Anuvaka 3
મુખ્ય વિષય: ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા) યજ્ઞસ્થળમાં પ્રકાશ, સર્વભૌમત્વ અને વિષ્ણુના જગતને સ્થિર કરનાર ત્રિવિક્રમ પગલાં દ્વારા સ્થાપિત થાય છે—ફળે રક્ષા, પુષ્ટિ/સમૃદ્ધિ અને સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ મળે છે. ઉપવિષયો: આદિત્ય/જ્યોતિસ નૈતિક-ગ્રાહ્ય પ્રકાશરૂપે; દુઃસ્વપ્ન, રાત્રિભય, ભૂત-પ્રેત/દૈત્યદબાણ અને શત્રુવાણી સામે રક્ષા; દેવોએ પહેલેથી જીતેલા લાભોનું ‘પ્રદાન’ કરતો પૌષ્ટિક પ્રયોગ; વિષ્ણુ–વરুণ પ્રદેશોને બાંધી ધર્મ અમલમાં મૂકનાર; ઇળા શુદ્ધિકારક સમૃદ્ધિ અને વ્રત-આધારરૂપ; સાધનો, વેદી/યજ્ઞસ્થળ વગેરે માટે શાંતિ.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
આ એક-મંત્રનું સૂક્ત એકમાત્ર સર્વવ્યાપી સ્વામીનું—સૂર્ય/આદિત્ય રૂપે અથવા એકાત્મ ‘પતિ’ તત્ત્વ રૂપે—સ્તુતિગાન કરે છે. તેના સમક્ષ સર્વ પ્રાણીઓ ‘વાણી સાથે’ એકત્ર થઈ સ્વીકારભાવથી સમવેત થાય છે, એમ તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે. તે પ્રાચીન સર્વાધિકારને પ્રતિપાદિત કરે છે: તે સતત ‘નવાગંતુક’ને સ્વીકારે છે અને જગતની ગતિઓને એક જ માર્ગ પર ચલાવતો રાખે છે; પરિણામે પાઠક ઋતસદૃશ નિયમિત પુનરાવર્તન અને સમૃદ્ધિ સાથે સંલગ્ન થાય છે.
Sukta 22
આ સંક્ષિપ્ત બે-ઋચાવાળું સૂક્ત જ્યોતિષ/આદિત્ય—‘પ્રકાશ’ને એક વૈશ્વિક, નૈતિક અને ગ્રહણશક્તિરૂપ બળ તરીકે—આહ્વાન કરે છે, જેથી દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ બને અને આચરણ ઋત (વ્યવસ્થિત, ધર્મસંગત યોગ્યતા) સાથે સુસંગત રહે. ‘પ્રકાશ’ને ધર્મના વિધાનમાં સ્થાપિત કરીને અને તેને ઉષા–સૂર્યોદયના ઉદયમાન વેગ સાથે જોડીને, આ સૂક્ત રક્ષાત્મક-ચિકિત્સાત્મક મંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે: અંધકાર, ગૂંચવણ અને શત્રુત્વપૂર્ણ પ્રભાવોને દૂર કરે છે અને સમયસર સમૃદ્ધિ (ખાસ કરીને પશુધન/ધન)ને પોષે છે.
Sukta 23
AVŚ 7.23 એક સંક્ષિપ્ત રક્ષોઘ્ન મંત્ર છે. તે રાત્રિના અને મન–શરીર સંબંધિત દુઃખોના સમગ્ર સમૂહને—ખરાબ સ્વપ્નો, “દુર્જીવન/અશુભ આચરણ”, રાક્ષસી દમન, અને શત્રુતાપૂર્ણ વાણી—લક્ષ્ય બનાવે છે. એક જ અનુષ્ટુભ-શૈલીના ઉચ્ચારમાં તે આ ભયોને નામે ઓળખાવી તેમને હાંકી કાઢે છે; હેતુ સુરક્ષિત નિદ્રા, પ્રાણશક્તિ, અને સામાજિક–વાચિક કલ્યાણ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો છે.
Sukta 24
આ એક-ઋચાવાળું પૌષ્ટિક સૂક્ત ‘સંકલ્પ-સિદ્ધિ’—દૈવી અનુમતિ/અધિકાર પ્રાપ્ત કરાવતી પ્રાર્થના—રૂપે કાર્ય કરે છે. દેવોએ યજમાન માટે પહેલેથી જ જીતેલા અથવા શોધી કાઢેલા જે લાભો છે, તે ઔપચારિક રીતે પ્રદાન થઈ સ્થિર બને તેવી વિનંતી કરવામાં આવે છે. યોગ્ય વિધાનને સ્થાપિત કરી અનુમોદનને પ્રેરિત કરનાર શક્તિરૂપ સવિતૃ—પ્રજાપતિ અને અનુમતિ સાથે—સમૃદ્ધિ, સફળતા અને શુભ પરિણામોને ‘દૃઢપણે સ્થાપિત’ કરે એવી પ્રાર્થના છે.
