Deities of Anuvaka 3
- A
- V
- VVarunaVaruṇa
Upholder of ṛta
In 1 hymn
- A
- IIdaIḍā (Vaiśvadevī)
Prosperity-giver
In 1 hymn
- DDyava-PrithiviDyāvā-Pṛthivī
Sanctifier
In 1 hymn
- MMitra
Upholder of order
In 1 hymn
Anuvaka 3
मुख्य विषय: ऋत (विश्वव्यवस्था) यज्ञस्थानी प्रकाश, सार्वभौमत्व आणि विष्णूच्या जग स्थिर करणाऱ्या त्रिविक्रम पावलांनी दृढ होते—यातून संरक्षण, समृद्धी/पुष्टी आणि स्पष्ट दृष्टी प्राप्त होते. उपविषय: आदित्य/ज्योतिस हे नैतिक व ग्रहणक्षम प्रकाशरूप; दु:स्वप्ने, रात्रभीती, पिशाच/दैवी-दुष्ट दडपण आणि शत्रुवाणी यांपासून रक्षा; देवांनी आधीच जिंकलेल्या लाभांचे ‘प्रदान’ करणारे पौष्टिक प्रयोग; विष्णु–वरुण हे प्रदेश-बंधन व धर्म-अंमलबजावणी करणारे; इळा ही शुद्ध करणारी समृद्धी व व्रत-आधार; साधने, वेदी/यज्ञस्थान इत्यादींसाठी शांती.
Kinds of charm
Bhaishajya (healing): 3Paushtika (prosperity): 2Shantika (pacifying): 2
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
हा एक-ऋचा सूक्त एकमेव सर्वव्यापी प्रभूचे—सूर्य/आदित्य म्हणून किंवा एकात्म ‘पति’ तत्त्व म्हणून—स्तवन करतो. त्याच्या समोर सर्व प्राणी ‘वाणीने’ एकत्र येऊन मान्यतेने नतमस्तक होतात, असे यात सांगितले आहे. हे आद्य सार्वभौमत्व अधोरेखित करते: तो सतत ‘नवागताला’ स्वीकारतो आणि जगाच्या गती एकाच रेषेत/मार्गावर चालू ठेवतो; त्यामुळे पठणकर्ता ऋतासदृश नियमित पुनरावृत्ती व समृद्धीशी एकरूप होतो.
Sukta 22
हे संक्षिप्त दोन-ऋचांचे सूक्त ज्‍योतिस्/आदित्य—‘प्रकाश’ या विश्वात्मक, नैतिक व इंद्रियगोचर शक्तीचे—आवाहन करून दृष्टी स्वच्छ व्हावी आणि आचरण ऋत (व्यवस्थित, धर्मसंगत योग्यत्व) याशी अनुरूप व्हावे अशी प्रार्थना करते. ‘प्रकाशा’ला धर्माच्या विधानात प्रतिष्ठित करून आणि उषःकाल–सौरउदयाच्या वेगाशी त्याला जोडून, हे सूक्त रक्षण-उपचारक मंत्र म्हणून कार्य करते: अंधार, संभ्रम व शत्रुत्वकारी प्रभाव दूर करते आणि योग्य वेळी येणारी समृद्धी (विशेषतः पशुधन/धन) वाढवते.
Sukta 23
AVŚ 7.23 हा एक संक्षिप्त रक्षोघ्न मंत्र आहे. तो रात्री उद्भवणाऱ्या आणि मन–शरीराशी निगडित अशा सर्व बाधांचा समूह—वाईट स्वप्ने, “दुर्जिवन/अशुभ आचरण”, राक्षसी दडपण, आणि शत्रुत्वपूर्ण वाणी—यांना लक्ष्य करतो. एका अनुष्टुभ-शैलीतील उच्चारातच तो या धोक्यांची नावे घेऊन त्यांचे हाकलून देणे करतो; उद्देश सुरक्षित झोप, प्राणशक्ती, आणि सामाजिक–वाचिक कल्याण पुनर्स्थापित करणे हा आहे.
