख वीर आपापल्या स्थानांवर उभे राहतात. त्यानंतर दमन पुन्हा शुद्धीवर येऊन गर्वयुक्त वाणीने आव्हान देतो. सुभाहू दुर्जेय ‘क्रौंच’ व्यूह रचण्याचा आदेश देतो; नावानिशी ठरवलेल्या जागांवर तो काळजीपूर्वक मांडला जातो आणि शत्रुघ्नाच्या सैन्याशी होणाऱ्या महासंग्रामाची सिद्धता पूर्ण होते.
Adhyaya 26
The Club-Fight (Mace Combat Episode)
रामाच्या अश्वमेध मोहिमेत शत्रुघ्न चक्राङ्का नगराजवळ एका प्रचंड चतुरंगिणी सैन्याला सामोरा जातो. सुमती तेथील राजा सुबाहूची ओळख करून देत त्याच्या धर्मनिष्ठ राज्यकारभाराचे गुणगान करते—विष्णुभक्ती, सत्यनिष्ठ आचार, न्याय्य करपद्धती आणि वैष्णव ब्राह्मणांचा सन्मान. मग क्रौंच-व्यूहात दोन्ही बाजूंची मांडणी होते आणि शत्रुघ्न पुष्कल, रिपुताप, नीलरत्न, उग्राश्व, वीरमर्दन आदी वीरांना व्यूहभेदासाठी पाठवतो. लक्ष्मीनिधीचा सामना सुकेतूशी होतो. तीव्र बाणवृष्टीत सुकेतूचा रथ व ध्वज मोडून पडतात; तेव्हा युद्ध गदायुद्धात बदलते आणि पुढे मल्लयुद्ध, आलिंगन-प्रहार व मुष्टीयुद्धापर्यंत जाते. कोणालाही सहज विजय मिळत नाही; दोघांची अपूर्व सहनशक्ती व पराक्रम पाहून उपस्थित लोक दोन्ही योद्ध्यांच्या शौर्याची व राजोचित तेजाची समान प्रशंसा करतात.
Adhyaya 27
The Slaying of Citrāṅga
रामाच्या अश्वमेध-प्रसंगात चित्राङ्ग रणांगणात पुढे येऊन भरतपुत्र पुष्कलाशी घनघोर युद्ध करतो. दोघांत वेगवान बाणवृष्टी, रथकौशल्य आणि अस्त्रविद्येची चढाओढ रंगते; पुष्कल वारंवार चित्राङ्गाचे रथ फोडून त्याला अडचणीत आणतो. युद्धातच संवाद होतो—चित्राङ्ग पुष्कलाचा पराक्रम मान्य करून प्रतिज्ञा करतो, आणि स्पर्धा केवळ बाहुबलाची न राहता धर्म-सत्याच्या दाव्यावर येते. तेव्हा पुष्कल श्रीरामभक्ती व पतिव्रतधर्मावर आधारलेली सत्यक्रिया उच्चारून निर्णायक बाण सोडतो. शत्रू प्रतिअस्त्र टाकतो, पण सत्यबळयुक्त बाण चित्राङ्गाचे शिर छेदतो; त्याचे सैन्य घाबरून पळते, आणि पुष्कल व्यूहात घुसून विजय मिळवतो—धर्मसमर्थ शौर्य म्हणून वर्णिलेला।
Adhyaya 28
The Defeat of Subāhu (within the Rāma-Aśvamedha account)
या अध्यायात राम-अश्वमेधकथेत रणभूमी व यज्ञसंकटाचा प्रसंग येतो. युद्धात एका राजाचा पुत्र पडलेला पाहून तो अत्यंत शोकाकुल होऊन करुण विलाप करतो; इतर पुत्र व वीर त्याला शोक सोडून क्षत्रियधर्माचे स्मरण करून पुन्हा रणात उभे राहण्यास उद्युक्त करतात. त्यानंतर सुभाहू हनुमंताशी सामना करतो. बाण तुटतात, रथ पकडून चिरडले जातात, आणि हनुमंताच्या प्रहाराने राजा कोसळून मूर्च्छित होतो. मूर्च्छेत त्याला स्वप्नदर्शन होते—अयोध्येत श्रीराम देव, ऋषी, अप्सरा आणि देहधारी वेदांनी स्तुत होताना दिसतात; तेव्हा हा संघर्ष दैवी सत्तेशी आहे, असे त्याला उमगते. शुद्धीवर येताच तो पूर्वीचा शाप व मुनि असिताङ्गाचा उपदेश आठवतो—राम परब्रह्म आहेत आणि सीता चिन्मयी; केवळ तर्काने हे कळत नाही. शेवटी संयम, प्रतिशोधत्याग, आणि श्रीरामाच्या परात्परत्वाची पुनःस्वीकृती यांकडे कथा वळते.
Adhyaya 29
The Departure of Śatrughna along with Subāhu (Rāma’s Aśvamedha Cycle)
या अध्यायात श्रीरामांच्या अश्वमेधयज्ञाच्या संदर्भात अत्यंत अलंकृत यज्ञाश्व राजचिन्हे, सेवकवर्ग आणि प्रचंड धनवैभव यांसह सज्ज करून पुढे नेल्याचे वर्णन आहे. विविध राजे व याचक नम्रता व शरणागतीच्या शब्दांत रामचंद्रांना रत्ने-निधी अर्पण करतात आणि आपल्या पुत्रांची व अनुचरांची परतफेड मागतात. शत्रुघ्न सुबाहूसह इतर राजांना स्वीकारून त्यांची विनंती ऐकतो. अश्व हस्तगत करण्याशी संबंधित अपराध ते मान्य करतात व क्षमा याचतात. ग्रंथात स्पष्ट प्रतिपादन आहे की श्रीराम देवांपलीकडील परमेश्वर आहेत. क्षत्रियधर्म—युद्धसज्जता, राज्य पुनर्स्थापना, अंत्येष्टी व शासन—यास भक्तिभावाची जोड मिळते; रामदर्शनाची तळमळ, रामनामाचे मोक्षदायक माहात्म्य आणि रामाच्या कमलमुखदर्शनाने अयोध्येचे धन्यत्व वर्णिले आहे।
Adhyaya 30
Janaka’s Liberation of Beings in Hell (within the Satyavād Narrative; Rama’s Aśvamedha Context)
या अध्यायात रामाच्या अश्वमेधाचा घोडा तेजःपुर नावाच्या नगरात येतो. ते नगर धर्मतेजाने उजळलेले, देवालयांनी समृद्ध, तपस्वीजनांनी वसलेले आणि गृहस्थांच्या अग्निहोत्रधुराने पावन झालेले असे वर्णिले आहे. शत्रुघ्न मंत्री सुमतीला तेथील राजाविषयी विचारतो; सुमती राजा ऋतंभऱ यांची ओळख करून देतो—ज्यांची वंशपरंपरा सत्यव्रत व गोसेवाव्रतांनी प्रसिद्ध आहे। यानंतर उपदेश येतो की संततीसाठी विष्णुकृपा, गोमातेचा आशीर्वाद किंवा शिवानुग्रह यांचा आश्रय घ्यावा. गोपूजेचे विधान सांगितले असून गायींना इजा करणे, तिरस्कार करणे वा उपेक्षा करणे यांचे मोठे दोष स्पष्ट केले आहेत। पुढे प्राचीन आख्यायिकेत राजा जनक योगबलाने देहत्याग करून नरकाजवळ पोहोचतो; त्याच्या देहातून वाहणाऱ्या वाऱ्याने तेथील यातना कमी होतात. करुणेने प्रेरित होऊन जनक धर्मराज यमाकडे पापी जीवांच्या मुक्तीची विनंती करतो. धर्मराज दंडव्यवस्था सांगतो आणि ‘राम, राम’ नामोच्चारातून उत्पन्न होणारे पुण्यही दान करून दुसऱ्याला देता येते असे शिकवतो. जनक आपले संचित पुण्य दान करतो आणि ते सर्व जीव तत्क्षणी दिव्य देह प्राप्त करून मुक्त होतात।
Adhyaya 31
Description of the Dhenu-vrata (Cow Vow) and the Ethics of Cow-Protection
या अध्यायात नरक-यात्रेच्या प्रसंगासह कर्मनीती आणि धेनु-व्रताचे विधान सांगितले आहे. यमपुरीत एक राजा विचारतो—अतिशय पुण्यवान रामभक्तालाही यमाच्या नगरीजवळ का जावे लागते? धर्मराज स्पष्ट करतात की पूर्वी चरत्या गायीला अडवून तिच्या तृणभक्षणात विघ्न घातले होते; त्या सूक्ष्म पापशेषामुळे यमपुरी-सान्निध्य आले, जरी भक्तीचे सामर्थ्य मोठे असले तरी। यानंतर कथा धेनु-व्रताकडे वळते. सुमतीच्या प्रश्नावर जाबाली गोपूजा, नित्य गो-रक्षण व सेवा, स्नान-पूजन आणि विधिपूर्वक गवत-पाणी व आहार देण्याची पद्धत सांगतात. पुढे रक्षित गाय सिंहाने मारल्याने प्रायश्चित्ताचा विचार होतो. उपदेशात भेद केला आहे—जाणीवपूर्वक गोहिंसा जवळजवळ अप्रायश्चित्त्य, पण अनवधानाने झालेल्या हानीसाठी प्रायश्चित्त शक्य। अखेरीस रघुनाथाची उपासना, गोसंरक्षण आणि ब्राह्मणाला सुवर्णदान करण्याचा उपदेश दिला जातो. सुरभी/कामधेनु ऋतंभर राजाला रामभक्त पुत्राचा वर देतात आणि राजा शेवटी हरिधाम प्राप्त करतो।
Adhyaya 32
The Arrival/Meeting with Vatsa (Vatsa-māgama)
या अध्यायात सत्यवान राजा स्वधर्मनिष्ठ, आणि रघुनाथ श्रीरामांच्या कृपेने लाभलेल्या दुर्मिळ भक्तीने प्रसिद्ध असा वर्णिला आहे. एकादशी-व्रताचे महत्त्व आणि भक्ताच्या मस्तकी ठेवलेली तुलसी अक्षय पावित्र्य देणारी आहे, असे सांगून संचित पुण्यापेक्षा भक्ती श्रेष्ठ ठरविली आहे. पुढे श्रीरामांच्या अश्वमेधाचा प्रसंग येतो. यज्ञाश्व शुभ लक्षणांसह नगरात प्रवेश करतो; प्रजा बातमी राजाला सांगते. रामनाम ऐकताच राजा हर्षित होतो आणि हा अश्व शत्रुघ्नांच्या रक्षणाखाली आहे, हे जाणतो. तो अश्वसेवा व रामचरणसेवेचा संकल्प करून कोष व परिजनांसह शत्रुघ्नांना भेटायला निघतो. शरणागतीभावाने सत्यवान आपले राज्य अर्पण करतो. शत्रुघ्न त्याची भक्ती ओळखून पुत्र रुक्माला राजसिंहासनावर बसवितात. हनुमान व सुबाहू आदी भक्तांचा स्नेहपूर्ण आलिंगन होतो आणि अश्व पुढील यात्रेस प्रस्थान करतो.
Adhyaya 33
Narration of the Heroic Vow (Aśvamedha Horse Seizure and the Warriors’ Oaths)
अश्वमेधाची मिरवणूक पुढे जात असता अचानक भयंकर अंधार पसरला. आकाश धुळीने झाकले गेले, मेघगर्जना झाली, दुर्गंधीयुक्त पाऊस पडू लागला—अशा अपशकुनांनी सर्वत्र गोंधळ उडाला. त्याच वेळी पाताळातून रावणाचा सहकारी राक्षस विद्युनमाळी लोखंडी विमानात येऊन यज्ञाचा अश्व चोरून वेगाने निघून गेला. अश्वहरणाची वार्ता कळताच शत्रुघ्न क्रोधाने संतप्त झाला आणि मंत्री सुमतीला विचारले—कोणते वीर पाठवावेत? सुमतीने पुष्कल, लक्ष्मीनिधी, हनुमान तसेच इतर वानर व मानव योद्धे यांना पुढे करण्याचा सल्ला दिला. मग वीरांनी सभेत सत्य, धर्म आणि श्रीरामभक्ती यांना साक्षी मानून कठोर प्रतिज्ञा केल्या व विष्णु-शिव भेद मानणाऱ्या मताचा निषेध केला. शेवटी सेना अश्वचोराचा पाठलाग व प्रतिज्ञापूर्ती यासाठी सज्ज झाली.
Adhyaya 34
Vidyunmālī and the Defeat of the Demon (Amarā/Amarā-like foe): Battle over Rāma’s Aśvamedha Horse
शेष वत्स्यायनाला सांगतात—रावणाच्या मंडळातील राक्षसाधिपती विद्युनमाळी रामाच्या अश्वमेधाच्या घोड्याला रोखण्यासाठी/हस्तगत करण्यासाठी राघवपक्षाच्या रक्षकांसमोर येऊन सूडाची गर्जना करतो आणि रामाच्या सहकाऱ्यांचे रक्त पिण्याची धमकी देतो. तेव्हा राघवपक्षाचा योद्धा-सेवक पुष्कल क्षात्रधर्माने उत्तर देतो—पराक्रम शब्दांनी नव्हे, शस्त्रांनी सिद्ध होतो. मग घोर संग्राम उसळतो—भाले, त्रिशूळ, गदा आणि बाणांच्या वर्षावाने दोन्ही बाजूंनी प्रहार होतात. पुष्कल जखमी होऊन मूर्च्छित पडतो. तेव्हा हनुमान येऊन राक्षससेना उद्ध्वस्त करतात आणि त्रिशूळ दातांनी चावून चुरडून टाकतात. विद्युनमाळी भयाण माया पसरवतो—अंधार, रक्तवृष्टी, पडती शिरे. शत्रुघ्न तेव्हा येतात; रामस्मरण करून मोहनास्त्राने ती माया नष्ट करतात. त्यांच्या प्रत्यस्त्रांनी राक्षस पळतात; विद्युनमाळी अंगभंग होऊन मारला जातो. उरलेले राक्षस शरण येऊन घोडा परत देतात आणि विजयध्वनी निनादतो.
Adhyaya 35
The Dialogue of Lomaśa and Āraṇyaka (Forest-Hermitage Episode) — Supreme Rāma-Bhakti and Meditation
विद्युनमालिन् या भयंकर दैत्याचा वध करून शत्रुघ्नाने अश्वमेधाचा घोडा परत मिळविला. त्यामुळे जगात पुन्हा मंगलता प्रकट झाली—नद्या शुद्ध झाल्या, सूर्य व वारे प्रसन्न झाले. वीरांच्या विनंतीने राजाने घोड्याला उत्तर दिशेकडे पुढे जाण्यास पुन्हा मोकळे केले. रेवा (नर्मदा) प्रदेशात येऊन शत्रुघ्नाला पलाशपानांच्या कुटीचा आश्रम दिसला. मंत्री सुमतीच्या मार्गदर्शनाने तो वनवासी ऋषी आरण्यकाला भेटला. आरण्यक सांगतो की भोगसामग्रीने सजलेले यज्ञ अल्प व नश्वर पुण्य देतात; त्यापेक्षा हरि/रामभक्ती श्रेष्ठ, नित्य व परम फल देणारी आहे. यानंतर लोमश ऋषींच्या उपदेशाचा अंतर्भाग येतो. एक साधक विचारतो—संसार कसा तरावा? लोमश गूढ व पात्रतेने रक्षित तत्त्व सांगतो: राम हेच परम देव; रामस्मरण, जप, पूजा व ध्यान हे व्रत, योग व यज्ञांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ. शेवटी अयोध्येत सिंहासनारूढ श्रीरामाचे सविस्तर ध्यान-वर्णन साधनेच्या रूपाने दिले आहे.