Sukta 25
આ સંક્ષિપ્ત બે-મંત્રનું સૂક્ત વિષ્ણુને વરુણ સાથે વિશ્વવ્યવસ્થાના યुग્મ-ધારક તરીકે આહ્વાન કરે છે; તેઓ “પ્રદેશોને દૃઢ કરે છે” અને બળ તથા ધર્મ દ્વારા અપ્રતિહત રીતે શાસન કરે છે. અથર્વણ પરંપરામાં તેનો ઉપયોગ અપોત્રોપાયક/રક્ષણાત્મક છે: તેમની અપ્રતિહત સર્વસત્તા સાથે યજ્ઞસ્થળ અને દિશાઓનું સંકલન કરીને પાઠકની આસપાસની વિશ્વસ્થિતિ સ્થિર થાય છે અને અવ્યવસ્થા, ભય તથા શત્રુત્વકારી શક્તિઓ દૂર થાય છે.
Sukta 26
AV 7.26 પ્રસિદ્ધ ઋગ્વેદીય ત્રિવિક્રમ-સ્તોત્રને અથર્વણીય મંત્રરૂપે પુનઃઘડી, જગ્યા સ્થિર કરવી, વસવાટ/નિવાસ સુરક્ષિત કરવો અને શત્રુત્વકારી શક્તિઓને દૂર હાંકી કાઢવા માટેનું આચરણ બનાવે છે. વિષ્ણુના ત્રણ વિશ્વવ્યાપી પગલાં—જેનાથી લોકો સ્થાને સ્થિર રહે છે—સ્મરીને, આ સૂક્ત યજમાનના ‘પગલાં સ્થાપે છે’: સીમાઓ દૃઢ બને છે, નિવાસ વિશાળ થાય છે (ઉરુ ક્ષય), અને વિધિ તથા જીવનોપાર્જનમાં અવરોધરૂપ વિઘ્નો દૂર થાય છે. સર્વ દિશાઓમાંથી સંપત્તિ હાથમાં ભરાઈ આવે એવો પૌષ્ટિક ઉદ્દેશ રક્ષોઘ્ન રક્ષણથી અવિભાજ્ય છે; કારણ કે અહીં સમૃદ્ધિ સ્થિર અને રક્ષિત અવકાશ-વ્યવસ્થાના રૂપે રજૂ થાય છે.
Sukta 27
આ એક-મંત્રનું સૂક્ત યજ્ઞની પાસે “ઊભી રહેતી”, શુદ્ધિ કરનાર અને સમૃદ્ધિ આપનાર વૈશ્વદેવી ઇળાને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. તેને ઘૃતપાદા (ઘી જેવા પગવાળી) અને સોમપૃષ્ઠા (સોમને આધારરૂપ ધરાવતી) તરીકે વર્ણવવાથી યાગસ્થળ પવિત્ર બને છે; વ્રત (નિયમિત અનુષ્ઠાન) દ્વારા તે યજમાનને આવરી લે છે, ઉપાસકોને શુદ્ધ કરે છે અને યજ્ઞને અસ્થિર કરી શકે તેવી અપવિત્રતા તથા શત્રુત્વકારી શક્તિઓને દૂર કરે છે.
Sukta 28
આ એક-મંત્રનું સૂક્ત યજ્ઞની તૈયારીમાં કોઈ દોષ કે દુર્ઘટના ન થાય તે માટેની સંક્ષિપ્ત શાંતિ-પ્રાર્થના છે. વેદ/જ્ઞાન, લાકડું ચીરવાનું સાધન, કુહાડી અને વેદી-સ્થળ—યજ્ઞના તકનીકી ઉપકરણો પર “સ્વસ્તિ” (શુભ-સુરક્ષા) વારંવાર સ્થાપિત કરીને વિધિનું જોખમ ઘટાડે છે. અંતે યજ્ઞપ્રિય દેવો હવિષ્ય સ્વીકારે અને તેનો આસ્વાદ લે એવી સીધી પ્રાર્થના સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 29
આ સંક્ષિપ્ત બે-મંત્રોના સૂક્તમાં અগ্নિ–વિષ્ણુ નામના દ્વિદેવતાઓને આહ્વાન કરીને ઘૃતાહુતિને વહન કરી તેનો આસ્વાદ લેવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; ગૃહાગ્નિમાં અર્પિત આહુતિ દેવલોક સુધી યોગ્ય રીતે પહોંચે તે તેનો હેતુ છે. ‘ઘૃતનું ગુપ્ત નામ/માર્ગ’નું સ્તવન કરીને અগ্নિની જિહ્વા તેને ઉપર તરફ પ્રસારિત કરે એવી વિનંતી છે. આ રીતે જ્યાં આ ગૃહયજ્ઞ થાય તે દરેક ઘરમાં રહેલા ‘સાત ખજાના’ તરીકે પ્રતીકિત પૂર્ણ ગૃહસમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય—એ આ સૂક્તનો આશય છે.
Sukta 30
આ એક-મંત્રનું ભૈષજ્ય–રક્ષા સૂક્ત અંજનને (આંખનું કાજળ/લેપ) ‘સ્વાક્ત’—સુયોગ્ય અને ઉત્તમ રીતે બનાવેલું—એવું ઘોષિત કરીને તેનું સંસ્કાર-અભિષેક કરે છે. દ્યાવા–પૃથિવી, મિત્ર, બ્રહ્મણસ્પતિ અને સવિતાને આ ઉપચારના નિર્માતા તરીકે આહ્વાન કરીને, આ તૈયારી નિર્દોષ, અસરકારક અને રક્ષાત્મક બને—ખાસ કરીને આંખોને લાગતા નુકસાન, દુષ્પ્રભાવ અને દુષ્ટ નજરથી—એવો આ મંત્રનો આશય છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.