Sukta 24
हा एक-ऋचांचा पौष्टिक सूक्त ‘संकल्प-सिद्धी’—दैवी अनुमती/अधिकार मिळविण्याची प्रार्थना—म्हणून कार्य करतो. देवांनी यजमानासाठी आधीच जिंकून दिलेले किंवा उघड करून दिलेले जे लाभ आहेत, ते औपचारिकरीत्या प्रदान होऊन स्थिर राहावेत अशी विनंती येथे केली आहे. योग्य विधी-व्यवस्था प्रस्थापित करणारा व अनुमोदनाला प्रेरणा देणारा सवितृ—प्रजापती व अनुमती यांच्यासह—समृद्धी, यश आणि शुभ परिणाम ‘दृढपणे स्थापन’ करावा, अशी प्रार्थना केली जाते.
Sukta 25
हे संक्षिप्त दोन-मंत्रांचे सूक्त विष्णूला वरुणासह विश्वऋताचे युग्म-धारक म्हणून आवाहन करते; ते “प्रदेश दृढ करतात” आणि बल व धर्म यांच्या आधारे अजेय रीतीने राज्य करतात. अथर्वण परंपरेत याचा उपयोग अपोत्प्रायिक/रक्षणात्मक आहे: त्यांच्या अप्रतिहत सार्वभौमत्वाशी यज्ञस्थळ व दिशा यांचे संरेखन करून पठणकर्त्याभोवतीची विश्वस्थिती स्थिर होते आणि अव्यवस्था, भय व शत्रुत्वकारी शक्ती दूर होतात.
Sukta 26
AV 7.26 ही प्रसिद्ध ऋग्वेदी त्रिविक्रम-स्तोत्राची अथेर्वणिक पुनर्रचना करून, जागा ‘स्थिर’ करणे, वस्ती/निवास सुरक्षित करणे आणि शत्रुत्वकारी शक्तींना दूर ढकलणे यासाठीचा मंत्ररूप उपाय बनवते. विष्णूच्या तीन विश्वव्यापी पावलांची—ज्यांमुळे लोक स्थिर राहतात—आठवण करून, हे सूक्त यजमानाचे ‘पाऊल रोवते’: सीमा दृढ होतात, निवास विस्तीर्ण होतो (उरु क्षय), आणि विधी व उपजीविकेला अडथळा आणणारे विघ्न दूर केले जातात. सर्व दिशांतून संपत्ती हातात भरून येण्याचा पौष्टिक हेतू रक्षोघ्न संरक्षणापासून अविभाज्य आहे; कारण येथे समृद्धी ही स्थिर, रक्षित अवकाश-व्यवस्थेच्या रूपाने मांडली आहे.
Sukta 27
हा एक-मंत्राचा सूक्त यज्ञाजवळ “उभे राहणारी”, शुद्धीकरण करणारी व समृद्धी देणारी वैश्वदेवी इळा हिला प्रतिष्ठित करतो. तिला घृतपादा (तुपाचे पाय असलेली) आणि सोमपृष्ठा (सोमाचा आधार असलेली) असे वर्णिल्याने यागस्थळ पवित्र ठरते; व्रत (नियमबद्ध आचरण) यांच्या द्वारे ती यजमानाला व्यापून घेते, उपासकांना शुद्ध करते आणि यज्ञ अस्थिर करू शकणारी अपवित्रता व शत्रुत्वकारी शक्ती दूर करते.
Sukta 28
हा एक-मंत्राचा सूक्त यज्ञाच्या तयारीत कोणताही दोष किंवा अपघात होऊ नये म्हणून केलेली संक्षिप्त शांती-प्रार्थना आहे. वेद/ज्ञान, लाकूड फोडण्याचे साधन, कुऱ्हाड आणि वेदीचे स्थान—यज्ञाच्या तांत्रिक साधनांवर “स्वस्ति” (शुभ-सुरक्षा) वारंवार प्रतिष्ठित करून विधीतील जोखीम कमी केली जाते. शेवटी यज्ञप्रिय देवांनी हविर्भाग स्वीकारावा व त्याचा आस्वाद घ्यावा अशी थेट विनंती केली आहे.