Adhyaya 36
Narration of Rāma’s Deeds (with calendrical chronology of key events)
शिष्यभावाने विचारलेल्या प्रश्नामुळे—“तुम्ही ज्यांचा ध्यान करता तो राम कोण, आणि तो का अवतरला?”—लोमश सांगतात की दुःखात बुडालेल्या जीवांच्या कल्याणासाठी करुणेने श्रीराम अवतरले. ते रामायणाचा सारांश संक्षेपाने मांडतात—ताटका-वध, अहल्या-उद्धार, विश्वामित्रांच्या यज्ञाचे रक्षण, सीता-विवाह, वनवास, सीता-हरण, लंकेवरील मोहीम/सेतुबांधणी आणि शेवटी रावण-वध। या अध्यायाचे वैशिष्ट्य म्हणजे अनेक प्रसंग तिथी, पक्ष व मास यांसह कालक्रमाने दिलेले आहेत; त्यामुळे कथा जणू धार्मिक कालपंचांगासारखी होते. अखेरीस भक्तिफळ सांगितले आहे—श्रीरामांच्या कमलचरणांचे स्मरण व पूजन हेच संसारसागर पार करण्याचे साधन. तसेच रामाश्वमेधाच्या चौकटीशी पुन्हा संबंध जोडून अगस्त्यांचा उपदेश, अश्वाचे एका आश्रमात आगमन आणि अयोध्येत ऋषींनी केलेले रामकथा-निवेदन यांचा उल्लेख येतो।
Adhyaya 37
The Sage Kamu’s (Kamo’s) Journey to Viṣṇu’s World
शेष–वात्स्यायन संवादाच्या चौकटीत मुनी श्रीरामकथेचे अद्भुत माहात्म्य व ती ऐकण्याने होणारे पावित्र्य सांगतात. अगस्त्यांच्या आज्ञेने श्रीराम ब्रह्महत्या-दोषशमनासाठी महान यज्ञ/अनुष्ठान करतात; याच प्रसंगात हनुमान आणि वनवासी ऋषी आराण्यक (वाडवेन्द्र) यांची भक्तिपूर्ण कथा उलगडते. शत्रुघ्न सहकाऱ्यांसह आश्रमात येतो. रामदर्शनाची तीव्र ओढ असलेला ऋषी आनंदित होऊन अयोध्येला नेला जातो; सरयूतीरी दानधर्मात रत, मुनींनी वेढलेल्या श्रीरामांचे दर्शन घेऊन तो धन्य होतो. श्रीरामांची अपूर्व नम्रता तेव्हा प्रकटते—ते ऋषींचे चरण धुऊन त्या चरणामृताचे जल मस्तकी धारण करतात. आराण्यक उपदेश करतात की रामनामच सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; ब्रह्महत्याही नष्ट होते. अखेरीस भक्तऋषीचे तेज श्रीरामात विलीन होऊन सायुज्य प्राप्त होते; दिव्य वाद्यनाद, पुष्पवृष्टी व देवगानांनी ती सिद्धी शोभते.
Adhyaya 38
Shatrughna’s Vision of the Yoginīs and the Recovery of the Horse (Marriage/Boons from the Waters)
वात्स्यायनाला रामगुण ऐकण्याची अतृप्त इच्छा असल्याने शेष (अनंत) अश्वमेधाचा प्रसंग सांगतात. रेवातीर्थातील खोल कुंडात यज्ञाचा घोडा अचानक अदृश्य होतो. शत्रुघ्न तेथे येऊन स्तब्ध झालेल्या सैनिकांना विचारतो आणि मंत्र्यांच्या सल्ल्याने हनुमान व पुष्कल यांच्यासह पाण्यात उतरून पाताळात प्रवेश करतो. पाताळात त्यांना तेजस्वी नगरी दिसते आणि रत्नजडित सुवर्णस्तंभावर घोडा बांधलेला आढळतो. तेथे योगिनींनी वेढलेली एक अत्यंत शक्तिमान स्त्री असते; तिच्या सख्या आगंतुकांना भक्षण करण्याची भाषा करतात. संवादात शत्रुघ्नपक्ष घोडा रामभद्राचा असल्याचे सांगून मुक्तता मागतो; संघर्ष व मोहाची छाया निर्माण होते. अखेरीस हनुमान सर्वोच्च वर मागतो—जन्मोजन्मी श्रीरामाचे नित्य दास्य. देवी वरदान देते, भावी विवाह-संबंधाचा संकेत देते आणि शत्रुघ्नाला योगिनीप्रदत्त अस्त्र देते. शत्रुघ्न घोडा घेऊन रेवातीरावर परततो; सेना आनंदित होते आणि सर्वजण हा वृत्तांत ऐकून रेवातीर्थाचे पावित्र्य स्मरतात।
Adhyaya 39
The Seizing of the Sacrificial Horse by Maṇiputra
नागांशी व शिवाच्या तेजोमय लोकाशी संबंधित मणिरचित दिव्य नगरीकडे एक भव्य मिरवणूक पुढे सरकते. तेथे राजा वीरमणी व त्याचा पुत्र रुक्माङ्गद यांचा परिचय होतो; रुक्माङ्गद सहा ऋतूंनी नटलेल्या रम्य वनात स्त्रिया व भोग-विलास यांच्या संगतीत क्रीडा करीत असतो। तेवढ्यात सुवर्णपत्रावर लिहिलेल्या लेखाने चिन्हांकित असा अत्यंत शोभिवंत अश्व येतो. स्त्रिया स्वामीला तो हस्तगत करण्यास उद्युक्त करतात; रुक्माङ्गद अश्व पकडून नगरात परततो आणि रामभूमीच्या राजावर आपण श्रेष्ठ आहोत असा गर्वोक्त दावा करतो। हा प्रकार धर्मदृष्ट्या संदिग्ध मानला जातो व वृत्तांत चंद्रचूड शिवापर्यंत पोहोचतो. शिव येणाऱ्या संघर्षाला श्रीरामांच्या कमलचरण-दर्शनाची संधी मानतो आणि क्षत्रियधर्म, संरक्षण, तसेच आपल्या स्वामीविरुद्ध युद्धाची मर्यादा याविषयी उपदेश करतो. अखेरीस शिवरक्षणाखाली युद्धाचा निर्धार होतो।
Adhyaya 40
Vīramaṇi’s Resolve to Fight (and the Seizure of the Aśvamedha Horse)
रामाच्या अश्वमेधयज्ञात शत्रुघ्नाच्या सैन्याला कळते की यज्ञ-अश्व पळवून नेला आहे. राजा सेवक-रक्षकांना विचारतो; ते सांगतात की वनात कुणीतरी तो घेऊन गेला, आणि कुशल मागोवा घेणाऱ्यांनाही त्याचा ठावठिकाणा लागत नाही—म्हणून तातडीची चिंता वाढते। शत्रुघ्न ज्ञानी सुमतीचा सल्ला घेतो. सुमती देवपुराचे वर्णन करते—शिवरक्षित, जवळजवळ अजिंक्य नगरी, ज्याचा पराक्रमी राजा वीरमणी आहे. तेवढ्यात नारद येतो; त्याचा सत्कार होतो, आणि तो सांगतो की अश्वहर्ता वीरमणीचा पुत्र आहे व पुढे भयंकर युद्ध होणार अशी भविष्यवाणी करतो। वीरमणी युद्धनगाऱ्याने नगरभर जमावाचा आदेश देतो व अवज्ञा केल्यास दंडाची धमकी देतो. कवच-शस्त्रांनी सज्ज श्रेष्ठ योद्धे एकत्र येतात; दोन्ही बाजू व्यूह रचतात आणि धर्म, भक्ती व राजकर्तव्याने प्रेरित संग्राम अगदी समीप येतो।
Adhyaya 41
Defeat and Puṣkala’s Victory (The Episode of Rukmāṅgada)
राम-अश्वमेधाच्या कथाप्रवाहात शत्रुघ्नाच्या वीरांनी वीरमणीच्या सैन्यात घुसून रण अधिकच घोर केले. पडलेले हत्ती आणि मोडलेले रथ यांमुळे रणभूमी भरून जाते. आपल्या बाजूची हानी पाहून रुक्माङ्गद क्रोधाने रत्नजडित रथावर आरूढ होऊन शत्रुघ्न-पक्षाला आव्हान देतो; तेव्हा पुष्कलही थेट संग्रामात उतरतो. दोघांत वेगवान बाणांची देवाणघेवाण होत द्वंद्व सुरू होते—कुमार व तारक यांच्या युद्धासारखे. पुष्कल आपल्या श्रेष्ठ धनुर्विद्येने रुक्माङ्गदाचा रथ फोडतो; घोडे, सारथी व ध्वज पाडून अखेरीस राजपुत्रालाही भेदतो. रुक्माङ्गद भूमीवर कोसळताच शोकनाद उठतो. यानंतर मंत्रबलयुक्त अस्त्रांचा प्रचंड प्रयोग होतो. एक भयंकर शर रथाला एक योजन दूर ढकलून आकाशमार्गे सूर्यापर्यंत नेतो, तेथे तो दग्ध होतो; दग्ध योद्धा परत येऊन मूर्च्छित पडतो. मग क्रुद्ध वीरमणी स्वतः पुष्कलास भिडायला पुढे सरसावतो आणि पृथ्वी कंपित होते—शत्रुसैन्याच्या मनोबलावर पुष्कलाच्या विजयाचा हा निर्णायक वळणबिंदू ठरतो.
Adhyaya 42
Defeat/Overthrow (Parābhava): Puṣkala’s Battle and the Vīramaṇi Episode
अध्याय ४२ ‘पराभव’ मध्ये अश्वमेधाशी निगडित रणप्रसंग अधिक तीव्र होतो. सैन्ये जमू लागतात आणि हनुमान राजा पुष्कलाकडे पुढे सरसावतात. पुष्कल हनुमानाच्या सामर्थ्याला आव्हान देतो व वीरमणी राजाशी तुलना करून आपला पराक्रम मिरवतो; त्याचवेळी भक्तीचा आश्वासक सूर येतो—रघुनाथाचे स्मरण दुःखसागर आटवते आणि श्रीरामकृपेने दुस्तरही तरता येते। हनुमान उतावळेपण टाळण्याचा उपदेश करून वीरमणीला पराक्रमी व संरक्षित म्हणतात; तरी रथद्वंद्व सुरू होते. क्षत्रियधर्मानुसार वय विरुद्ध बळ, तरुणावर दया, मानमर्यादा—अशा नीतीविचारांमध्ये बाणांची देवाणघेवाण चालते. पुढे पुराणोचित भीषण रणवर्णन—योगिनी, पिशाच, कोल्हे—दिसू लागते. अखेरीस पुष्कलाची युक्ती, धैर्य आणि भक्तिभावयुक्त प्रतिज्ञा प्रभावी ठरते; विरोधी मूर्च्छित होऊन पळ काढतो, आणि भक्तिरसात पुष्कलाचा विजय अधोरेखित होतो।
Adhyaya 43
The Defeat of Śatrughna (and the fall of Puṣkala)
रामाश्वमेधाच्या कथानकात हनुमानाचा वीरसिंह व त्याच्या सहकारी योद्ध्यांशी झालेला सामना पुढे शत्रुघ्नाच्या सैन्यासह महायुद्धात परिवर्तित होतो. या रणात पुष्कल हा प्रमुख वीर म्हणून पुढे येतो; तो शिवगणांशी झुंज देतो आणि नंतर वीरभद्राशी अनेक दिवस अत्यंत घोर, हातोहात युद्ध करीत राहतो. अखेरीस वीरभद्र त्रिशूळाने पुष्कलाचे शिरच्छेदन करतो; त्यामुळे शत्रुघ्नाच्या छावणीत भय व शोक पसरतो. शोकाकुल शत्रुघ्नाला रुद्र स्वतः वचन देऊन संबोधतो; त्यानंतर शत्रुघ्न–शिव यांचा प्रत्यक्ष संग्राम सुरू होतो. दोघांकडून अस्त्रवर्षाव होतो आणि दिव्य प्रेक्षक विस्मित होतात. बाराव्या दिवशी शत्रुघ्न ब्रह्म-नामक अस्त्र सोडतो, ते शिव शांत करतो; मग शत्रुघ्न मूर्च्छित होऊन पडतो. अध्यायाच्या शेवटी हनुमान पुन्हा पुढे येऊन रामस्मरणाने सैन्याला उत्साह देतो.
Adhyaya 44
The Defeat of the Devas (Hanumān’s Clash with Rudra and the Deva-Host)
शेष वत्स्यायनाला रामाश्वमेधाच्या प्रवाहात एक रणप्रसंग सांगतो. हनुमान रुद्र/महेश्वरासमोर उभा राहून रामपक्षावर आक्रमण करणे अधर्माचे आहे, असा आरोप करतो. मग घोर संग्राम होतो—शिळा, त्रिशूळ, शक्ति, गदा यांचे प्रहार-प्रतिप्रहार चालतात; पण हनुमान वारंवार शिवाची आयुधे निष्फळ करतो आणि संकटात हरिचे स्मरण करून अढळ राहतो. अखेरीस संहार नव्हे तर ओळख व स्तुतीने संघर्ष निवळतो; शिव हनुमानाची शौर्यगाथा मान्य करून वर देण्यास सिद्ध होतो. हनुमान वर मागतो—पडलेल्या वीरांचे रक्षण व पुनर्स्थापन, विशेषतः पुष्कल आणि मूर्च्छित शत्रुघ्न यांना जीवनशक्ती मिळावी—तोपर्यंत तो द्रोणगिरीहून संजीवनी औषधी आणायला जातो. तो द्रोण पर्वत उचलून लोकांतरांवरून जातो. पर्वताचे देव-रक्षक त्याला अडवू पाहतात, पण पराभूत होऊन इंद्राकडे वृत्त देतात. इंद्र बृहस्पतीशी सल्लामसलत करून जाणतो की हा हनुमान आहे, ज्याला बळाने जिंकता येत नाही; म्हणून शांतता व प्रसादनाने औषधी मिळवण्याची नीती ठरते.
Adhyaya 45
The Meeting with Śrī Rāma
एक अत्यंत महत्त्वाचे दिव्य ‘पात्र’ हिरावले जाईल या भीतीने इंद्र व्याकुळ होतो. हनुमान हे श्रीरामांच्या कार्यासाठीच प्रवृत्त आहेत हे ओळखून, बृहस्पतीच्या नेतृत्वाखाली देवगण कपिंद्र हनुमानाला नमस्कार करून त्यांना प्रसन्न करतात. हनुमानांच्या उग्र प्रतिज्ञावचनांनंतर देवता जीवनदायी संजीवनी औषधी देतात. हनुमान रणभूमीवर परत येऊन प्रथम पुष्कलाला आणि नंतर शत्रुघ्नाला पुनर्जीवित करतात; येथे सत्यवचन व ब्रह्मचर्य यांचा महिमा सूचित होतो. पुनर्जीवित वीर पुन्हा युद्धात उतरतात आणि अस्त्र-प्रतिअस्त्रांची मालिका तीव्र होते—आग्नेय, वारुण, वायव्य, पर्वतास्त्र, वज्र इत्यादी। शिवाच्या प्रहाराने शत्रुघ्न संकटात सापडल्यावर तो श्रीरामांची शरणागती मागतो. तेव्हा रणांगणात श्रीराम साक्षात प्रकट होतात; युद्धसंकटातून दिव्य सान्निध्याकडे अध्यायाचा केंद्रबिंदू वळतो.
Adhyaya 46
The Departure of the Aśvamedha Horse
या अध्यायात शेष–वात्स्यायन संवादाच्या चौकटीत रामाश्वमेधाचा प्रसंग येतो। श्रीराम येताच शत्रुघ्न त्यांचे स्वागत करतो; हनुमंताच्या सान्निध्यामुळे भक्तिभाव दृढ होतो आणि राम हे भक्तांचे रक्षक आहेत, हे ठसते. पुढे स्तोत्ररूप वर्णनात परमपुरुष प्रकृतीपलीकडे असूनही सृष्टी–स्थिती–प्रलय करतो असे सांगितले जाते; तसेच शिवसमन्वित त्रिकर्म-भावही सूचित होतो. प्रायश्चित्त व कर्मकांडाच्या मर्यादा स्पष्ट करून कथानक समन्वयाकडे वळते. पार्वतीच्या उपदेशातून इशारा दिला आहे की शिव-विष्णू यांच्यात भेद मानणे नरककारक; दोघांचे ऐक्यच परम सत्य. शिव राजा वीरमणी व त्याचे पुत्र यांना पुनर्जीवित करतो, रामचरणी नमस्कार करण्यास सांगतो; राजा राज्यत्याग करतो. अश्वमेधाचा घोडा सोडून त्याचा पाठपुरावा होतो; रत्नरथातून राम अंतर्धान पावतात. अखेरीस या लीलांचे श्रवण संसारदुःख नष्ट करते असे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 47
Recital of the Curse (Cause of the Hayastambha and Release through Kīrtana)
रामाच्या अश्वमेधाचा घोडा हेमकूटाजवळील अत्यंत रम्य वनात पोहोचताच अचानक स्तंभासारखा जड होऊन स्थिर झाला—हयस्तंभ. घोड्याचे रक्षक, पुष्कल आणि पराक्रमी हनुमान यांनीही त्याला हलविण्याचा प्रयत्न केला; पण तो जराही सरकेना. तेव्हा कळले की हा अडथळा केवळ बळाचा नसून, अदृश्य कर्मबंधनाचा आहे. शत्रुघ्नाने मंत्री सुमतीचा सल्ला घेतला. सुमतीने विवेकी ऋषीचा शोध घेऊन कारण विचारावे असे सांगितले. मग ते गंगास्नानाने पवित्र, तप व अग्निहोत्राने तेजस्वी अशा शौनक-मुनींच्या आश्रमात गेले. शत्रुघ्नाने नम्रतेने हयस्तंभाचे कारण विचारले; शौनकांनी पूर्वकथा—तप, गर्व, ऋषिशाप व राक्षसत्वप्राप्ती—उलगडून सांगण्याचे वचन दिले. अध्यायाचा मुख्य संदेश असा की रामकथेचे श्रवण आणि पवित्र कीर्तन शापाचे बळ नष्ट करते; त्यामुळे घोडा मुक्त होऊन पुन्हा धर्ममार्गाने पुढे चालू लागतो.
