Anuvaka 3
ऋतस्य विश्वव्यवस्थायाः प्रकाशेन राज्ञ्या च यज्ञक्षेत्रे प्रतिष्ठापनं, विष्णोः त्रिविक्रमैः लोकानां स्थिरीकरणं च—एताभ्यां रक्षणं पौष्टिकसमृद्धिः प्रसादः चक्षुषः प्रसादश्च लभ्यते। उपविषयाः—(१) आदित्य-ज्योतिः धर्मबोध-प्रत्ययप्रकाशरूपेण, (२) दुःस्वप्न-रात्रिभय-राक्षसपीडा-परुषवाक्यादिभ्यः रक्षा, (३) देवैः पूर्वं जितानां लाभानां पौष्टिकं ‘प्रदानम्’, (४) विष्णु-वरुणौ देशबन्धनकर्तारौ धर्मनियन्तारौ च, (५) इडा शुद्धिसमृद्धिदायिनी व्रताधारिणी च, (६) शान्तिः यज्ञोपकरणेषु वेद्यां च।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
एष एकोऽन्तर्व्यापी प्रभुः स्तूयते—सूर्य आदित्य इति वा, अथवा अद्वैतः ‘पतिः’ इति। यस्य पुरतः सर्वाणि भूतानि वाचा सह समागच्छन्ति, तं प्रति स्वीकृत्याभिवादनं कुर्वन्ति। अयं प्राचीनः सार्वभौमत्वाधिपतिः नित्यं ‘नवागतं’ गृह्णाति, जगतः पथान् एकस्मिन् पथि प्रवर्तयति; एवं जपकं ऋतसदृशेन नियमेन पुनरावृत्त्या च समन्वयति, पौष्टिक्यै समृद्ध्यै च।
Sukta 22
एषः संक्षिप्तो द्वृचः सूक्तः ज्योतिषम्/आदित्यम्—विश्वं नैतिकं च प्रतीयमानं च तेजः—आह्वयति, यत् चक्षुः प्रसादयेत् आचारं च ऋते (ऋतस्य मार्गे) समन्वयेत्। धर्मविधौ ज्योतिः प्रतिष्ठाप्य, उषः-सूर्यस्य उदयवेगेन तद् युज्यते; तेनैतत् सूक्तं रक्षोघ्नं भैषज्यं च भवति—तमः, मोहं, दुष्प्रभावांश्च अपहन्ति, कालेन समृद्धिं (विशेषतः पशून् धनं च) उपधारयति।
Sukta 23
अथर्ववेदस्य ७.२३ सूक्तं संक्षिप्तं रक्षोघ्नं मन्त्ररूपं यत् रात्रौ प्रवर्तमानानां मनोदैहिकानां चोपद्रवान्—दुःस्वप्नान्, दुराचारजन्यं क्लेशं, राक्षसोपसर्गं, परुषवाक्यप्रहारं च—समूहतः लक्ष्यीकृत्य एकेनानुष्टुभप्रायोक्त्या तान् नामग्रहणेनैव निवारयति। तस्य प्रयोजनं सुरक्षितनिद्राप्रतिष्ठा, प्राणबलवर्धनं, तथा समाजे वाक्सौख्य-कल्याणस्य पुनःस्थापनं च।
Sukta 24
एष एकऋचः पौष्टिकसूक्तः ‘संकल्पसिद्ध्यर्थं’ दैवीय-अनुज्ञाप्रार्थनारूपः। यानि देवा यजमानाय पूर्वमेव जितानि वा प्राकाशितानि वा लाभानि, तानि विधिवत् प्रदातुं स्थिरीकर्तुं च प्रार्थ्यन्ते। ऋतस्य विधानशक्तिरनुज्ञाप्रेरकश्च सविता, प्रजापतिना अनुमत्या च सह, श्रीं सिद्धिं शुभफलानि च दृढं स्थापयतु इति याच्यते।
Sukta 25
अयं संक्षिप्तो द्विमन्त्रः सूक्तः विष्णुं वरुणं च युगपद् आह्वयति—तौ ऋतस्य धारकौ, ये दिशो दृढीकुर्वन्ति, बलधर्माभ्यां चानिवार्येण राज्यतः। अथर्वणीयप्रयोगेऽस्य रक्षोघ्न-शान्त्यर्थता—तयोः अप्रतिहताधिपत्येन यज्ञस्थानं दिशश्च सम्यग् संनद्ध्य, पाठकस्य समीपे जगत् स्थिरीकरोति, अव्यवस्था-भय-शत्रुबलानि च निवारयति।