Sukta 29
हे संक्षिप्त दोन-मंत्रांचे सूक्त अগ্নी–विष्णू या द्विदेवतांना आवाहन करून, घृताहुती वाहून नेऊन तिचा आस्वाद घ्यावा अशी प्रार्थना करते; गृहाग्नीत अर्पिलेली आहुती देवस्फेरात योग्य रीतीने पोहोचावी हा याचा हेतू आहे. ‘घृताचे गुप्त नाव/मार्ग’ याचे स्तवन करून, अগ্নीची जिह्वा ते वरच्या लोकांत प्रेषित करो अशी विनंती केली आहे. अशा प्रकारे ज्या घरात हा विधी होतो त्या प्रत्येक घरातील ‘सात निधी’ म्हणून प्रतीकित संपूर्ण गृहसमृद्धी प्राप्त व्हावी, हे या सूक्ताचे उद्दिष्ट आहे.
Sukta 30
हा एक-ऋचांचा भैषज्य–रक्षा सूक्त अंजनाला (डोळ्यांचे काजळ/लेप) ‘स्वाक्त’—सुयोग्य व उत्तमरीत्या बनविलेले—असे घोषित करून त्याचे अभिषेकपूर्वक संस्कार करतो. द्यावा–पृथिवी, मित्र, ब्रह्मणस्पति आणि सविता यांना या उपायाचे कर्ते म्हणून आवाहन करून, ही तयारी निर्दोष, परिणामकारक व रक्षक ठरो—विशेषतः डोळ्यांवर येणाऱ्या अपायांपासून, दुष्प्रभाव व दुष्टदृष्टीपासून—असा या मंत्राचा हेतू आहे.
Deities of Anuvaka 3
Inside Anuvaka 3
The theme
Cosmic order (ṛta) secured in ritual space through light, sovereignty, and Viṣṇu’s world-fixing strides—yielding protection, prosperity, and clear perception.
Threads through it
- Āditya/Jyotis as moral-perceptual illumination
- Rakṣā against nightmares, demonic pressure, and hostile speech
- Paustika ‘granting’ of gains already won by the gods
- Viṣṇu–Varuṇa as region-fastenings and dharma-enforcers
- Iḍā as purifying prosperity and vrata-support
- Śānti for tools, altar, and sacrificial procedure
- Agni–Viṣṇu as oblation-carriers (ghee)
- Consecration of añjana (collyrium) for eye-protection and clarity
Who it serves
For householders and ritualists seeking a stable dwelling and safe ritual performance: clarity of sight and conduct, protection from bad dreams/evil influences, securing space and boundaries, and obtaining sanctioned prosperity.
What it heals
- Bad dreams, nocturnal fear, demonic oppression, and hostile speechSukta 7.23
- Blurred vision/eye-affliction and need for perceptual claritySukta 7.22, 7.30
- Protection from mishap/fault in sacrifice, tools, and altar-spaceSukta 7.28, 7.29
- Securing settlement, boundaries, and safety of space against hostilitySukta 7.25, 7.26
- Prosperity, purification, and successful fulfillment of intended gainsSukta 7.24, 7.27
Frequently Asked Questions
They aim to stabilize life and ritual by invoking cosmic order through light (Āditya/Jyotis) and world-fixing powers (especially Viṣṇu), yielding protection, clarity, and sanctioned prosperity.
Sukta 7.23 is the focused rakṣoghna hymn against bad dreams, demonic oppression, and hostile speech; 7.26 also supports protective boundary-making by Viṣṇu’s strides.
7.22 invokes Jyotis/Āditya to make vision and conduct clear, and 7.30 consecrates añjana (collyrium) as a medicated, ritually authorized eye-protective application.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