Adhyaya 48
The Liberation of the Horse (Haya-nirmukti)
या अध्यायात कर्मफळांची गुंतागुंत पाहून झालेल्या विस्मयापासून सुरुवात होऊन पापकर्मे व त्यांच्या परिणामांचे शिस्तबद्ध निरूपण केले आहे. तामिस्र, अंधतामिस्र, रौरव, महाराौरव, कालसूत्र, अवीचि, कुंभिपाक इत्यादी नरक, यमाचे दंडविधान, आणि त्यानंतर नीच योनींतील जन्म तसेच देह/समाजावर दिसणारी ‘खूण’—जी पूर्वपापाची ओळख करून देते—हे सर्व सांगितले आहे. पुढे उपदेश मोक्षमार्गाकडे वळतो—हरि/रामस्तुती ही पाप धुऊन टाकणारी पावन धारा मानली आहे; परंतु हरिनिंदा शुद्धीला अडथळा ठरते. शेवटी राम-अश्वमेध प्रसंगात हनुमान यज्ञाश्वाजवळ रामकथा पठण करतात; त्यातून एका दिव्य सत्त्वाची मुक्ती होते आणि अश्वाची योग्य गती/नियती पुनःस्थापित होते—कथाश्रवणाची मुक्तिदायी शक्ती प्रत्यक्ष दिसते।
Adhyaya 49
King Suratha Captures the Aśvamedha Horse
रामाचा अश्वमेधाचा घोडा अनेक महिने भारतवर्षात फिरत राहतो; रामाच्या पराक्रमामुळे तो सुरक्षित असतो आणि विविध राजे त्याचा सन्मान करतात. तो सुरथाच्या कुण्डला नगरीत येतो—जिथे नित्य तुळशी-अश्वत्थ पूजन, राममंदिरे, सत्यव्रत आणि कलहाचा अभाव यांमुळे ती नगरी आदर्श भक्तिराज्याप्रमाणे वर्णिली आहे. रामदर्शन मिळावे म्हणून राजा सुरथ घोडा पकडण्याचा निर्धार करतो. त्या नगरात यमदूतांना प्रवेश होत नाही; म्हणून यम (अंतक) मुनीवेष घेऊन येतो आणि कर्मफल नश्वर, तर रामभक्तीचे फळ अक्षय—असा वाद उभा करतो. सुरथ रामसेवेतून ढळत नाही; भक्तिविरोधी मताला धारेवर धरून तो परीक्षेत स्थिर राहतो. यम प्रसन्न होऊन वर देतो—रामदर्शनापूर्वी मृत्यू सुरथाला घेणार नाही, आणि राम त्याचे मनोरथ पूर्ण करतील. त्यानंतर सुरथ घोडा हस्तगत करून पुत्र व सेना जमवतो आणि येणाऱ्या संघर्षासाठी सज्ज होतो.
Adhyaya 50
Dialogue of Suratha and the Messengers (Embassy over the Aśvamedha Horse)
रामाच्या अश्वमेध यज्ञकाळात शत्रुघ्नाला कळते की यज्ञाचा अश्व पकडला गेला आहे आणि त्याच्या सैनिकांचा अपमान झाला आहे. क्रोध उसळतो; पण मंत्री सुमती दूत-नीतीची आठवण करून देतात—जिथे बळ अपुरे पडते तिथे दूताचे वचन कार्य साधू शकते। मग शत्रुघ्न वानरराज वालीचा पुत्र अङ्गद/हरिश्वर याला दूत करून जवळच्या कुण्डला नगरीकडे पाठवतो. तेथे धर्मनिष्ठ क्षत्रिय राजा सुरथ राज्य करीत असून तो रामचरणभक्तीत प्रसिद्ध आहे. सभेत दूत आपली ओळख सांगतो; अश्वाच्या प्रश्नावर वाद वाढतो आणि अश्व परत न दिल्यास घोर युद्ध व विनाश होईल अशी चेतावणी दिली जाते। अङ्गद सुरथाचा गर्व उतरवून शत्रुघ्नाचे पराक्रम व वानरांची रामनिष्ठा सांगतो आणि शरणागती व अश्व-प्रत्यर्पणाची मागणी करतो. अध्यायाचा निष्कर्ष असा की रामाप्रती धर्मयुक्त शरणागती हाच श्रेष्ठ उपाय, आणि दूत-संदेशानेच निर्णय शत्रुघ्नापर्यंत पोहोचतो।
Adhyaya 51
The Battle of Suratha’s Sons and the Puṣkala–Campaka Duel
सुरथाच्या आज्ञेने रणांगणात भेरी-शंखांचा निनाद घुमला; रथ-गजांच्या गडगडाटाने सर्वत्र कोलाहल माजला. सुरथ पुत्रांसह प्रचंड सैन्य घेऊन पुढे सरसावला आणि सेनापतींनी पुष्कलसारख्या भयंकर वीरांविरुद्ध लढतींची मांडणी केली. याच वेळी पुष्कल व कम्पक यांचा प्रमुख द्वंद्वसमर सुरू झाला. दोघेही एकमेकांना आव्हान देऊन नाव-परिचय सांगतात आणि भक्तिभावाने आपली ओळखही प्रकट करतात—एक जण स्वतःला रामदास, श्रीरामाचा सेवक म्हणतो. मग तीव्र धनुर्विद्या व अस्त्रयुद्ध घडते; पुष्कल ब्रह्मास्त्र सोडतो, कम्पक त्याचा प्रतिकार करून अखेरीस प्रचंड राम-शस्त्राचा प्रयोग करतो आणि पुष्कलाला बंधनात घेतो. पराभवाने सैन्यात गोंधळ उडताच शत्रुघ्न हनुमानाला (मारुती/पवनोद्भव) पुष्कलाच्या उद्धारासाठी पाठवतो. हनुमान व कम्पक यांचे आकाशात व निकट युद्ध होते; घाव-प्रतिघावांत पडणे-उठणे व उलटफेर घडतात. अध्यायाच्या शेवटी कम्पकाचे अनुचर विलाप करतात आणि पुष्कल कम्पकाच्या फासात बांधलेल्या एका पुरुषाला मुक्त करतो.
Adhyaya 52
Suratha’s Victory (Binding of Hanūmān and Battle with Śatrughna)
चम्पक पडल्यावर शोकाने व्याकुळ असूनही क्रोधाने पेटलेला राजा सुरथ हनुमंताला बोलावून रणांगणात सामोरा जातो. हनुमंत स्वतःला श्रीरामाचा दास सांगतो आणि म्हणतो की बळाने मला खरेच बांधता येत नाही; श्रीराम इच्छितील तर मला मुक्त करतील. मग घनघोर युद्ध होते; हनुमंत अनेक धनुष्ये मोडतो आणि बरेच रथ उद्ध्वस्त करतो. सुरथ महास्त्रांचा प्रयोग करतो—पाशुपतास्त्राने हनुमंत क्षणभर बांधला जातो, पण श्रीराम-स्मरणाने बंध तुटतो; ब्रह्मास्त्र हनुमंत गिळून निष्फळ करतो. अखेरीस सुरथ रामास्त्र सोडतो; ते स्वामीची शक्ती असल्याने हनुमंत त्यानेच बांधला जातो. त्यानंतर पुष्कल सुरथाशी लढून पराभूत होऊन कोसळतो; मग शत्रुघ्न येतो आणि अग्नि-वरुणादी अस्त्र-प्रतिअस्त्र, तसेच मोह-निद्राशर यांची देवाणघेवाण होते. या अध्यायात विजय व रक्षण हे केवळ पराक्रमावर नव्हे, तर श्रीराम-स्मरणावर अवलंबून आहे, हे प्रतिपादित केले आहे।
Adhyaya 53
The Meeting with Raghunātha (Śrī Rāma)
राम-अश्वमेधाच्या प्रसंगात रणांगणावर विस्कळीत झालेल्या सैन्यामध्ये सुग्रीवाचा राजा सुरथाशी सामना होतो. सुरथ तीक्ष्ण बाणांनी प्रत्युत्तर देतो; परंतु सुग्रीव अतिमानवी बळ दाखवून “राम” नावाच्या भयानक अस्त्राने त्याला आघात करून बांधतो आणि नंतर तो श्रीरामाचा सेवक आहे हे ओळखतो. हनुमान व इतरही बांधलेले व पीडित दिसतात; सभेत रघुनाथाचे स्मरणच एकमेव उद्धारक आहे असा उपदेश होतो. समीरज हनुमान अत्यंत भक्तीने रामचंद्रांची प्रार्थना करतो. तेव्हा श्रीराम पुष्पक विमानातून लक्ष्मण, भरत आणि व्यासप्रमुख ऋषींसह तत्काळ येऊन हनुमानाला मुक्त करतात व आपल्या दृष्टिमात्राने पडलेल्या वीरांना पुनर्जीवित करतात. सुरथ साष्टांग नमस्कार करून राज्य अर्पण करू पाहतो; अश्वमेधाच्या घोड्याचे रक्षण करताना क्षत्रियधर्म पाळल्याबद्दल त्याची प्रशंसा करून आशीर्वाद दिला जातो. पुढे शत्रुघ्न व सैन्यासह अश्वमेधयात्रा चालू राहते आणि कथा वाल्मीकीच्या आश्रमाकडे वळते.
Adhyaya 54
The Binding of the Horse by Lava
रामाच्या अश्वमेधयज्ञाच्या वेळी जानकीपुत्र लव ऋषिपुत्रांसह समिधा आणण्यासाठी वनात जातो. तेथे सुवर्णपट्टिकेने चिन्हांकित, दिव्य सुगंधांनी अभिषिक्त, दीक्षित यज्ञाश्व त्याला दिसतो. आश्रमवासी त्याच्या आगमनाचे कारण विचारतात; लव जवळ जाऊन पट्टिकेवरील जाहीरनामा वाचतो—ज्यात सूर्यवंशाची कीर्ती आणि रामाच्या यज्ञाचा हेतू सांगितलेला असतो. यानंतर काहींच्या दर्पयुक्त आव्हानांनी व गर्वोक्तींनी—ज्यात राम व शत्रुघ्न यांचा अवमान होतो—लव संतप्त होतो. ऋषिपुत्रांच्या सावधगिरीकडे दुर्लक्ष करून तो अश्व बांधून ठेवतो. शत्रुघ्नाचे सेवक अश्व सोडवायला येतात; लव बाणांनी प्रहार करून त्यांच्या भुजा छेदतो. ते शत्रुघ्नाला वृत्तांत सांगतात; त्यामुळे अश्वमेधातील पुढील संघर्ष, राजधर्माची मर्यादा आणि तरुण क्षत्रिय-पराक्रमाची कसोटी, उभी राहते.
Adhyaya 55
The Examination of Spies (Testing Public Opinion of Rāma)
या अध्यायात प्रथम सीतेच्या परित्यागाचे कारण आणि पुढे तिच्या पुत्रांची गती याविषयी प्रश्न येतो. त्यानंतर शेष अयोध्येतील श्रीरामांच्या धर्मनिष्ठ राज्यकारभाराचे वर्णन करतात. सीतेचे गर्भधारण सांगितले जाते; घरात राम तिचा दोहद विचारतात तेव्हा ती तपस्विनी स्त्रियांचे दर्शन व पूजन करण्याची इच्छा व्यक्त करते. त्याच रात्री प्रजेचे मत जाणून घेण्यासाठी राम गुप्तहेर पाठवतात. ते अनेक घरांत स्त्री-पुरुषांना रामाचे देवत्व, पुण्य आणि रक्षणकर्ता राजा म्हणून स्तुती करताना ऐकतात; स्तनपान, प्रेमक्रीडा, फासे खेळणे अशा साध्या कृतींमध्येही राम-स्मरण गुंफलेले दिसते. परंतु एका धोब्याचे कठोर वचन—परगृहात राहिलेल्या पत्नीला स्वीकारू नये—हे लोकचर्चेचे ठिणगी ठरते. रामांच्या आज्ञेमुळे गुप्तहेर हिंसा करत नाहीत आणि त्या दुष्ट वचनाची वार्ता न देण्याचा निर्णय घेतात.
Adhyaya 56
Bharata’s Counsel (Bharatavākya)
प्रातःकर्मे व सभेचे कार्य आटोपून राघव राजा एकांतात जाऊन छद्मवेषातील गुप्तहेरांकडून प्रजेची मते ऐकतो. पाच हेर त्याची कीर्ती व पराक्रम यांचे स्तवन करतात; सहावा मात्र संकोचाने कारागिरांतील चर्चा सांगतो—एक धोबी म्हणतो की राक्षसाच्या घरात राहून आलेल्या सीतेला रामाने स्वीकारले, म्हणून तोही आपल्या पत्नीला ठेवणार नाही. हे ऐकून राम शोकाने मूर्छित होतो. शुद्धीवर येताच तो भरताला बोलावतो. भरत अग्निपरीक्षा, लंकेत सीतेची अबाधित मर्यादा आणि ब्रह्मदेवाच्या प्रमाणवचनाचा आधार देऊन सीतेची शुद्धता ठामपणे सांगतो. तरीही राम लोकापवादाच्या भीतीने, राजधर्म व प्रतिष्ठेचा भार मानून, सीता निर्दोष आहे हे जाणूनही तिच्या त्यागाचा कठोर निर्णय घेतो.
Adhyaya 57
Sītā and the Parrot Pair: Prophecy of Rāma, Rāma’s Form, and the Curse Causing Separation
या अध्यायात वात्स्यायन विचारतो की भगवंताने जानकीचे वचन प्रकट होणे व त्याचा पाठ कसा घडविला. शेष/अनंत उत्तर देताना कथा मिथिलेत जनक राजाच्या काळात नेतो आणि सीतेचा भूमिजा अवतार, तिचे नामकरण इत्यादी प्रसंग सांगतो. पुढे सीतेला दिव्य शुक-युग्म भेटते. त्यांच्या वाणीमध्ये भविष्यवाणी आहे—रामाचा भावी राज्याभिषेक, सीतेची ओळख, आणि पुढे वाल्मीकीच्या आश्रमात रामायणाचे पठण होणार हे. ते रामाची वंशपरंपरा व भावंडांचा परिचय देतात, तसेच रामाच्या मंगलमय, तेजस्वी स्वरूपाचे भक्तिभावाने वर्णन करून सांगतात की शब्दांनी त्याची महिमा पूर्ण व्यक्त होत नाही. सीता शुकीला थांबविते तेव्हा विरह, शोक व क्रोध वाढून शाप निघतो; तोच पुढे राम-सीता-वियोगाचा पुराणोक्त कारणभाव ठरतो. शेवटी वाणीचा दोष व क्रोध यांमुळे होणाऱ्या अनर्थांविषयी बोध दिला आहे.
Adhyaya 58
Janaki’s Vision of the Ganga (Gaṅgā-Darśana and the Prelude to Abandonment)
या अध्यायात सीतेविषयी लोकापवाद उठतो—नीचजन/धोब्याच्या कथनामुळे राज्यात निंदा पसरते. हे ऐकून रामाचे बंधू शोकाने व्याकुळ होऊन मूर्च्छितप्राय होतात. शत्रुघ्न जानकीची निष्कलंकता ठामपणे मांडतो आणि गंगेच्या सर्वपावनतेचे उदाहरण देऊन म्हणतो—जशी गंगा सर्वांना शुद्ध करते, तशी सीताही सर्वथा निर्दोष आहे; म्हणून तिचा त्याग करू नये. परंतु राम लोकनिंदेपासून दूर राहून निर्मळ कीर्ती राखण्याचा निश्चय करतो. तो लक्ष्मणाला आज्ञा देतो—गर्भवती सीतेची इच्छा पूर्ण करण्याच्या बहाण्याने तपस्विनींच्या दर्शनासाठी तिला वनात ने आणि तेथेच तिला सोडून ये. लक्ष्मण अंतःकरणाने तुटला तरी आज्ञापालन करतो. रथ निघताना अशुभ शकुन दिसतात—डोळा फडफडणे, अमंगल पशुपक्षी, पक्ष्यांचा मार्ग बदलणे. अखेरीस सीतेला जाह्नवी गंगेचे दर्शन होते—दिव्य पावनकर्त्री म्हणून—आणि लक्ष्मण तिला उतरायला सांगतो; येथेच राजाज्ञा व वनवास यांतील सीमा उघड होते.
Adhyaya 59
The Origin Narrative of Kuśa and Lava (Sītā’s Exile and Vālmīki’s Refuge)
रामाच्या आज्ञेने सौमित्री लक्ष्मण सीतेला जाह्नवी (गंगा) ओलांडून भयाण अरण्यात घेऊन जातो. काट्यांच्या जखमा, दावानल, हिंस्त्र पशू आणि अशुभ पक्ष्यांचे आवाज—हे सर्व सीतेच्या अंतःकरणातील धक्का व शोक यांचे जणू बाह्य रूप बनते. सीता लक्ष्मणाला सत्य विचारते; त्यागाचे कारण कळताच ती वारंवार मूर्च्छित होते आणि लोकापवादाचा अन्याय व रामाच्या दिसणाऱ्या विसंगतीवर करुण विलाप करते. तिचा आक्रोश ऐकून महर्षी वाल्मीकी शिष्यांसह येतात, तिला धीर देतात आणि जनकांचे आध्यात्मिक गुरू असल्याचे सांगून आश्रमात आश्रय देतात. तेथे सीता रामभक्तीत स्थिर राहून तपस्विनीप्रमाणे जीवन जगते व कालांतराने दोन पुत्रांना जन्म देते. वाल्मीकी त्यांचे संस्कार करतात; कुश व लव या पवित्र गवताच्या संयोगामुळे त्यांना कुश आणि लव अशी नावे मिळतात, आणि पुढे ते वेद, धनुर्वेद व रामायणाच्या अध्ययनात प्रशिक्षित होतात.