Sukta 26
अथर्ववेदे ७.२६ सूक्ते ऋग्वेदीयं त्रिविक्रमस्तोत्रं पुनर्नियोज्य, देशस्थापनायै निवाससुरक्षायै च शत्रुबलापसारणाय च मन्त्ररूपेण प्रयुज्यते। विष्णोः त्रयः विश्वव्यापिनः पादविक्षेपाः स्मार्यन्ते—यैर्लोकाः स्थिरीकृताः—तेन यजमानस्य पादाः ‘स्थाप्यन्ते’; सीमाः दृढीभवन्ति, निवासः उरु-क्षयः (विस्तीर्णः) भवति, कर्मजीविकयोर्विघ्ना अपह्रियन्ते। अस्य पौष्टिकप्रवृत्तिः (सर्वेभ्यः दिग्भ्यः धनसम्पद्भिः पूर्णहस्तता) रक्षोघ्नरक्षणेन अविनाभावेन युज्यते, यतः समृद्धिः स्थिररक्षित-देशव्यवस्थारूपेण निरूप्यते।
Sukta 27
एष एकऋचोऽयं सूक्तः वैś्वदेवीं इळाम् यज्ञस्य पार्श्वे स्थितां पवित्रीं पौष्टिकीं च प्रतिष्ठापयति। सा व्रतेन यजमानं परिगृह्णाति; घृतपदा सोमपृष्ठा इति निरूपिता सती यज्ञक्षेत्रं पवित्रयति, उपासकान् शोधयति, च यज्ञं विचालयितुं शक्नुवन्ति अशुचयः शत्रवश्च तान् अपहन्ति।
Sukta 28
एष एकमन्त्रः सूक्तः संक्षिप्तः शान्तिप्रार्थनारूपः, यज्ञस्य तन्त्रसाधनानि—वेदं/ज्ञानं, दारुविभाजनसाधनं, परशुं, वेद्याः स्थानं च—पवित्रीकरोति, यथा सिद्ध्युपक्रमे दोषो वा विपद् वा न जायेत। उपकरणेषु वेद्यां च पुनःपुनः “स्वस्ति” प्रतिष्ठाप्य कर्मणः विघ्ननिवारणं करोति, अन्ते च यज्ञप्रियान् देवान् हविः प्रतिगृह्णन्तु, आस्वादयन्तु चेति प्रत्यक्षं याचते।
Sukta 29
अयं संक्षिप्तो द्वृचोऽयं सूक्तः अग्निविष्णू द्वौ देवौ आह्वयति यत् तौ घृताहुतिं वहतां च आस्वादयताम्, तथा गृह्याग्नितो दिव्यं लोकं प्रति हविः सम्यग् नीयताम्। ‘घृतस्य गुह्यं नाम पन्थानं च’ स्तुवन्, अग्नेर्जिह्वां प्रार्थयते यद् एतद् ऊर्ध्वं प्रेषयेत्। एवं गृहकर्मणि सम्यग् यज्ञे कृते सर्वगृहसमृद्धिं साधयितुं, यत्र यज्ञो विधीयते तत्र विद्यमानानि ‘सप्त रत्नानि’ इति प्रतीकितां समृद्धिं प्रापयितुं च प्रयुज्यते।
Sukta 30
एष एकऋचो भैषज्य–रक्षा–सूक्तः अञ्जनं (नेत्रलेपनम्) अभिषिञ्चति, तद् “स्वाक्तम्” इति घोषयन् दिवा–पृथिव्योः, मित्रस्य, ब्रह्मणस्पतेः, सवितुः च अनुमत्या। द्यावा–पृथिवी, मित्रः, ब्रह्मणस्पतिः, सविता च भैषज्यस्य कर्तार इति आहूय मन्त्रः सिद्धिं जनयति—यथा लेपः निर्दोषः, प्रभावी, रक्षकश्च भवेत्, नेत्रेषु पतन्ति हानयः विशेषतः दुष्टप्रभावः तथा पापदृष्टिः च निवार्यन्ते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.