Adhyaya 60
Defeat of the Army and the Death of the Commander Kāla-jit
शेष–वात्स्यायन संवादाच्या चौकटीत या अध्यायात लव या बालकाने अश्वमेधाचा घोडा पकडल्यानंतर संघर्ष कसा वाढतो ते वर्णिले आहे. आधीच्या पराभवांनी हादरलेली शत्रुघ्नाची सेना सेनापती कालजित यांच्या नेतृत्वाखाली पुढे सरकते. कालजित लवाजवळ कधी सौम्य बोलून, कधी आश्चर्य व्यक्त करून येतो; बालकात दैवी संकेत दिसूनही युद्ध टाळत नाही. वाल्मीकींच्या स्मरणाने व जानकीच्या कृपेने समर्थ झालेला लव अद्वितीय पराक्रम दाखवतो—तो शस्त्रे मोडतो, घोडे-हत्ती निष्प्रभ करतो आणि अखेरीस कालजिताचा वध करतो. त्यामुळे सैन्यात घबराट पसरून पळापळ होते; उरलेले सैनिक शत्रुघ्नाला वृत्तांत सांगतात. ‘काळजित’ म्हणून प्रसिद्ध सेनापती एका बालकाकडून कसा पडला, असा प्रश्न शत्रुघ्न क्रोध व अविश्वासाने करीत पुढील निर्णयासाठी सिद्ध होतो.
Adhyaya 61
The Fall (Feigning/Collapse) of Hanumān
राम-अश्वमेधाच्या कथानकात शत्रुघ्न यज्ञाचा अश्व कोणी धरला हे शोधू लागतात. ते वाल्मीकीच्या आश्रमप्रदेशाजवळ येतात, जिथे क्षत्रियांची उपस्थिती अनुचित मानली आहे. तेथे लव निर्भयपणे पुढे येऊन संयुक्त सैन्याचा सामना करतो; प्रचंड बाणवृष्टी करून बहुवलयी व्यूह भेदून टाकतो. पुष्कल लवाला आव्हान देतो व रथ देऊ करतो; पण लव धर्मस्मरण करून तो नाकारतो—युद्धासाठी दान घेणे पाप व क्षत्रियधर्मविरुद्ध आहे असे तो सांगतो. मग तो पुष्कलाचा रथ फोडून त्याला पराभूत करतो. यानंतर मारुती हनुमान वृक्ष-शिळा उचलून आक्रमण करीत रणात उतरतो; परंतु लवाच्या तीक्ष्ण बाणांनी तो रोखला जातो आणि अखेरीस कोसळतो—वरदानामुळे आलेली मूर्च्छा किंवा कपटपतन असे याचे अर्थ सांगितले आहेत. अध्यायाचा उपसंहार ‘हनुमानाचे पतन’ या नावाने होतो।
Adhyaya 62
Lava’s Fainting (The Battle with Śatrughna in the Aśvamedha Cycle)
पाताळखण्डातील रामाश्वमेधप्रसंगात रणवर्णन पुढे सरकते. मारुती (हनुमान) मूर्च्छित झाल्याचे कळताच शत्रुघ्न व्याकुळ होतो आणि मग बालक असूनही रामासारख्या तेजाने उजळलेल्या लवाशी समोरासमोर येतो. दोघांत आव्हान, ओळख-विचारणा आणि युद्धनिश्चयाचा संवाद होतो. यानंतर दीर्घ धनुर्विद्येचा संग्राम सुरू होतो. लवाचे अक्षय शर-पिंजरे आकाश-पृथ्वी व्यापतात, तर शत्रुघ्न प्रचंड बाणवृष्टी छेदून प्रत्युत्तर देतो. लव वारंवार शत्रुघ्नाचे धनुष्य मोडतो आणि रथही निष्क्रिय करतो. तेव्हा सुरथ, विमल, वीरमणी, सुमद, रिपुताप इत्यादी सहकारी राजे अन्यायाने लवाला घेरतात; पण लव दहा-दहा बाणांनी सर्वांना रोखतो. अखेर शत्रुघ्न शुद्धीवर येऊन गर्वाने भयंकर अस्त्र सोडतो. कुशाचे स्मरण करत असतानाच लव कालासारख्या बाणाने आहत होऊन अचानक मूर्च्छित पडतो—हाच अध्यायाचा शिखरबिंदू, ज्यातून पुढील ओळख-प्रसंग व अश्वमेध-संघर्षाची कथा वळण घेते.
Adhyaya 63
Śatrughna’s Fainting (The Victory of Kuśa)
रामाच्या अश्वमेध-परिक्रमेत युद्धात लव मूर्च्छित होऊन पकडला गेला. व्याकुळ बालिकांनी ही वार्ता सीतेला सांगितली; ‘राजाने बालकाशी युद्ध करणे अन्याय’ असे म्हणत ती विलाप करू लागली आणि शोकाने मूर्च्छित झाली. उज्जयिनीला जाऊन महाकाळाचे पूजन करून परतलेल्या कुशाला लवाच्या बंदीची बातमी कळताच त्याने मुक्तीची प्रतिज्ञा केली. सीतेने त्याला आशीर्वाद देऊन दिव्य अस्त्रे दिली आणि रणभूमीकडे पाठवले. दोन्ही भावांनी सैन्याला विरुद्ध दिशांनी पळवून लावले. तेव्हा शत्रुघ्न कुशासमोर उभा राहून त्याची ओळख विचारतो; सीतेचा पुत्र आहे हे कळूनही तो युद्ध करतो. अग्नास्त्रावर वर्षास्त्र, वायूवर पर्वतास्त्र, वज्र आणि नारायणास्त्रापर्यंत अस्त्र-प्रत्यस्त्रांचा घोर संग्राम होतो. अखेरीस कुश ‘तीन बाणांनी शत्रुघ्नाला पाडीन’ अशी शपथ घेऊन प्रहार करतो आणि शत्रुघ्न भूमीवर कोसळतो. म्हणून हा अध्याय ‘कुशजय’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Adhyaya 64
Sainyajīvana — The Life/Conduct (and Revival) of the Army
शेष–वात्स्यायन संवादाच्या चौकटीत या अध्यायात अश्वमेध-क्षेत्रातील युद्ध अधिकच उग्र होते. सुरथ कुशावर चाल करून येतो; पण कुश त्याला पाडतो. हनुमान कुशाशी सामना करतात; भयंकर अस्त्राघाताने ते मूर्च्छित होतात. नंतर सुग्रीव हल्ला करतात, परंतु कुशाच्या वरुण-पाशाने ते बांधले जातात. लव अनेक योद्ध्यांना पराभूत करून कुशाशी येऊन मिळतो. दोघे भाऊ मुकुट व अलंकार गोळा करून बांधलेले हनुमान व सुग्रीव यांना आश्रमाकडे नेतात. सीता/जानकी बंदिवानांना पाहून स्मित करते व त्यांची मुक्तता करण्यास सांगते, तसेच रामाच्या यज्ञ-अश्वाचे अपहरण निंद्य आहे असे म्हणते. कुश-लव क्षत्रिय-धर्म व आज्ञापालन यांचा आधार देऊन आपले कृत्य समर्थित करतात आणि मग बंदिवान व अश्व यांना सोडून देतात. शेवटी रामभक्तीवर आधारलेल्या सत्यकर्माने राजाचे प्राण रक्षण होतात आणि केवळ पराक्रमापेक्षा भक्तीची श्रेष्ठता प्रतिपादित होते.
Adhyaya 65
Sumati’s Report (Account of the Horse’s Wanderings and Return)
युद्धात शत्रुघ्न मूर्च्छित झाल्याने आणि सैन्यात गोंधळ माजल्याने, करुणेने यज्ञाश्व परत दिला जातो, जेणेकरून अश्वमेध यज्ञ निर्विघ्न पूर्ण होईल. त्यानंतर सर्वजण रामाकडे परत निघतात; सरयूतीरी राजकीय मिरवणूक, उत्सवाची तयारी, मंडप, वेदपठण आणि अतिथिसत्कारासाठी अन्न-पान्याची विपुल व्यवस्था यांचे वर्णन येते. राम शत्रुघ्नाशी भावपूर्ण पुनर्मिलन करतात आणि पुष्कल तसेच सहकारी राजांचा यथोचित सन्मान करतात. पुढे ते मंत्री सुमतीला विचारतात—अश्व कोणत्या मार्गाने गेला आणि कोणकोणत्या राजांशी सामना झाला. सुमती नम्रतेने क्रमवार अहवाल सुरू करतो—अश्वाची यात्रा, राजांचे शरणागती, अहिच्छत्राचा प्रसंग, सुभाहूच्या नगरीतील घटना, रेवा-सरोवराजवळ मोहनास्त्राची प्राप्ती, देवपुराचे वृत्त; आणि शेवटी वाल्मीकि-आश्रमात रामसदृश एका युवकाने अश्व पकडून सैन्याचा पराभव करून नंतर तो परत दिला—ही कथा।
Adhyaya 66
The Recitation of the Ramayana
या अध्यायात सांगितले आहे की सीतेच्या वनत्यागानंतर वाल्मीकींच्या आश्रमात वाढलेले कुश व लव वेदाध्ययन, धनुर्विद्या आणि संगीत यांत निष्णात होऊन रामायणगायनामुळे सर्वत्र प्रसिद्ध होतात. त्यांच्या मधुर गायनाने वरुण व लोकपालही मोहित होतात आणि सीतेच्या पावित्र्याचे धर्माधिष्ठित समर्थन करून तिचे पुनर्स्थापन व्हावे अशी विनंती करतात. वाल्मीकींच्या आज्ञेने श्रीराम लक्ष्मणाला सीता व दोन्ही पुत्रांना आणण्यासाठी पाठवतात. लक्ष्मण पश्चात्तापाने व्याकुळ होऊन आश्रमात येतात; सीता दुःख असूनही सत्यनिष्ठा व मर्यादा राखते—पुत्रांना पित्याच्या सन्मानासाठी पाठवते, पण स्वतः तपश्चर्येत स्थिर राहण्याचा संकल्प करते. राजसभेत दोघे बालक रामायण गातात; राम त्यांना ओळखतात. पुढे वात्स्यायन विचारतो की वाल्मीकींनी रामायण कधी व का रचले—आणि क्रौंच-पक्ष्याच्या प्रसंगातून ब्रह्मा/सरस्वतीच्या प्रेरणेची कथा सुरू होते.
Adhyaya 67
Commencement of Rāma’s Aśvamedha Sacrifice
या अध्यायात श्रीरामांच्या अश्वमेधयज्ञाचा विधिपूर्वक विस्तार सांगितला आहे. सौमित्री लक्ष्मण वाल्मीकीच्या आश्रमातून सीतेला घेऊन अयोध्येत आणतात; सीता समेट स्वीकारून राजमातांकडून आशीर्वाद घेते आणि रामासह यज्ञमंडपात विराजमान होते. नगर आनंदित होते, ऋषी व राजे यज्ञसभेत जमतात. वसिष्ठ सांगतात की ब्राह्मणपूजा व दान यांमुळे यज्ञ पूर्ण होतो. तेव्हा राम अगस्त्य, व्यास, च्यवन इत्यादी महर्षींना सुवर्ण, वस्त्रे, गायी आदींच्या महादानांनी सन्मानित करतात; सर्वजण यज्ञसिद्धीची प्रशंसा करतात. यज्ञकाळी दीक्षित शस्त्राच्या स्पर्शाने अश्वातून तेजस्वी देव प्रकट होतो. तो आपल्या पूर्वजन्मातील कपट, दुर्वासांच्या शापाने पशुरूप प्राप्ती आणि रामस्पर्शाने मुक्ती यांचा वृत्तांत सांगतो. शेवटी हरि/रामस्मरणाचे अद्भुत तारक सामर्थ्य प्रतिपादित होते—भक्ती अपूर्ण असली तरी स्मरण उद्धार करते; मग वसिष्ठ कापूर मागवून देवतांना आवाहन करून आहुतीची परंपरा चालू ठेवतात.
Adhyaya 68
Description of the Merit of Hearing and Reciting (Rāma-kathā)
या अध्यायात राम-अश्वमेध यज्ञकथेचा समारोप सांगितला आहे. देवसन्निधी असली तरी विधिपूर्वक आहुती, ब्राह्मणांना दान आणि सरयूतीरी अवभृथ-स्नान करून यज्ञाची पूर्णता ठरवली जाते. वसिष्ठ अंतिम कर्मांचे निर्देश देतात व लोकांना आशीर्वाद देतात; राम सीता, ऋषी, राजे आणि उत्सवसमूहासह सरयूत स्नान करून महोत्सवी वैभवात गौरविला जातो। यानंतर फलश्रुती—रामकथेचे श्रवण व पठण केल्याने ब्रह्महत्या इत्यादी महापापही नष्ट होतात. पुत्र, धन, आरोग्य, समृद्धी, मुक्ती व परमधामप्राप्ती होते. गोदान, वस्त्रदान, अन्नदान, गुरुसन्मान तसेच राम-सीतेच्या सुवर्णप्रतिमेचे दान हे पुण्य दृढ करणारे म्हणून सांगितले आहे।
Adhyaya 69
The Greatness of Vṛndāvana: Gokula as a Thousand-Petalled Lotus and the Sacred Map of Vraja
ऋषी कृष्णाचे परम माहात्म्य ऐकू इच्छितात; तेव्हा सूत शिव–पार्वतींच्या अंतःसंवादाचा प्रसंग सांगतो. पार्वती महादेवांना विचारते—श्रीकृष्णाला सर्वाधिक प्रिय व सर्वोच्च धाम कोणते? शिव सांगतात की वृन्दावन/गोकुळ हेच परम गूढ धाम आहे, ब्रह्मांडाच्या आवरणापलीकडे असलेले; वैकुंठादी लोक त्याचे केवळ अंशप्रतिबिंब आहेत. यानंतर मथुरा व व्रजभूमीचे पवित्र नकाशे कमलरचनेत मांडले जाते—सहस्रदल कमळ, त्याची कर्णिका/सिंहासन-प्रतिमा, आणि दिशानुसार मांडलेल्या पाकळ्यांमध्ये लीलास्थाने, सिद्धपीठे व तीर्थे यांचा क्रमवार निर्देश. यमुनेच्या दोन्ही तीरांवरील बारा वने विभागून वर्णिली आहेत. अखेरीस धामाचे परमानंदस्वरूप, मंत्र-योगाने गोविंदाच्या दिव्य रूपाचे दर्शन, तसेच ‘धूळीस्पर्श’मात्रानेही मोक्ष देणारी महिमा सांगितली जाते; आणि राधा ही कृष्णाची आद्य प्रिया पराशक्ती म्हणून सर्वोच्च ठरविली जाते।
Adhyaya 70
Description of Govinda’s Divine Assembly: Rādhā, Attendants, Vyūhas, and Mantra-Bhakti
या अध्यायात गोविंदाच्या दिव्य धामातील सभेचे दर्शन वर्णिले आहे. गोविंद राधेसह सिंहासनावर विराजमान असून ललिता इत्यादी प्रमुख शक्तिरूप सेविका प्रकृती-तत्त्वाशी जोडल्या आहेत; राधिकेला मूल-प्रकृती म्हणून प्रतिपादन केले आहे. दिशाद्वारे व परिकरांत सख्यांचे समूह, असंख्य गोपी व दिव्य स्त्रिया कृष्ण-विरहाने व्याकुळ असूनही प्रेमरसात तल्लीन दिसतात। पुढे सुवर्णमय मंडप, प्राकार, उद्याने, कल्पवृक्ष इत्यादींनी युक्त मंदिरसदृश विश्वरचनेचे चित्रण येते. नंतर वासुदेव व अन्य व्यूहस्वरूपे त्यांच्या सहचारिणी देव्यांसह प्रकट होतात आणि शुद्ध-सत्त्वमय वैष्णव श्रेष्ठांची उपस्थिती सांगितली आहे. शेवटी अंतर्मुख भक्ती व ‘मंत्रचूडामणी’ हा मंत्रांचा जनक/जननी स्रोत असल्याचा उपदेश देऊन, पठण-श्रवण करणाऱ्यांना गोविंदप्रेमाचा परम आनंद फलरूपाने घोषित केला आहे।
Adhyaya 71
The Greatness of Śrī Rādhā and Kṛṣṇa
पार्वतीच्या प्रश्नामुळे प्रेरित होऊन महादेव एक उपकथा सांगतात. कृष्णावताराचे वृत्त कळताच नारद गोकुळात येतात; बालकृष्णाचे दर्शन आणि व्रजवासीयांची निर्मळ भक्ती पाहून ते हर्षित होतात. मग ते गोपांच्या घरांत लक्ष्मीची लीला-प्रकटता शोधू लागतात. भानूच्या घरी त्यांना एक विलक्षण स्त्री-तत्त्व जाणवते आणि ते दीर्घ स्तुती करतात—तिला शक्ती, महामाया आणि हरिप्रिया म्हणून गौरवून, विश्वशक्ती व व्रजरसाची मधुरता यांचा संगम दर्शवितात. पुढे ती कन्या मनोहर यौवनरूप धारण करते; सख्या नारदांना गोवर्धनाजवळ कुसुमसरोवराच्या समीप अशोकलतेखाली मध्यरात्रीच्या भेटीचे संकेत देतात. तेथे अशोकमालिनी वसंतोत्सवातील हरिपूजेचे वर्णन करून हरिभक्तीचा मार्ग सांगते आणि हरिप्रियाच्या गूढ रहस्याकडे नारदांना अंतर्मुख करते. भक्ति व दर्शन हे अत्यंत दुर्लभ असून केवळ कृपेनेच प्राप्त होतात, असे ती प्रतिपादन करते.
Adhyaya 72
Gopāla-vidyā and Vraja-bhakti: Ascetics, Mantras, and Rebirth among the Gopīs
या अध्यायात महादेव पार्वतीला गोपाल-विद्येचे रहस्य आणि व्रज-भक्तीची महती सांगतो. उग्रतपा, सत्यतपा, हरिधाम, जाबाळी इत्यादी तपस्वी कृष्ण-मंत्रांचा जप करीत काम-बीजाच्या संयोगाने सिद्धी, दर्शन व स्वप्नरूप दिव्य भेट प्राप्त करतात; अखेरीस गोकुळ/नंदवनात गोपी किंवा गोपींचे सेवक-स्वरूप म्हणून पुनर्जन्म मिळवितात। दहा, पंधरा, अठरा, वीस व पंचवीस अक्षरी मंत्रजप आणि वृंदावनकेंद्रित ध्यान यांचे वर्णन येते—रासलीला, वेणुनाद, पीतांबर, वैजयंतीमाळा इत्यादी दिव्य प्रतिमांसह। सुनंदा, भद्रा, रंगवेणी अशा गोपींच्या प्रसंगांतून व्रजसेवेचा प्रेममय मार्ग दृढ होतो। एक निर्णायक उपदेशात ‘मी ब्रह्मविद्या’ असे सांगणारी एक तपस्विनी बाळा मान्य करते की कृष्णावरील प्रेमभक्तीशिवाय ज्ञान अपूर्ण आहे; ती पूजाविधी व साधनाप्रकार शिकवते। शेवटी पुण्यश्रवा व त्याच्या पुत्राला शिवकृपेने गोपाल-विद्या प्राप्त होते आणि ज्योतिर्मय वृंदावन-द्वीपाचे मानक ध्यान सांगितले जाते। फलश्रुतीत या अध्यायपाठाने वासुदेवधामप्राप्ती व मोक्ष लाभतो असे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 73
Narration of the Glory of Vṛndāvana and the Sacred Places Beginning with Mathurā
या अध्यायात आरंभी ‘देवांनाही मोह होतो’ असे सांगून रहस्योपदेशाची परंपरा उलगडली आहे. भक्त राजा अंबरीष बदरी-आश्रमात ऋषींकडे जाऊन विष्णुधर्म विचारतो. तेथे ब्रह्माचे स्वरूप सच्चिदानंद म्हणून निरूपित होते आणि ‘मनाची परम गती’ हा अत्यंत गूढ विषय म्हणून सांगितला जातो. तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन श्रीहरी भक्ताला दर्शन देतात; मग व्रजाचे दिव्य दर्शन घडते—वृंदावनातील कदंबकुंज, गोपालरूप बालकृष्ण, यमुना, गोवर्धन आणि गोपी. यानंतर व्रजतत्त्वांचे प्रतीकार्थ स्पष्ट केले आहेत; गोपींना वेद-ऋचा यांसारखे मानले आहे. यज्ञातील अनादर/अवमान यामुळे होणाऱ्या कर्मफलाचा नैतिक-कारणक प्रसंगही येतो. शेवटी मथुरामाहात्म्य विस्ताराने सांगून हे ठसवले आहे की हरिभक्तीसोबत शिवाचा, विशेषतः भूतेश्वराचा, सन्मान आवश्यक आहे. श्रवण-पठनाची फलश्रुती म्हणून मोक्षप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे।
Adhyaya 74
Arjuni’s Entreaty: The Secret Vision of the Supreme Abode and Devī-mediated Access to Kṛṣṇa-līlā
या अध्यायात गोविंदाच्या परम क्रीडाधामाचे गूढ बहुपर्यायी कथनरूपाने उलगडते. प्रश्नकर्ता विचारतो—ज्या धामात गोविंद गोपींसह नित्य विहार करतो ते कुठे व कसे आहे; परंतु ते ब्रह्मा व देवांनाही अदृश्य असून केवळ वर्णनाने नव्हे, प्रत्यक्ष अनुभूतीनेच जाणावे असे प्रतिपादन होते. नम्र झालेला अर्जुन त्या दर्शनाचीच याचना करतो. देवी त्रिपुरसुंदरी/परमेश्वरी येथे मध्यस्थ अधिकारिणी ठरते. अर्जुन तीर्थस्नान, न्यास, मुद्रा, मंत्रजप व पुरश्चरणसदृश साधना करून ‘परम विद्या’ प्राप्त करतो; देवी त्याला गोलोकापेक्षाही उच्च अशा नित्य वृंदावनात नेते, जिथे अखंड रासलीला चालू असते. भगवंताच्या मायेमुळे अर्जुन ‘अर्जुनी’ असा सखीभावाचा कन्यारूप धारण करतो; व्रजसख्या त्याला स्वीकारून नाम-गट सांगतात व गोकुलनाथ-संबंधी मंत्र-व्रत-विधी शिकवतात. अखेरीस तो गुप्तरीत्या कृष्णलीलेत सहभागी होतो व गोपनीयतेची प्रतिज्ञा पुनः करतो; या अध्यायाचे श्रवण-पठन हरिभक्तीत रती उत्पन्न करते असे फलश्रुतीत सांगितले आहे।
Adhyaya 75
The Glory and Secret Theology of Vṛndāvana (in the context of Nārada’s supplication)
पार्वती शंकरांना विचारते—वृंदावनाचे गूढ रहस्य ऐकून नारदांना ‘खरे स्वरूप’ कसे प्राप्त झाले? शिव रहस्य-परंपरा सांगतात—ब्रह्मा श्रीकृष्णांकडे जाऊन ‘बत्तीस वने’ असलेल्या वृंदारण्याविषयी विचारतात; तेथे जीव साक्षात् दिव्यभावाने वास करतात आणि तेथे देहत्याग केल्यास कृष्ण-सान्निध्य मिळते. पुढे नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषींना नारदांचा उपदेश, तसेच गौतम ऋषींशी झालेला प्रसंग येतो. महाविष्णूच्या आज्ञेने नारद अमृत-सरोवरात स्नान करून स्त्रीरूप धारण करतात व धाम-सेवेच्या अंतरंग भावात प्रवेश करतात; ललिता-देवी कृष्णलीलेतील पुरुष-स्त्री तत्त्वांची अभिन्नता/अतिशय एकता उलगडते. हे रहस्य अयोग्यांना सांगणे निषिद्ध—उल्लंघन केल्यास अपराध व शाप; आणि या अध्यायाच्या श्रवण-पठनाने परम प्राप्ती होते असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 76
The Liberation of Vraja (Vṛndāvana Māhātmya: Kṛṣṇa grants Vaikuṇṭha to Nanda’s Vraja)
शिशुपालाच्या वधानंतर दंतवक्त्र मथुरेत येऊन श्रीकृष्णाशी युद्ध करतो. भगवान वासुदेव त्याचा रणांगणात वध करून यमुना ओलांडतात व नंदाच्या व्रजात परत येतात. तेथे माता-पिता व ज्येष्ठांना नमस्कार करून त्यांना धीर देतात, वस्त्रे व अलंकार वाटतात आणि कालिंदीच्या रम्य तीरावर गोपींसह तीन रात्र क्रीडा करतात. श्रीकृष्णकृपेने नंद, सर्व व्रजवासी कुटुंबांसह, तसेच पशूही दिव्यरूप धारण करून विमानांत आरूढ होतात व वैकुंठधाम प्राप्त करतात. नंतर भगवान द्वारावतीत प्रवेश करतात; यदुवंशीय व पार्षद त्यांची नित्य पूजा करतात आणि ते राण्यांसह राजसी-दिव्य लीला अनुभवतात. अध्यायाचा शेवट मोक्षप्रधान आहे—व्रज व द्वारकेतील जनांना परमपदात प्रतिष्ठित करून श्रीकृष्ण सर्वांसाठी उपदेश आरंभित करतात.
Adhyaya 77
Description of the Form of Śrī Kṛṣṇa (Vṛndāvana Vision and Rādhā’s Manifestations)
पार्वती महादेवांना दिव्य नामे, त्यांचे अर्थ, ईश्वराचे स्वरूप आणि पवित्र धामांची महिमा सविस्तर सांगण्याची विनंती करते. प्रारंभी अंतःसंवादासारखा प्रश्नही येतो—विष्णूचे परम धाम, हरीचे व्यूह आणि निर्वाणाचे तत्त्व काय. तेव्हा ईश्वर वृंदावनाचे रहस्य उलगडतात—ते परमानंदाचे वन आहे; तेथे श्रीकृष्ण रत्नवैभवाने उजळलेल्या सिंहासनावर विराजमान, गोपींनी वेढलेले, उत्सव-आनंदाने भरलेले दिसतात. यानंतर अध्याय कृष्णतत्त्वाचे गूढ रूप मांडतो—कृष्ण गुणातीत आहेत; त्यांचा देह जड नाही, नित्य व अविनाशी आहे; त्यांचे स्वरूप अपरिमेय आहे. राधा वृंदावनेश्वरी तसेच प्रधान-शक्ती म्हणून प्रकट होते; तिची अनेक नावे व विविध प्राकट्य वृंदावन, द्वारका, वाराणसी, पुरुषोत्तम-क्षेत्र इत्यादी तीर्थ-नगरांत वर्णिली आहेत. शेवटी ध्यान-उपदेश देऊन सांगितले आहे की स्मरण, नामस्मरण/जप आणि मनाला आनंद देणाऱ्या गीत-कीर्तनाने शुद्ध प्रेम (प्रेम) जागृत होते.
Adhyaya 78
Determination and Worship of Śālagrāma (Vaiṣṇava Purifications and Fivefold Pūjā)
या अध्यायात पार्वती वैष्णवांना संसारसागर तरून जाण्यास जो धर्म उपकारक ठरतो तो विचारते. ईश्वर वैष्णव-शुद्धीचे स्वरूप सांगतात—भक्ती हीच घर, देह, वाणी व इंद्रिये यांची खरी शुद्धी आहे; प्रदक्षिणा, पादप्रक्षालन, पुष्पसंग्रह, नामकीर्तन तसेच हरिलीलांचे व उत्सवांचे श्रवण-दर्शन यांद्वारे पावित्र्य वाढते. पुढे पूजेला पाच अंगांनी मांडले आहे—अभिगमन (देवालयगमन, स्वच्छता व मार्जन), उपादान (पूजासाहित्य संकलन), योग (अंतर्मन ध्यान), स्वाध्याय (अर्थासहित जप, स्तोत्र व संकीर्तन), आणि इज्या (विधिवत अर्चना). नंतर शालग्रामपूजेचे विधान—आयुधक्रमानुसार केशव, नारायण, माधव, गोविंद इत्यादी नामनिर्णय, नमस्कारविधी, शिळेवरील चिन्हांवरून व्यूह/अवतारलक्षण ओळख, सहाय्यक देवतास्थापना, आणि शेवटी पुरुषार्थप्राप्तीचे फल सांगितले आहे.
Adhyaya 79
Determination of Tilaka and Associated Vaiṣṇava Practices (Śālagrāma, Tīrtha, Etiquette, and Offerings)
या अध्यायात शालग्राम-शिला, पूजासामग्री, मण्डल व मूर्ती यांमध्ये हरि साक्षात् प्रकट होतो—हे तत्त्व सांगितले आहे. गंडकी-तीर्थातील शालग्राम-माहात्म्य आणि द्वारावती/द्वारकेची पवित्रता वर्णून तेथे स्नान-दान-पूजेमुळे पुण्य अनेकपटींनी वाढते व मोक्षप्राप्ती होते असे प्रतिपादन केले आहे. शालग्रामाचा खरेदी-विक्रीसारखा व्यवहार निषिद्ध मानला आहे. पुढे वैष्णव-ओळखीचा भाग म्हणून द्वादश-नाम तिळकविधी, शरीरावरील स्थाननियोजन, ऊर्ध्वपुंड्राचे श्रेष्ठत्व व त्याचे योग्य आकार-नियम दिले आहेत. तुलसीमिश्रित शंखोदकाचा उपयोग, देवालयातील शिष्टाचार, विष्णूविरुद्ध अपराधांची यादी, क्षमाप्रार्थनेचा मंत्र व साष्टांग प्रणाम यांचे विधान येते. शेवटी ऋतुनुसार आहार-नियम, तुळस व आवळ्याचे पुण्य आणि मोक्षसाधक तुळशी-स्तुतीने अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 80
The Glory of Vṛndāvana (Hari-nāma and Vaiṣṇava Observances in Kali-yuga)
उमा (पार्वती) विचारते—कलियुगात विषयासक्ती, गृहस्थाश्रमातील क्लेश आणि मनाची गुंतवणूक यांमध्ये जीवन कसे टिकवावे? महेश्वर (शिव) सांगतात—या युगाचा कठोर पण श्रेष्ठ उपाय एकच: हरिनाम. “हरे राम हरे राम… हरे कृष्ण हरे कृष्ण…” या नाममंत्राचा जप आणि श्रीराम-श्रीकृष्णांचे अखंड स्मरण हेच सर्व दुःखांचे क्षालन करते. पुढे नामस्मरणाने शुद्धी, हरिनाम घेत गंगास्नान, आणि गोविंदाच्या शरणागतीने महापातकांचा नाश यांचे वर्णन येते. त्यानंतर व्रत-उत्सवविधी—ज्येष्ठात अभिषेक, एकादशीला शयन-प्रबोधनाचे नियम, कार्तिकात दीपदान, तसेच ब्राह्मण व वैष्णव भक्तांना भोजन—सांगितले आहेत. शोभायात्रा, डोलोत्सव, सुगंधी लेपन व विविध अर्पणांसह शेवटी व्रज-वृंदावनभक्ती हीच सर्वोच्च साधना व परम केंद्र असल्याचे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 81
The Mantra-cintāmaṇi of Kṛṣṇa and the Dhyāna of Rādhā-Kṛṣṇa in Vṛndāvana (Provisional Title)
ऋषी सूतांचे स्तवन करून कृष्णलीलेचे दिवसेंदिवस कथन मागतात आणि विशेषतः गुरु, शिष्य व मंत्र यांची लक्षणे व विधी विचारतात. सूत यमुनेच्या तीरावरील अंतःप्रसंग सांगतात—नारद जगद्गुरु सदाशिवांकडे जाऊन गूढ रहस्य विचारतो; तेव्हा शिव ‘मंत्र-चिंतामणी’ नावाचा गोपनीय कृष्णमंत्र प्रकट करतात. पाच-पदांचा, दशाक्षरी व षोडशाक्षरी असे भेद सांगून, एकदाच जप केला तरी सिद्धी व फल मिळते अशी खात्री देतात। भक्तीच्या आधारावर व्यापक अधिकार मान्य केला आहे; पण अश्रद्ध व अभक्त यांना मंत्रोपदेश देऊ नये असा निषेध आहे. पुढे ऋषि, छंद, देवता, विनियोग, बीज-शक्ती, न्यास व पूजन इत्यादी सहाय्यक अंगांचे वर्णन करून वृंदावनातील राधा-कृष्ण ध्यानाचे विस्तृत रूप दिले आहे. मंत्रार्थ ‘युगलार्थ’ व पूर्ण शरणागती असा—सर्व काही दिव्य युगलासाठीच—असा निष्कर्ष मांडला आहे।
Adhyaya 82
Initiation Rite, the Five Vaiṣṇava Saṃskāras, and the Dharma of Surrender (within the Greatness of Vṛndāvana)
हा अध्याय वैष्णव दीक्षा व शरणागतीचा मार्ग सांगतो. जगाचे अनित्यत्व आणि त्रिविध दुःख ओळखल्याने वैराग्य उत्पन्न होते; मग साधक खऱ्या सद्गुरूच्या शरण जातो. गुरु-शिष्यांची लक्षणे, दीक्षेची चिन्हे आणि वैष्णव ‘पंच-संस्कार’ स्पष्ट केले आहेत—शंख-चक्र अंकन, ऊर्ध्व-पुंड्र धारण, मंत्रग्रहण, दास-नाम प्राप्ती, आणि याग/आराधना जी गुरु व वैष्णवांची पूजा-सेवा मानली आहे। यानंतर शरणागती-धर्म शिकविला आहे—हरिप्रती एकनिष्ठ अवलंब, प्रतिस्पर्धी देवतापूजेचा त्याग, आणि वैष्णवांबद्दल कठोर आदर व सेवा. शेवटी वृंदावन-माहात्म्याच्या प्रसंगात शिवाला कृष्णाचे दिव्य दर्शन होते; कृष्ण रुद्राला गूढ तत्त्व, निर्गुण-सगुण रहस्य आणि राधा-भावाची परम श्रेष्ठता सांगतो. अखेरीस शिवाला परम ‘युगल-मंत्र’ अभिषेकादि दीक्षा-विधीसह प्रदान केला जातो।
Adhyaya 83
The Glory of Vṛndāvana and the Daily Līlā of Hari
या अध्यायात नारद ‘भावाचा अनुत्तम मार्ग’ विचारतो. महेश्वर गोपनीय उपदेश देऊन हरिच्या नित्यलीलेचे तपशील जाणण्यासाठी त्याला वृंदेकडे पाठवतो. वृंदा हे रहस्य जपून सांगावे असे सांगत वृंदावनातील श्रीकृष्ण-राधेच्या दिनचर्येचा क्रमबद्ध वृत्तांत देते—प्रातः जागरण, शृंगार-प्रसाधन, भोजन, गोधनासह वनाकडे प्रस्थान, अरण्यात भेट, जलक्रीडा, विविध क्रीडा-कला (पासा, चेष्टा-परिहास, आलिंगन इ.), व्रजात परतणे, संध्याकाळचे व्यवहार, आणि रात्रौ गुप्त मिलन होऊन विश्रांतीपर्यंत। कथन साधनेत रूपांतरित होते—श्रोत्याने ब्राह्ममुहूर्तापासून स्वतःला सेवकभावात मानून अंतः-बाह्य सेवा करावी व मनात लीला-चिंतन करावे अशी आज्ञा आहे. शेवटी फलश्रुती—श्रवण-पठणाने शुद्धी, पुण्यवृद्धी व विष्णुधामप्राप्ती; तसेच परंपरा सांगितली आहे—कृष्ण → रुद्र → नारद → पुढील कथनकर्ते।
Adhyaya 84
Description of Meditation on the Lord (Twofold Dhyāna: Nirguṇa and Saguṇa)
ऋषी सूतांना कृष्णकथेचे स्तवन करून व्रत, दान, पूजाविधी आणि पूर्वस्नानाची रीती यांविषयी अधिक सांगण्याची विनंती करतात. सूत भक्तीची मोक्षदायिनी महिमा सांगून नवी पुण्यकथा आरंभतात—मथुरेत नारदांचा राजा अंबरीषाशी भेट होतो आणि अंबरीष विचारतो: परम तत्त्व निराकार असूनही साकार कसे होते, तसेच सर्व पुरुषार्थ देणारी उपासना कोणती? नारद हरिभक्तीला परम धर्म ठरवून केवळ कर्मकांडापेक्षा तिचे श्रेष्ठत्व स्पष्ट करतात आणि वैष्णव आचारांचे क्रमबद्ध विधान सांगतात—सदाचार-व्रते, मनोनिग्रह, सत्यवचन, नामजप व स्मरण. स्त्रिया व शूद्रांनाही आगमिक पूजा आणि भगवन्नाम यांद्वारे भक्ती सुलभ आहे असे ते प्रतिपादित करतात. शेवटी ते द्विविध ध्यान शिकवतात—निर्गुण ध्यान, दीपकाच्या उपमेने स्थिर अंतःप्रकाश निर्माण करून कैवल्य देणारे; आणि सगुण ध्यान, शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी चतुर्भुज विष्णूचे अलंकारांसह ध्यान केल्याने शुद्धी व विष्णुलोकप्राप्ती होते।
Adhyaya 85
The Glory of Vaiśākha (with a Classification of Bhakti)
अध्यायाच्या आरंभी अंबरीष भक्तीचे स्वरूप, साधने आणि योग्य आचरण याविषयी विचारतो. गुरु भक्ती मन, वाणी आणि देह—या तिन्ही माध्यमांनी होणारी बहुरूपी साधना आहे असे सांगतात. आचरणाचे लौकिक, वैदिक आणि आध्यात्मिक असे तीन प्रकार करून, सर्व कर्मांचे उद्दिष्ट विष्णू असले की ते कर्म पवित्र होऊन अर्पणरूप बनते, असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे साङ्ख्याला तत्त्वविचार आणि योगाला नियम, प्राणायाम, ध्यान इत्यादी शिस्त म्हणून ‘अंतर्भक्ती’ मानले आहे; त्याचे फळ भगवद्-दर्शन आणि चित्ताची एकाग्रता. त्यानंतर वैशाख (माधव) व गंगेची महिमा येते—शुक्ल सप्तमीसारख्या दुर्लभ शुभकाळी गंगास्नान, पूजन, दान, श्राद्ध आणि गंगास्मरण पापनाशक व अक्षय फलदायी ठरते. ब्राह्मणांचा सन्मान हा हरि देहधारी रूपाने उपस्थित आहे अशी भावना ठेवून साक्षात् हरिपूजाच मानली आहे.
Adhyaya 86
Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava’s Month)
नारदांचे उपदेश ऐकून राजा अंबरीष विचारतो—‘माधवाचा महिना’ म्हणून प्रसिद्ध वैशाख सर्व पवित्र महिन्यांमध्ये श्रेष्ठ का मानला जातो, आणि या महिन्यात पूजा, दान व तप यांचे नियम कोणते, कोणत्या देवतेची विशेष आराधना करावी. प्रथम धर्मोपदेशाची महती सांगितली आहे—कर्म करणारा, उपदेश देणारा, सल्ला देणारा, अनुमोदन करणारा व प्रेरणा देणारा हे सर्व पुण्यफळाचे भागीदार होतात; इतरांना स्नान-व्रत वा विधीकर्मास प्रवृत्त केल्यानेही संयुक्त पुण्य मिळते, आणि राजा/नेते समाजासाठी आचारमानदंड ठरवतात। त्यानंतर नारद मानवजन्माची दुर्लभता, स्वधर्मपालन आणि विशेषतः वासुदेवभक्तीचे परम फल सांगून वैशाखमास विष्णूस अत्यंत प्रिय आहे हे स्पष्ट करतात। गंगा, रेवा, यमुना इत्यादी तीर्थांमध्ये महिनाभर स्नान, जप, दान व विष्णुपूजा केल्याने पापनाश, समृद्धी आणि अखेरीस हरिधामप्राप्ती होते असे स्तवन केले आहे। आरंभविधी, तिळदान, मधुदान, गोदान इत्यादी दाने आणि शेवटी उद्यापन/समापनकर्म यांचे विधानही दिले आहे।
Adhyaya 87
Glory of Vaiśākha: Dawn Bathing, the Power of Hari’s Name, and the Subtlety of Dharma
अंबरीष राजा नारदांना विचारतो—स्नानासारख्या लहान कर्मातून इतके मोठे फळ कसे मिळते? नारद सांगतात की धर्म अत्यंत सूक्ष्म आहे; विधी, देश-काल, प्रसंग आणि अंतःकरणातील भाव यांनुसार फळ ठरते. ते उदाहरणे देतात—धर्मनिष्ठेमुळे विश्वामित्रांचे परिवर्तन, “नारायण” नामोच्चाराने अजामिलाचा उद्धार, आणि अग्नी-ठिणगीच्या उपमेने हरिनाम अप्रत्यक्षरीत्या उच्चारले तरी पाप जाळते हे स्पष्ट करतात. पुढे वैशाख/माधव मासाची महिमा येते—माधवाची पूजा आणि पहाटे गंगा व रेवा/नर्मदा येथे स्नान केल्यास अपार पुण्य मिळते. पण भक्ती व शुद्ध संकल्प नसताना केवळ उपवास किंवा स्नान निष्फळ ठरते असे सांगितले आहे. शेवटी देवशर्मा व त्यांची पत्नी सुमना यांच्या अंतर्गत कथेतून संतोष, लोभ, मोह आणि कुटुंबसंबंधांतील कर्मबंधन यांचे उपदेश सुरू होतात.
Adhyaya 88
Glory of Vaiśākha: The Debt-Bound / Enemy-Son Typology and the Turn to Detachment
या अध्यायात सुमना ‘ऋण-संबद्ध पुत्र’ ही संकल्पना मांडते—कर्तव्य व कर्मऋणांच्या गुंत्यातून निर्माण झालेला संबंध. पुढे ‘शत्रु-पुत्रा’चे तीव्र चित्रण येते: बाहेरून पुत्र/भाऊ/पिता/मित्रासारखा जवळचा, पण आतून दुष्ट—भोगलोलुप, जुगारासक्त, चोरी करणारा, कटुवचन बोलणारा, आई-वडिलांवर क्रूर व हिंसक; आणि त्यांच्या निधनानंतर श्राद्ध व दानही न करणारा। यानंतर धर्मोपदेश—स्नेहाने संगोपन, शिस्तबद्ध शिक्षण, माता-पित्यांचा मान, पिंडदानासह श्राद्धकर्म, तसेच देव-ऋषि-पितृ अशी त्रिऋणे फेडणे। शेवटी मायेने कुटुंब व संपत्तीवर ‘माझे’ म्हणण्याची भ्रांती दाखवून वैराग्य, असंगता व अपरिग्रह यांकडे वळविले आहे; वैशाख-माहात्म्याच्या संदर्भात अध्यायसमाप्ती सूचित होते।
Adhyaya 89
The Episode of Devaśarmā: Virtuous Progeny, Greed, and Viṣṇu’s Grace (within Vaiśākha-māhātmya)
या अध्यायात (पाताळखण्ड, वैशाख-माहात्म्य) ब्राह्मण गृहस्थ देवशर्मा पत्नी सुमना हिच्या सांगण्यावरून धनाची इच्छा न करता, वंशाचा उद्धार करणारा एक सद्गुणी वैष्णव पुत्र मिळावा अशी प्रार्थना करतो. तो ऋषी वसिष्ठांकडे जाऊन विचारतो—दारिद्र्य का येते आणि संतती असूनही सुख का मिळत नाही. वसिष्ठ प्रथम नातेसंबंधांचे बंधन स्पष्ट करतात आणि ‘योग्य पुत्राची लक्षणे’ सांगतात—सत्य, वेदाध्ययन, दानशीलता, संयम आणि विष्णुभक्ती। पुढे उपदेश कर्मकारणाकडे वळतो. वसिष्ठ देवशर्माला त्याच्या पूर्वजन्मातील वृत्तांत सांगतात—लोभ, दान नाकारणे, श्राद्ध-पूजा दुर्लक्षित करणे, आणि संकटातही साठवणुकीची आसक्ती; यांमुळे दारिद्र्य व संततीसुख निष्फळ होते. शेवटी निष्कर्ष असा की गृहस्थाचे वैभव, पत्नी व संतती हे सर्व विष्णूच्या प्रसादावर अवलंबून आहे; केवळ प्रयत्नांवर नाही।
Adhyaya 90
The Devaśarmā Episode in the Glorification of Vaiśākha
देवशर्मा पूर्वजन्मातील पाप कबूल करतो—शूद्र असताना त्याने अयोग्य रीतीने धन साठवले; तरी पुढे त्याला ब्राह्मणत्व कसे मिळाले, याचे कारण तो विचारतो. वसिष्ठ सांगतात की निर्णायक पुण्य असे होते: एकटा वैष्णव ब्राह्मण तीर्थयात्री घरी आणून त्याचा सत्कार करणे—निवारा देणे, पादप्रक्षालन, संवाहन, आणि दूध-दही इत्यादींचे दान. त्यानंतर कुटुंबासह वैशाख-व्रत—प्रातःस्नान व माधवाची पूजा—नियमपूर्वक केली. या अध्यायात मनुष्यजन्म, ब्राह्मणत्व आणि पतिव्रता साध्वी पत्नी यांची दुर्लभता सांगितली आहे; सुमना इत्यादी आदर्श स्त्रीगुण—पातिव्रत्य, शुचिता, दया, सत्य, गृहधर्मपालन, अतिथिसेवा—यांचे वर्णन आहे. तसेच दानाविना केवळ स्नान-पूजा केल्यास लोभ शिल्लक राहतो; फलसिद्धीसाठी दान अत्यावश्यक आहे, असा उपदेश आहे. शेवटी वैशाख व कार्तिकात दामोदरपूजनाचे महत्त्व सांगून ब्रह्मवचनाने माधव-स्नानाची पापनाशक शक्ती प्रतिपादित केली आहे; नारद प्रसंगाचा उपसंहार करतात.
Adhyaya 91
Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month)
नारद–अंबरीष संवादाच्या चौकटीत या अध्यायात देवशर्म्याने गंगातीरावरील कणखल येथे केलेल्या वैशाख-व्रताचे वर्णन येते. मेषराशीत सूर्य असताना माधव मासात तो विधिपूर्वक स्नान करतो, मधुसूदनाची पूजा करतो, यम–नियम पाळतो, ब्रह्मचर्य राखतो आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार दानधर्म करतो; कृच्छ्रादी तपश्चर्याही करतो. तो मधु व तीळ अर्पण करतो, ब्राह्मणांना भोजन घालतो, दक्षिणेसह गोदान देतो आणि तीर्थस्थानी अखंड स्नानलाभाची विनंती करतो. त्याची पतिव्रता पत्नीही सेवा व केशवपूजनाने त्याच भक्तिनियमांचे अनुकरण करते. या पुण्यामुळे त्यांना धनसमृद्धी, सद्गुणी पुत्र, चिरस्थायी कीर्ती मिळते आणि अखेरीस माधवभक्तीने परमधाम प्राप्त होते. शेवटी मधुसूदनाला अत्यंत प्रिय असलेल्या माधव मासाची महिमा गौरविली आहे।
Adhyaya 92
The Narrative of Citrā: The Power of the Vaiśākha Bath and Govinda’s Name
या अध्यायात असे सांगितले आहे की पापी मनुष्यालाही अल्प प्रयत्नाने उत्तम गति मिळू शकते—विशेषतः माधव मासात (वैशाखात) स्नान केल्याने. कर्मफळाची सूक्ष्मता स्पष्ट केली आहे: हरिभक्ती व गोविंदनाम यांसह केलेले लहानसे पुण्यही मोठे फळ देते; परंतु भावाविना केलेले कर्म कधी निष्फळ ठरते. अजामिलाच्या उदाहरणाने नाममहिमा प्रतिपादित केला आहे. पुढे अंतर्कथा येते—राजा दिवोदासाच्या कन्येचे पती वारंवार मृत्युमुखी पडतात. कुलपुरोहित जातूकरण पूर्वजन्म सांगतो: ती पूर्वी चित्रा नावाची वेश्या होती व विघ्नकारक वर्तन करीत असे. एका ब्राह्मणाच्या सत्संगाने तिला वैशाखधर्माचे उपदेश मिळाले; तिने रेवातीरावर (नर्मदा) मासभर स्नान, दानधर्म केला. त्यामुळे यमयातना टळली व शुभ जन्म घेऊन दिव्यादेवी झाली; तरी शेषकर्मामुळे काही शोक उरतो असे वर्णन आहे.
Adhyaya 93
The Citra Narrative: The Power of Vaiśākha Dawn-Bathing, Dāna, and Hearing Mādhava’s Hymn
या अध्यायात नारद आपल्या कथनातून राजा दिवोदास व महर्षी जाटूकरण यांचा संवाद सांगतात. दिवोदास विचारतो—स्त्रीला दुःखातून मुक्ती कशी मिळेल? तेव्हा जाटूकरण एक अत्यंत पुण्यकारक, पण अनेकदा “अप्रसिद्ध” असा उपाय सांगतात—वैशाखारंभी सूर्य मेषराशीत प्रवेश करीत असता पहाटे स्नान, तीर्थस्नान, दान आणि हरि/माधवाची स्तुती ऐकणे व कीर्तन करणे। उपमांद्वारे सांगितले आहे की या आचरणाने पापे हरि किंवा गरुडासमोर सर्प जसे पळतात तसे नष्ट होतात. या व्रत-दान-स्नानाच्या प्रभावाने त्या स्त्रीचे दुःख दूर होते, दांपत्यसुख परत मिळते आणि वंशात सुदेवाचा जन्म फलरूपाने वर्णिला आहे. शेवटी रेवा-स्नानाने शुद्ध झालेल्या कन्येचा विवाह लावून देण्याचा राजोपदेश देऊन, वैशाख-माहात्म्यातील ‘चित्रा आख्यान’ म्हणून अध्यायाची समाप्ती दर्शविली आहे।
Adhyaya 94
Pacification/Removal of Sin — The Preta Narrative (Vaiśākha Māhātmya)
राजा अंबरीष नारदांना असे पाप-शमन स्तोत्र विचारतात की ज्याचे श्रवण होताच पापांचा नाश होईल. नारद सांगतात—हरिकथा व वैष्णव-संवाद हे अत्यंत पुण्यकारक असून, वैशाख-स्नानाच्या फलापेक्षाही श्रेष्ठ ठरतात आणि पापक्षय करतात. मग अंतर्कथा येते—माधव/वैशाख महिन्यात मुनिशर्मा ऋषी रेवा (नर्मदा) नदीत स्नान करण्यास जात असता पाच घोर पापी मुक्तीची याचना करीत असल्याचे दिसतात. मार्गात त्यांना भयंकर, विकृत देहाचे प्रेतसदृश जीव भेटतात; अन्नाचा अवमान, अश्रद्धा व विधिभंग यांसारख्या दोषांमुळे ही अवस्था आली असे ते सांगतात. मुनिशर्मा सर्वांना रेवा-तीरी नेऊन वैशाख-स्नान, नामोच्चार आणि विष्णूचे पाप-प्रशमन स्तोत्र पठण करवितात. त्यामुळे प्रेतांना मुक्ती मिळते, पापी शुद्ध होतात; अध्यायाचा निष्कर्ष असा की या स्तोत्राचे पठण/श्रवण पाप नष्ट करून विष्णुधामाची प्राप्ती घडवते.
Adhyaya 95
Vaiśākha Observance: Dawn Bathing, Tarpaṇa, and the Procedure for Worship of Mādhava (Keśava)
या अध्यायात राजा अंबरीष नारदांना विचारतो—वैशाख-व्रतात काय दान करावे, प्रातःस्नान कसे करावे आणि केशव/माधवाची पूजा कोणत्या विधीने करावी. नारद सांगतात की ब्रह्ममुहूर्तात नदीकाठी किंवा जिथे पाणी उपलब्ध असेल तिथे स्नान करावे, विशेषतः मेष-संक्रांतीच्या दिवशी; संकल्प करून गंगा-आवाहन व भूमिशुद्धी मंत्रांचे स्मरण करावे. पुढे देव, ऋषी व पितर यांचे तर्पण, यज्ञोपवीताची स्थिती (उपवीत/निवीत, सव्य-अपसव्य) तसेच सूर्याला अर्घ्य व सूर्यस्तुतीचा विधी सांगितला आहे। यानंतर संक्षिप्त पण तांत्रिक असा माधव-पूजाविधी येतो—वैदिक, तांत्रिक किंवा मिश्र पद्धतीने—ज्यात प्रतिमेचे प्रकार, न्यास, कलशसंस्कार, उपचारार्पण, होम, बलि आणि उद्वासन यांचा क्रम दिला आहे। शेवटी दृष्टांतात पूर्वीची वेश्या रूपवती/धर्मवती आणि एक सुवर्णकार यांनी अक्षया तृतीयेचे दान व वैशाखस्नान पाळून राजजन्म व मोक्षाभिमुख पुण्य मिळवले; म्हणून नियमयुक्त उपासना अखेरीस भक्तियोगात परिणत होते, असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 96
Vaiśākha Māhātmya: Supremacy of Mādhava-month, Yama’s Dharma Teaching, and Ekādaśī Praise
ऋषी सूतांचे स्तवन करून पुढील धर्मोपदेशाची विनंती करतात. सूत एक प्राचीन संवाद सांगतात, ज्यात जगत्पालक भगवान् मासांमध्ये वैशाख (माधव) मासाची श्रेष्ठता प्रतिपादित करतात—या मासातील स्नान, पूजन, दान व श्राद्ध यांचे फळ यज्ञफळापेक्षाही अधिक असल्याचे सांगितले आहे. यानंतर यमधर्मराज व ब्राह्मण यज्ञदत्त यांचा उपदेशपर संवाद येतो. यम कर्मविपाकाचा न्याय स्पष्ट करून नरकास नेणारी कर्मे सांगतात—विशेषतः विष्णुभक्तीची उपेक्षा, अनाचार व धर्मभंग. पुढे स्वर्गप्रद सद्गुणांचे वर्णन करून एकादशी-व्रताची (द्वादशीसहित) परम प्रशंसा करतात; तीर्थसेवा आणि पुण्यक्षेत्री देहत्याग यांचेही महान फल कथन करतात.
Adhyaya 97
The Greatness of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month): Charity, Tīrthas, and Hari-Nāma
या अध्यायात सूत सांगतात—एक ब्राह्मण कर्मफलाचा नियम मांडून यम/धर्मराजांना विचारतो की कलियुगात अल्प प्रयत्नाने महापुण्य देणारा, पाप नष्ट करणारा एक सोपा धर्म कोणता? तो धर्मराजांना जगधारक व नीतिनियंता म्हणून स्तुती करून सर्व धर्मांचा एकच सार मागतो. यम प्रसन्न होऊन ‘परम रहस्य’ सांगतात—पुराणांत भिन्न वचने दिसली तरी सिद्धान्त असा की नारायण/विष्णु हेच एकमेव भगवान; हरिचे पूजन व स्मरण तीर्थांचे सामर्थ्य वाढवते. पुढे दानाचे पाच प्रकार, दान न देता भोजन करण्याची निंदा, तसेच नित्य व नैमित्तिक दानविधी स्पष्ट केला आहे. तीर्थाची व्याख्या विस्तारित केली आहे—फक्त प्रसिद्ध नद्याच नव्हे, जिथे हरिनाम, वेदपाठ व विष्णुपाठ/कीर्तन होते ते स्थानही तीर्थ. शेवटी वैशाख (माधव) मासातील स्नान व ब्राह्मण-सन्मान यांना यमदंड-निवारक व अपार पापराशी दग्ध करणारे म्हटले आहे.
Adhyaya 98
The Greatness of Vaiśākha: Mādhava Bath, Tulasī Worship, Water-Cow Charity, and Deliverance of Pretas
या अध्यायात वैशाख-मासातील माधव-व्रताचे मोक्षदायी माहात्म्य सांगितले आहे। पहाटे स्नान करून तुलसीदलांनी माधव (विष्णू) याची पूजा, तर्पण, दान व श्राद्ध करणे हे मुख्य आचरण मानले आहे. धर्मराज तुलसीला केशवाची अत्यंत प्रिय अर्पण-वस्तू म्हणतो; अशौचात तुलसी तोडणे निषिद्ध असून, फुले उपलब्ध नसली तरी तुलसी किंवा साध्या उपचारांनी पूजा करण्याची अनुमती दिली आहे. अश्वत्थ/पिंपळाला पाणी घालणे व प्रदक्षिणा करणे, तसेच त्रयोदशी, चतुर्दशी आणि पौर्णिमेला ब्राह्मण-भोजन विशेष फलदायी सांगितले आहे। कथाभागात धनशर्माला कृतघ्न, विदैवत आणि अवैशाख असे तीन प्रेत भेटतात. ते आपले दुःखकारण सांगतात—कृतघ्नता, देव-धर्माचा अवमान, आणि वैशाखकर्मांची उपेक्षा. धनशर्मा वैशाखधर्माप्रमाणे जलदान (जलधेनू, जलघट), तिळ-मधुदान, व ब्राह्मणांना तृप्त करून भोजन देणे यांद्वारे त्यांच्या पितृवंशाचा उद्धार करतो; पापे दग्ध होतात आणि पुनर्जन्माचा बंध कमी होतो।
Adhyaya 99
Counsel to King Mahīratha: Lust, Impermanence, and the Saving Power of the Vaiśākha (Mādhava) Observance
या अध्यायात राजा महीरथ पूर्वपुण्याने समृद्ध असूनही कामासक्तीमुळे अधःपात पावलेला दाखविला आहे. तो राज्यकारभार इतरांवर सोपवून विषयभोगात गुंततो व धर्माकडे दुर्लक्ष करतो. येथे पुरोहित/गुरूची जबाबदारीही स्पष्ट होते—राजाला आवर घालण्याचा प्रयत्न न करणारा गुरूही पापाचा भागी; पण उपदेश ऐकूनही न मानणारा राजा दोषाचा मुख्य भार स्वतःच वाहतो. पुढे नीति-वैराग्याचा उपदेश येतो: धन, तारुण्य व सुख क्षणभंगुर; इंद्रियनिग्रह आवश्यक; मृत्युकाळी केवळ धर्मच सोबत राहतो, बाकी सर्व सोडावे लागते. देहाची अशुचिता व नश्वरता यांचे चिंतन करून काममोह तोडण्याची शिकवण दिली आहे. अखेरीस तारक उपाय सांगितला आहे—माधव (वैशाख) महिन्यात पहाटे उठणे, स्नान करणे व विष्णुपूजा करणे हे महान पापांचाही नाश करून भक्ताला हरिधामास नेते, असे स्तुतिपूर्वक प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 100
The Mādhava (Vaiśākha) Bath: Sādhu-saṅga, Instruction Ethics, and the Vaiśākha Observance
या अध्यायात राजा मुक्तिदायक उपदेशाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करतो आणि साधु-संगाला परम तीर्थ मानून त्याची स्तुती करतो—तो पाप नष्ट करतो, संसाररूपी व्याधी शमवतो आणि हरिभक्ती वाढवतो. पुढे तो माधव/वैशाख-व्रताविषयी विचारतो—काय दान द्यावे, कुठे व कसे स्नान करावे, कोणाची पूजा करावी आणि कोणते नियम पाळावेत. यम कश्यपांना करुणामय गुरु म्हणून अधोरेखित करतात; कश्यप उपदेश-नीती सांगतात—पात्राला उत्तर द्यावे, वाणीचा संयम राखावा; तरीही श्रद्धावान शिष्य/वारसाला न विचारताही हितोपदेश द्यावा। यानंतर ‘माधव-स्नान’विधी येतो—प्रातःकाळी स्नान, अर्घ्यदान, हरिपूजा आणि नैवेद्य अर्पण. हे व्रत दरवर्षी केल्यास हरिधामप्राप्तीचा मार्ग असल्याचे सांगितले आहे. शेवटी इशारा दिला आहे की पवित्र मास सोडल्यास काम व वासना पुन्हा विषयासक्तीकडे ओढतात; म्हणून वैशाख-अनुष्ठानात दृढ राहावे।
Adhyaya 101
Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava): Dawn Bathing, Compassion, and Release from Sin
या अध्यायात विषयभोगात आसक्त असा एक राजा काळाच्या दृष्टिने मृत्युमुखी पडून यमदूतांनी पकडला जातो व आपल्या पापांवर विलाप करतो. तेव्हा विष्णुदूत येऊन त्याला धर्मात्मा म्हणतात व हरिधामाकडे नेऊ लागतात; वैशाखातील प्रातःस्नानाने त्याची पापे क्षीण झाली आहेत असे सांगितले जाते. परंतु विष्णूच्या आज्ञेने दूत त्याला नरकमार्गाजवळ नेतात; तेथे नरकात ‘शिजत’ असलेल्या जीवांचे भयंकर आक्रोश तो ऐकतो. दूत पाप्यांची दुर्गती, अधर्मामुळे होणारा पतन, निषिद्ध कर्मे—विशेषतः परस्त्रीगमन—आणि नरकातील विविध यातना वर्णन करतात. राजाचे हृदय करुणेने द्रवते; तो दुसऱ्यांचे दुःख वाढविण्यास नकार देतो व सज्जनहृदयाच्या मृदुतेचे स्तवन करतो. अखेरीस वैशाखव्रताचा सार—प्रभातस्नान व विष्णुपूजन—पापराशी दग्ध करणारा धर्मसार म्हणून सांगून राजाच्या उद्धाराचे कारण ठरविले जाते.
Adhyaya 102
The Greatness of Vaiśākha: Compassion and the Gift of Merit that Frees Beings from Hell
या अध्यायात वैषाख (माधव) माहात्म्यात यमलोकाचा प्रसंग येतो. नरकात दुःख भोगणाऱ्या जीवांना पाहून करुणाशील राजा अद्वितीय त्यागाचा संकल्प करतो—तो आपले सर्व पुण्य त्यांना अर्पण करतो, जेणेकरून ते स्वर्गारोहण करतील; गरज पडली तर तो स्वतः मागे राहूनही त्यांच्या उद्धारासाठी सिद्ध असतो. तेव्हा हरिदूत सांगतात की दया धर्म वाढवते आणि करुणेमुळे पुण्य अनेकपटींनी फळते. यानंतर वैषाखातील कृत्यांची सूची येते—स्नान, दान, जप, होम आणि पूजन—यांचे फल अनंत आहे असे वर्णन आहे. विशिष्ट दानांचे फळ विशिष्ट लोकांशी जोडले आहे—वरुणलोक, सूर्यलोक, ब्रह्मलोक आणि विष्णुलोक. हरिला साक्षी मानून तीनदा घोषणा करून पुण्य-समर्पण करण्याची विधीही सांगितली आहे. शिबी, दधीचि, सहस्रजित यांसारख्या उदाहरणांनी दयाच परम धर्म आहे हे दृढ केले आहे. शेवटी राजाच्या पुण्यदानाने नरकभोगी मुक्त होऊन दिव्य विमानांतून प्रस्थान करतात आणि राजा योगींनाही दुर्लभ असे परम पद प्राप्त करतो।
Adhyaya 103
Glorification of Vaiśākha and the Meditation on Śrī Kṛṣṇa in Vṛndāvana
हा अध्याय वैशाख/माधव-मासाच्या माहात्म्याचा उपसंहार करतो. या कथेचे पठण व श्रवण अत्यंत पावन असून त्याने पापांचा नाश होतो आणि श्रीकृष्णाच्या परमधामाची प्राप्ती होते, असे फलश्रुतीत सांगितले आहे. यम–ब्राह्मण संवादाची आठवण करून देत दरवर्षी भक्तिभावाने तीर्थस्नान, दान आणि होम/अग्निहोत्रादी कर्मे करण्याची पुनःपुन्हा स्तुती केली आहे. यानंतर ऋषी सूतांना विचारतात—माधव (विष्णु/कृष्ण) कसा प्रसन्न होतो? तेव्हा ध्यानप्रकरण सुरू होते. गौतमाच्या प्रश्नावर नारद वृंदावन-ध्यान सांगतात—कल्पवृक्ष, रत्नमय वेदिका, पद्मासन, आणि गायी, गोप, गोपी, देव, ऋषी व दिव्यगणांनी वेढलेल्या मुकुंदाच्या सगुण रूपाचे चिंतन. कर्मानुष्ठान व ध्यान यांचे ऐक्य दाखवून हा अध्याय साधकाला विष्णूच्या परमपदाकडे नेणारी एकात्म साधना प्रतिपादित करतो.
Adhyaya 104
Rules for Purana Listening and Linga Worship; Worship, Writing, and Correct Reading of the Purana Manuscript
ऋषी सूतांना विनंती करतात की त्यांनी श्रीरामांचे अद्भुत चरित्र पुन्हा सांगावे. कथा अयोध्येत येते—रामदर्शनाची इच्छा धरून शंकर पार्वतीसह येतात आणि कश्यपादी ऋषी त्यांचे स्वागत करतात. शंभू स्वतःला हिमालयातील ब्राह्मण म्हणून सांगत रामांकडे जातात; राम सर्वांचा सन्मान करून म्हणतात की तुमच्या आगमनाने माझे जीवन व राज्य कृतार्थ झाले. ऋषी शंभूंना शास्त्र, पुराण आणि तर्क यांचे परम जाणकार म्हणून ओळख करून देतात. राम लिंगपूजेची विधी व तिचे भक्तिफळ विचारतात; तसेच विभीषणाच्या बंधनाविषयी आणि ‘रामेश्वर’ या अर्थाबद्दल मनात उठलेली शंका मांडतात. ऋषी विषय ‘पुराणज्ञ’ शंभूंवर सोपवतात. मग शंभू खऱ्या पुराणिकाची लक्षणे, पुराणहस्तलिखित ग्रंथाची पूजा (सरस्वतीपूजनासह), लिपी/अक्षररचना व प्रणवाचे नियम, पुराणांची यादी, तसेच शुद्ध व अविरोध वाचनाचे विधान—पाठदोष, अपशकुन आणि त्यांचे परिहार—यांचे सविस्तर उपदेश करतात.
Adhyaya 105
The Greatness of Sacred Ash (Bhasma) and Rules for Śrāddha: Śiva Instructs Rāma
या अध्यायात मुनी सूतांना पवित्र कथा सांगण्याची विनंती करतात. शंभू श्रीरामांना एक नाट्यमय प्रसंग सांगतात—काम‑क्रोधामुळे घडलेला उद्रेक, कृत्येचे प्राकट्य, आणि त्यानंतर राम‑शंभूंची लोकालोकापर्यंत यात्रा. पुढे तेजोमय नारायणपुरात विष्णू त्यांचे आदराने स्वागत करतात; तेथे रामांचे एकपत्नी‑व्रत अप्रत्यक्षरीत्या परीक्षित होऊन प्रशंसिले जाते. यानंतर शिव धर्मोपदेश करतात—सूतक/अशौच, अमावस्या, अपराह्ण, तिथीची वाढ‑क्षय आणि कुतुपकाळ अशा स्थितींमध्ये श्राद्ध कधी पुढे ढकलावे, कधी पुनः करावे, व कधी दुसऱ्याकडून करवावे याचा निर्णय. पूजेच्या योग्य वेळेचे फलही सांगितले जाते. मग भस्म‑माहात्म्य विस्ताराने येते—भस्माची व्युत्पत्ती, धारणस्थाने, पापनाश व रक्षणशक्ती, तसेच धनंजय‑वंश, अरुंधती‑दधीचि आणि हरि‑शंकर भेटीच्या कथा. शेवटी फलश्रुतीने श्रोत्यांना शुद्धी व शिवलोकप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे।
Adhyaya 106
The Glory of Vibhūti (Sacred Ash)
शुचिस्मिता विचारते—भस्म (विभूती) खाल्ल्याने किंवा स्पर्शाने आयुष्य कसे वाढते आणि परलोकात शुभ गती कशी मिळते? दधीचि एक प्राचीन आख्यायिका सांगतात, ज्यात चित्रगुप्त व यम यांच्या सभेत कर्मांचा निर्णय होतो. एक विद्वान ब्राह्मण कामदोषाने पतित होतो. नंतर तो शिवपूजा करून अनेक पापे नष्ट करतो; पण एक वेगळा अपराध करतो—शिवदीपातील तूप सेवन करणे. यम सांगतात की या अपराधाचा कर्मशेष विलक्षण रीतीने टिकणारा आहे; म्हणून त्याला नरक व पुढे वारंवार कुत्र्याची योनी भोगावी लागते. त्याची पत्नी अव्यया नारदांच्या मार्गदर्शनाने प्रायश्चित्त व पतिव्रता-धर्माची साक्ष म्हणून अग्निप्रवेश करते आणि स्वर्ग प्राप्त करते; ब्राह्मणाचे उरलेले पाप मात्र राहते. शेवटी कुत्र्याच्या रूपात तो दधीचि आश्रमाजवळ पवित्र विभूतीत पडून मरतो; शिवाज्ञेने विभूतीमध्ये/विभूतीद्वारे मरण पावलेले भक्त यमाधीन होत नाहीत. वीरभद्र त्याला शिवाजवळ नेतात आणि तो गणांमध्ये सामील होतो.
Adhyaya 107
The Greatness of Sacred Ash: Vīrabhadra Revives Gods and Sages
शुचिस्मिता विचारते की पवित्र भस्माने कश्यप, जमदग्नी व देवांची रक्षा कशी केली. दधीची सांगतात—शोकर पर्वतावर प्रचंड अग्नी उसळला आणि ऋषी-देवांना जाळून भस्म केले. तेव्हा वीरभद्र तेथे येऊन अग्नीला सामोरे गेले; भारती/सरस्वतीच्या उपदेशाने अग्नीला आवरले आणि भस्म व मृत्युञ्जय मंत्राच्या साहाय्याने पडलेल्या देव-ऋषींना पुन्हा जीवदान दिले. पुढेही परीक्षा येते—एक महाकाय नाग व एक बलाढ्य राक्षस पुनर्जीवितांना त्रास देतात. राक्षसाच्या तपश्चर्येत शिव वर देतात, पण अखेरीस त्याचा गर्व नष्ट होऊन त्याचा पराभव होतो आणि संरक्षण पुन्हा दृढ होते. अध्यायाच्या शेवटी वीरभद्र-स्मरणाचा जपविधी सांगितला आहे, ज्याने राक्षस/ब्रह्मराक्षस/पिशाच बाधा दूर होते; फलश्रुतीत भस्म आयुष्यवर्धक व पापनाशक म्हणून गौरविली आहे।
Adhyaya 108
Procedure for the Origin and Preparation of Sacred Ash (Bhasma)
श्रीरामांनी शंभू (शिव) यांना विचारले—भस्माची उत्पत्ती कशी, त्याचे माहात्म्य काय, आणि भस्म धारण व दान केल्याने कोणते पुण्य मिळते? शिवांनी उत्तर देताना सृष्टीचे तत्त्व सांगितले की त्रिगुण हेच जगत्-प्रवृत्तीचे आधार आहेत; गुणांच्या कार्यानुसार ब्रह्मा–विष्णू–महेश्वर प्रकट होतात, पण शिवाच्या ज्ञानशक्तीशिवाय ते गुणांना स्थिर ठेवू शकत नाहीत—म्हणून भस्म हे शिवतत्त्वाशी निगडित परम पावन आहे। यानंतर भस्मनिर्मितीची विधी येते—गोमय व गोमूत्र यांना विशिष्ट मंत्रांनी संस्कारित करून अग्निहोम करावा; इच्छेनुसार हा होम अनेक दिवस करता येतो। मग मंत्रोच्चाराने भस्म ग्रहण करून गंगाजल/दूध व सुगंधी द्रव्ये मिसळण्याचा पर्याय सांगितला आहे। साधक पञ्चब्रह्म-मंत्र (ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वाम, सद्योजात) यांनी न्यासवत् संस्कार करून “नमः शिवाय” म्हणत त्रिपुंड्र धारण करतो; यामुळे शुद्धी होते आणि हा उपदेश वक्ता-श्रोता दोघांचेही पाप नष्ट करणारा म्हणून स्तुत्य आहे।
Adhyaya 109
The Greatness of Sacred Ash (Vibhūti) and the Saving Power of Śiva Worship
शिव रामाला पापहर कथा सांगतात. इक्ष्वाकु नावाचा एक विद्वान पण विषयासक्त ब्राह्मण यज्ञ, दान, वेदाध्यापन आणि पुराणश्रवण यांचा त्याग करतो. मृत्यूनंतर तो यमसभेत नेला जातो; दीर्घ नरकयातनेची भीती दाखवून प्रायश्चित्तासाठी त्याला थोड्या वेळासाठी देहात परत पाठवले जाते. तो शिवभक्त मुनी जाबाळी यांच्याकडे शरण जातो. जाबाळी सांगतात—अल्पायुष्यात दीर्घ तप-व्रत करणे कठीण; म्हणून श्रेष्ठ उपाय म्हणजे शिवलिंगपूजा, नित्य पुराणश्रवण आणि विभूती (भस्म) धारण. पुढे मंदर पर्वताची दिव्यनगरी व शिवाची योगसभा असा रूपकात्मक प्रसंग येतो; यम-नियम, प्राणायाम, ध्यान, समाधी हे सेवकांसारखे वर्णिले आहेत. इक्ष्वाकु आठ दिवस भक्तीने पूजा करून प्राण शिवाला अर्पून देहत्याग करतो. शैवदूत यमदूतांशी वाद घालून त्याला सोडवतात; शिव फल देतात, पण पूर्वी केलेल्या लिंगनिंदेचा दोष देहचिन्हाने स्मरणात ठेवतात. शेवटी या अध्यायाच्या श्रवण-पठणाची महिमा सांगितली आहे.
Adhyaya 110
The Greatness of Śiva-Worship: From Grief and Anger to Śiva’s Grace (Agniśikha/Jvālāmukha Origin)
श्रीराम शंकरांना विचारतात—अग्निशिखा नावाचा ज्वलंत गण कोण आणि त्याची उत्पत्ती कशी झाली? शंभू दृष्टांतांच्या मालिकेत सांगतात—ऋण, राज्यभ्रंश आणि पुत्रमरणाच्या शोकाने खचलेला एक क्षत्रिय राजा शोक-क्रोध आवरून शाश्वत कल्याणाचा मार्ग शोधतो. तो वाराणसीत वसिष्ठांकडे जातो; वसिष्ठ त्याला विश्वेश्वर शिवलिंगाची पूजा सांगतात आणि साध्या अर्पणानेही मुक्ती मिळते हे दाखवतात. यानंतर लुब्धक (शिकारी) याची अनियमित पण अत्यंत तीव्र भक्ती व आत्मसमर्पणामुळे शिव प्रकट होतात; तो कुटुंबासह शिवलोकाला जातो. राजा मंदिरसेवेने पुन्हा राज्य मिळवतो; पण पुढे क्रोधाने देवालय जाळल्याने त्याला प्रायश्चित्त करून पुनः शिवपूजा करावी लागते—कर्माची चिकाटी आणि भक्तीची शुद्धीकरणशक्ती येथे स्पष्ट होते. वेश्या-प्रकरणातील आरोप, शिक्षा व वधाची कथा आणि त्यानंतर वीरभद्राची घोषणा यांमुळे ज्वालामुख/अग्निशिखेचा प्रादुर्भाव होतो. शेवटी क्षमाच इह-पर सुखाचा मार्ग आहे असे सांगून, नित्य श्रवण करणाऱ्यांना शिवलोकप्राप्तीचे फळ प्रतिपादिले आहे.
Adhyaya 111
The Greatness of Śiva’s Names and the Suspension of Yama’s Jurisdiction
रामाने महेशाच्या नामांची महिमा आणि त्यास अनुरूप भक्तिकर्म—पूजा, नमस्कार, दर्शन तसेच जल, धूप, दीप इत्यादी अर्पण—यांविषयी विचारले. शंभू म्हणाला की ही महिमा अपरिमित आहे; तरीही संक्षेपाने एका उपाख्यानातून तो बोध करतो. विदृध्त नावाचा बालराजा वडिलधाऱ्यांचा अवमान करून दुष्ट संगती धरतो; पुढे तो लुटारू, क्रूर नरभक्षक बनतो आणि अखेरीस मृत्यू पावतो. यमदूत पाश-दंडांनी बांधू लागतात, पण पाश व दंड गूढ शक्तीने तुटून पडतात; स्वतः मृत्यू/यम येतो आणि वीरभद्र व वह्निमुख यांच्याशी संघर्ष होतो. तेव्हा शिव हस्तक्षेप करून यम व त्याचे दूत यांना मुक्त करतो आणि तत्त्व सांगतो—मरणकाळी भक्तासोबत माझे नाम वास करते; अपूर्ण उच्चारही शिवलोकप्राप्ती देतो. पंचाक्षरी व शतरुद्रीय जपणारे, रुद्राक्ष-भस्म धारण करणारे, तसेच काशी इत्यादी पुण्यक्षेत्री देहत्याग करणारे यमाच्या अधिकारापासून सुरक्षित आहेत; या कथाचे नित्य श्रवण पापनाशक व शिवप्रद असे सांगितले आहे.
Adhyaya 112
The Greatness of Śiva’s Name: The Tale of Kalā and Śoṇa, Soma-vrata (Monday vow), and the Testing of Guest-Feeding
या अध्यायात शंभू शिवनामाच्या महिमेचे उदाहरण सांगतात. देवराताची कन्या कला हिचा विवाह ऋषी शोण यांच्याशी होतो. धनाने भरलेला कुंभ सापडल्याने सल्लामसलत, संशय व लपविण्याची चर्चा होते; पुढे राक्षस मारीच शोणाचे रूप घेऊन कलाला फसवून अपहरण करतो. कला पतिव्रता राहून अंतःकरणी उमा-शिवांचे स्मरण करत असताना हिंसक मृत्यू पावते; शिवदूत तिला शिवलोकात नेतात आणि पार्वती तिला दिव्य परिचारिकेचे पद देतात. शोण व ऋषिगण कैलासास जाऊन शिवांना विनवितात. शिव सांगतात की शिवनामोच्चाराने यमाचे लेखेही उलटू शकते आणि अकाली मृत्यू आलेल्याचेही उद्धार होऊ शकतो. पुढे सोमव्रत (सोमवार व्रत) याची विधी, पूजामंत्र आणि अतिथिसेवेचे पुण्य सांगितले आहे; ब्राह्मण-अतिथीच्या परीक्षेतून अतिथिपूजा व दृढ पतिव्रत्य यांचे श्रेष्ठत्व सिद्ध होते।
Adhyaya 114
Gautama’s Hermitage, the Śiva-liṅga Worship Manual, and the Śiva–Viṣṇu–Hanumān Devotional Drama
राघव आकाशात दिव्य विमानात विराजमान तेजस्वी पुरुषाला स्त्रीपरिवारासह पाहून, अशा प्राप्तीचे पुण्यकारण शंभूला विचारतो. तेव्हा शिव गौतम ऋषींच्या आश्रमाचे अद्भुत वैभव, तपोबल, यज्ञ-पूजा आणि तेथील शैव तेज यांचे वर्णन करतात. यानंतर हा अध्याय शैवपूजाविधीचा सघन संग्रह होतो—पूजास्थानाची रचना, साहित्यसंग्रह, अभिषेक, आवरणतत्त्व, अष्टदल-पत्रिका, रुद्राक्षधारण, धूप-दीप-नैवेद्य, नीराजन, तांबूल तसेच संगीत-नृत्य अर्पण करण्याची पद्धत सांगितली आहे. नारद, बाण, शुक्र, प्रह्लाद, बळी इत्यादी दानवगण सभेत येऊन पूजन करतात; पुढे मृत्यू व पुनर्जीवनाचा नाट्यमय प्रसंग होऊन वरदान प्राप्त होते. कथेत शिव–विष्णूंची परस्पर श्रद्धा, दिव्य लीला आणि हनुमानाची आदर्श भक्ती विशेष उजागर होते; तसेच भस्मस्नान, मंत्रन्यास, वेदीरेखाचित्रे, आसन-ध्यान व धारास्नान यांद्वारे बाह्य कर्मासोबत अंतःकरणशुद्धीचा योगोपदेश दिला आहे।
Adhyaya 115
The Greatness of the Purāṇas and the Rite of Sacred Listening (Śravaṇa-vidhi)
या अध्यायात श्रीराम व शंभू (शिव) यांच्या संवादातून पुराण-प्रवचनाची महती आणि पुराण-श्रवणविधी सांगितला आहे. आरंभी दुष्टसंग पाप वाढवितो, तर खरा पुराणज्ञ जवळ केल्यास दीर्घकाळ साचलेले पापही नष्ट होते असे प्रतिपादन आहे. वसिष्ठ व अमर राक्षस यांचा दृष्टांत देऊन ऋषींची रक्षणशक्ती व विवेक स्पष्ट केला आहे. पुढे विधिनिर्देश येतो—तिथी, नक्षत्र, करण, लग्न इत्यादी शुभ काळ, योग्य स्थळ, वक्त्याचा सन्मान-पूजन, आणि दररोज अखंड वाचन-श्रवण. महापातकांनाही प्रायश्चित्तफल देणारे पुराणश्रवण असल्याचे सांगितले आहे. शेवटी अयोग्य वक्ता/ग्रंथाची लक्षणे, दानाची शिफारस, तसेच पुराणे व उपपुराणांची सूची देऊन कलियुगात पुराणश्रवण हे पूर्ण मोक्षसाधन आहे असा निष्कर्ष मांडला आहे।
Adhyaya 116
Narration of the Primeval-Aeon Ramayana
या अध्यायात सूत सांगतात की गौतमीतीरी श्रीराम संध्यावंदन करून सभा भरवितात; तेथे ‘भिन्न रचनेचे रामायण’ याविषयी वाद होतो. तेव्हा ब्रह्मपरंपरेतून प्राप्त ‘प्राचीन रामायण’ सांगण्याची आज्ञा मिळाल्यावर जांबवान कथनास आरंभ करतो. तो दशरथाची मोहिमा, एकादशी-द्वादशी व्रतपूजनाचे माहात्म्य, पुत्रकामेष्टी यज्ञ आणि चार राजकुमारांचा जन्म-नामकरण वर्णन करतो. ब्रह्मराक्षसाच्या प्रसंगात गंगास्नान व बिल्वपत्रांनी शिवपूजा करून प्रायश्चित्त सांगितले आहे; वसिष्ठांचा दशरथाला उपदेशही येतो. शिक्षण, विवाहयोजना आणि मुहूर्तविवादात नारद-गार्ग्य-विदेहराज संवादानंतर सूर्याच्या ‘प्रदेशानुसार नियम’ या तत्त्वाने निर्णय होतो. जनक शिवाकडे वर मागतो; अजगव धनुष्याची प्रतिज्ञा असल्याने रामाच्या धनुर्भंगाने सीताविवाह सिद्ध होतो. पुढे वनवास, वालीवधावर धर्मचर्चा व तारेशी संवाद, सुग्रीव-हनुमानांसह लंकेची रणनीती, हनुमानाचे दूतकार्य, लंकेचे युद्ध, शिवस्तोत्र, समुद्रतरण्यास अजगवाचा उपाय, रावणवध, विभीषणाची नीतिसूचना आणि राज्याभिषेक संक्षेपाने येतात. या कथाश्रवण-पाठाने पापनाश व मोक्षफल मिळते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 117
Rama’s Liberation (Ritual Dharma, Atithi-Test, and Śiva’s Revelation)
अध्याय ११७ मध्ये प्रथम आश्रम व निवासस्थानांचे रम्य वर्णन येते. त्यानंतर श्रीराम शंकरांना शुद्ध पूजाविधी आणि अशुद्ध किंवा अधर्माने मिळविलेल्या द्रव्यांनी केलेल्या अर्पणाचे कर्मफळ सांगण्याची विनंती करतात. शिव आकथा–सुशोभना, रूपक–सम्पाती तसेच गणोत्पत्तीच्या कथांद्वारे स्पष्ट करतात की पूजा धर्म्य रीतीने मिळविलेल्या, निर्मळ सामग्रीनेच करावी; दूषित द्रव्यांनी केलेली उपासना दोषकारक ठरते. मुख्य प्रसंगात श्रीराम कौसल्येच्या मासिक श्राद्धाचे अनुष्ठान करीत असतात. तेव्हा एक वृद्ध, हट्टी अतिथी येऊन विधीत व्यत्यय आणतो आणि कठोर मागण्यांनी अतिथिधर्माची पराकाष्ठा दाखवत रामगृहाची परीक्षा घेतो. अखेरीस तो अतिथी स्वतः शिव असल्याचे प्रकट करतो; पार्वती अक्षय अन्न प्रकट करून अन्नदानाची महिमा व देवतृप्ती दर्शविते. शेवटी शिव–राघव संवादाचे श्रवण-पठन यांचे पुण्य आणि पुराणवाचकास दान देण्याची स्तुती सांगितली आहे.